ĐỀ TÀI: VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC LIÊN MÔN ĐỂ GIẢNG DẠY VỀ VĂN HÓA CỔ ĐẠI LỊCH SỬ LỚP 10

Kết quả việc vận dụng phương pháp dạy học liên môn để giảng dạy về văn hóa cổ đại lịch sử 10 KẾT LUẬN TÀI LIỆU THAM KHẢO... Từ thực trạng của vấn đề trên, tôi chọn đề tài "Vận dụng phươn

ĐỀ TÀI: VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC LIÊN

MÔN ĐỂ GIẢNG DẠY VỀ VĂN HÓA CỔ ĐẠI

LỊCH SỬ LỚP 10 MỤC LỤC

MỞ ĐẦU

NỘI DUNG

1 Vài nét tổng quan về dạy học liên môn

1.1 Cơ sở lý luận và thực tiễn về dạy học liên môn:

1.1.1 Cơ sở lý luận:

1.1.2 Cơ sở thực tiễn:

1.2 Một số phương pháp vận dụng nguyên tắc dạy học liên môn đối với một số bộ môn cụ thể:

1.2.1 Sử dụng tài liệu văn học:

1.2.2 Sử dụng tư liệu về các tác phẩm nghệ thuật

1.2.3 Sử dụng tài liệu địa lý:

1.2.4 Sử dụng tài liệu các lĩnh vực khoa học khác:

2 Vận dụng phương pháp dạy học liên môn để giảng dạy về văn hóa

cổ đại lịch sử 10

2.1 Liên môn địa lý:

2.2 Liên môn văn học:

2.3 Liên môn nghệ thuật:

2.4 Liên môn với các lĩnh vực khoa học khác:

3 Kết quả việc vận dụng phương pháp dạy học liên môn để giảng dạy

về văn hóa cổ đại lịch sử 10

KẾT LUẬN

TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài:

Môn lịch sử là bộ môn có vai trò quan trọng, qua đó học sinh có thể hiểu biết về lịch sử dân tộc và thế giới, từ đó hoàn thiện và phát triển nhân cách con người

Tuy nhiên, thực trạng của việc dạy và học lịch sử trong nhà trường phổ thông hiện còn những tồn tại là nội dung của nhiều bài giảng lịch sử rất khô khan với nhiều sự kiện lịch sử nặng về chiến tranh cách mạng, ít đề cập về lịch

sử văn hóa, nghệ thuật, chưa xen kẽ với văn học, khoa học…nên chưa tạo được

sự hứng thú học sử đối với học sinh Học sinh còn hiểu một cách rời rạc, không nắm được mối quan hệ hữu cơ giữa các tri thức thuộc lĩnh vực đời sống xã hội,

về kiến thức liên môn

Mặt thuận lợi của việc dạy học hiện nay là sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật nhân loại, đặc biệt là công nghệ thông tin giúp mở rộng tầm nhìn của con người về tri thức; chính sách ưu tiên phát triển giáo dục của nhà nước ta, đầu tư

cơ sở vật chất phục vụ cho giảng dạy

Yêu cầu hiểu biết lịch sử, nhu cầu cuộc sống hiện tại và tương lai đặt cho giáo viên lịch sử nhiệm vụ: Làm thế nào nâng cao chất lượng dạy và học lịch

sử, kích thích sự hứng thú học sử cho học sinh Để hoàn thành nhiệm vụ này đòi hỏi giáo viên dạy sử không chỉ có kiến thức vững vàng về bộ môn lịch sử mà còn phải có những hiểu biết vững chắc về các bộ môn địa lý, văn học, nghệ thuật, khoa học…để vận dụng vào bài giảng lịch sử làm phong phú và hấp dẫn thêm bài giảng

Từ thực trạng của vấn đề trên, tôi chọn đề tài "Vận dụng phương pháp dạy

học liên môn để giảng dạy về văn hóa cổ đại lịch sử lớp 10" để nhằm trao đổi

với đồng nghiệp về việc vận dụng phương pháp trên để giải quyết một vấn đề lịch sử cụ thể Qua đề tài trên, giáo viên có thể áp dụng cho các vấn đề lịch sử khác trong chương trình lịch sử phổ thông

2 Nhiệm vụ của đề tài:

Sưu tầm, tập hợp tư liệu liên quan đến đề tài văn hóa cổ đại phương Đông

và phương Tây, qua đó thấy được sự vận dụng những nội dung của các môn học liên quan để nhằm tăng thêm hiệu quả giảng dạy về đề tài này Việc đề cập đến những nội dung kiến thức, khái niệm chung hoặc giao thoa giữa các môn học giúp các bộ môn bổ sung kiến thức cho nhau, làm sáng tỏ hơn những kiến thức học sinh được học trong mỗi bộ môn

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

3.1 Đối tượng nghiên cứu:

Để thực hiện đề tài, tôi chọn 3 lớp khối 10 làm thí điểm(10 E, 10 H, 10 G)

- Số lượng học sinh: 89

- Đặc điểm của học sinh: Học sinh có đặc điểm chung đều là các em theo học ban khoa học tự nhiên Việc chọn học sinh sẽ có những ưu và nhược điểm nhất định

Về ưu điểm: Các em đều là lớp khối A nên khả năng tư duy, phân tích, đánh giá vấn đề tương đối tốt Mặt khác, các em cũng có ý thức học tập, có niềm đam mê tìm tòi, khám phá

Về nhược điểm: Học sinh không phải chuyên ban nên chưa có hiểu biết sâu

về các vấn đề lịch sử, một số em còn chưa chú trọng môn học mà tập trung nhiều vào các môn khoa học tự nhiên

Chính vì vậy, khi chọn đối tương học sinh trên, tôi mong muốn với những đổi mới của mình trong phương pháp sử dụng kiến thức liên môn sẽ làm tăng hứng thú cho các em trong việc học tập lịch sử, giúp các em tìm tòi và khám phá, không còn e ngại với các môn xã hội như lịch sử

3.2 Phạm vi nghiên cứu:

- Mặt thời gian: Từ tháng 7 năm 2012 đến tháng 3 năm 2013

- Mặt không gian: Phạm vi trường THPT Trần Phú - Vĩnh Yên - Vĩnh

Phúc

4 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu:

4.1 Nguồn tư liệu:

- Từ Internet

- Sách báo tham khảo.

4.2 Phương pháp nghiên cứu:

- Phương pháp thông tin - tái hiện lịch sử:

GV trình bày tài liệu mới, nhắc lại những kiến thức đã học có liên quan đến việc tiếp thu kiến thức mới GV chủ yếu trình bày các sự kiện chính xác, được quy định trong chương trình nhằm giúp học sinh ghi nhớ thông qua các hoạt động về quá trình tâm lí trong nhận thức và trong một số trường hợp có thể trình bày những tài liệu mới Việc thông tin tái hiện lịch sử được thực hiện bằng trình bày miệng với hệ thống dạy học tương ứng: Tường thuật, miêu tả… và sử dụng

đồ dùng trực quan

Ví dụ, giáo viên cho học sinh quan sát hình ảnh chữ tượng hình của người

Ai Cập, sau đó nhắc lại kiến thức về chữ viết của các quốc gia cổ đại phương Đông Sau đó, tiếp tục cho các em quan sát hình ảnh chữ của người phenixi và của Rô Ma, từ đó trình bày về những thành tựu chữ viết của các quốc gia cổ đại phương Tây

- Phương pháp nhận thức lịch sử:

Giáo viên trình bày sự kiện, hiện tượng trong hình thức tổng quát, trong những mối liên hệ bản chất của nó, giúp học sinh từ biết đến hiểu sâu sắc các sự kiện và quá trình lịch sử Phương pháp nhận thức lịch sử được tiến hành thông qua dạy học nêu vấn đề, nêu câu hỏi có tính chất bài tập nhận thức

Ví dụ: Sau khi tường thuật và cho các em quan sát các tác phẩm nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc của các quốc gia cổ đại phương Tây - Hi Lạp và Rô Ma, giáo viên đặt ra câu hỏi: Các em có nhận xét gì về đặc điểm nghệ thuật của các quốc gia cổ đại phương Tây?

- Phương pháp tìm tòi nghiên cứu:

Phương pháp tìm tòi nghiên cứu được tiến hành thông qua các hình thức từ thấp đến cao của những công việc học tập như sử dụng sách giáo khoa và tài liệu tham khảo để trả lời các câu hỏi, hoàn thành bài tập, bước đầu tập dượt nghiên cứu một vấn đề lịch sử

5 Đóng góp của đề tài:

Thực trạng của việc dạy và học lịch sử trong nhà trường phổ thông hiện còn những tồn tại là nội dung của nhiều bài giảng lịch sử rất khô khan, nhiều sự kiện nên chưa tạo được hứng thú học lịch sử đối với học sinh Dạy học theo chủ

đề tích hợp là một trong những nguyên tắc quan trọng trong dạy học nói chung

và dạy học lịch sử nói riêng, đây được coi là một quan niệm dạy học hiện đại, nhằm phát huy tính tích cực của học sinh, đồng thời nâng cao chất lượng giáo dục Dạy học tích hợp làm cho người học sử nhận thức được sự phát triển xã hội một cách liên tục, thống nhất, thấy được mối liên hệ hữu cơ giữa các lĩnh vực của đời sống xã hội, khắc phục được tính tản mạn rời rạc trong kiến thức

Thông qua đề tài, học sinh sẽ được củng cố thêm hiểu biết của mình về các lĩnh vực khác bên cạnh sử học

Trong đề tài này, việc sử dụng kiến thức liên môn sẽ giúp học sinh hiểu được sâu sắc nhất các vấn đề lịch sử Như khi tìm hiểu về vị trí địa lí của các quốc gia cổ đại phương Tây, các em có thể hiểu được việc gần biển đã mở ra một chân trời mới cho các quốc gia này: Sự giao lưu được mở rộng, tiếp thu được văn minh cổ đại phương Đông thông qua giao lưu buôn bán…

Hoặc với việc tìm hiểu cụ thể các công trình kiến trúc tiêu biểu: Đền Pác tê nông, đấu trường Rô Ma…học sinh sẽ thấy được sự hoàn mĩ, sự tinh tế trong văn hóa Hi Lạp hay nét đồ sộ, hoành tráng mang đặc trưng kiến trúc Rô Ma… Với việc dạy học theo chủ đề tích hợp trên cũng có giá trị thực tiễn trong đời sống xã hội nhất định Ví dụ như khi học về cách tính lịch của các quốc gia

cổ đại phương Tây, học sinh sẽ liên hệ được tới cách tính lịch ngày nay của chúng ta về cơ bản dựa trên cách tính của phương Tây cổ đại, chỉ có sự thay đổi nhỏ cho phù hợp với đời sống sinh hoạt sản xuất ngày nay

Mặt khác, việc áp dụng kiến thức liên môn sẽ làm tăng hứng thú học tập môn lịch sử cho các em học sinh Trong những năm gần đây, một thực trạng không thể phủ nhận là học sinh đang quay lưng lại với lịch sử Bởi kiến thức lịch sử khô khan, lối truyền thụ của giáo viên không hấp dẫn sẽ làm các em từ không yêu thích tới việc học mang tính chống đối, không hiệu quả Việc thực

hiện đề tài sẽ giúp học sinh có hứng thú hơn với việc tìm hiểu và say mê hơn với môn học này

6 Bố cục đề tài:

Đề tài ngoài phần mở đầu và kết luận, phần nội dung được chia làm ba mục chính:

1 Vài nét tổng quan về dạy học liên môn

2 Vận dụng phương pháp dạy học liên môn để giảng dạy về văn hóa cổ đại lịch sử 10

3 Kết quả việc vận dụng phương pháp dạy học liên môn để giảng dạy về văn hóa cổ đại lịch sử 10

NỘI DUNG

1 Vài nét tổng quan về dạy học liên môn

1.1 Cơ sở lý luận và thực tiễn về dạy học liên môn:

1.1.1 Cơ sở lý luận:

Dạy học liên môn là một trong những nguyên tắc quan trọng trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng ở trường phổ thông Dạy học liên môn thực chất là sự vận dụng những nội dung và phương pháp các lĩnh vực, các môn học có liên quan để nhằm làm tăng thêm hiệu quả dạy học lịch sử Dạy học liên môn là cho người học sử nhận thức được sự phát triển xã hội một cách liên tục, thống nhất, thấy được mối liên hệ hữu cơ giữa các lĩnh vực của đời sống xã hội, hiểu được tính toàn diện của lịch sử, khắc phục được tính tản mạn trong kiến thức

1.1.2 Cơ sở thực tiễn:

Qua quá trình dạy học, tôi nhận thấy việc tham khảo tài liệu từ các lĩnh vực khác có vai trò quan trọng trong việc khôi phục, tái hiện hình ảnh quá khứ Tài

liệu tham khảo giúp người học khắc phục việc "hiện đại hóa" lịch sử hoặc hư

cấu sai sự kiện Ngoài ra, việc sử dụng tài liệu liên môn còn giúp người học có thêm cơ sở để nắm vững bản chất sự kiện, hình thành khái niệm, hiểu rõ quy luật, bài học lịch sử, rèn luyện cho người học thói quen nghiên cứu khoa học lịch sử.Tài liệu tham khảo là phương tiện có hiệu quả để giúp giáo viên làm rõ nội dung sách giáo khoa, kích thích sự hứng thú học tập của học sinh, góp phần nâng cao chất lượng dạy và học lịch sử

1.2 Một số phương pháp vận dụng nguyên tắc dạy học liên môn đối với một số bộ môn cụ thể:

1.2.1 Sử dụng tài liệu văn học:

Các tác phẩm văn học từ xưa đến nay, trong lịch sử dân tộc cũng như lịch

sử thế giới, có vai trò to lớn đối với việc dạy học lịch sử ở trường phổ thông Trước hết, các tác phẩm văn học, bằng những hình tượng cụ thể có tác động mạnh mẽ đến tư tưởng, tình cảm người đọc, trình bày những nét đặc trưng tiêu biểu của các hiện tượng kinh tế, chính trị, những quy luật của đời sống xã hội

Giữa văn học và sử học có mối liên hệ khăng khít Trong khi sáng tác một tiểu thuyết, nhà văn phải nghiên cứu các tài liệu lịch sử Không ít tác phẩm văn học,

tự nó là một tư liệu lịch sử, ví như "Hịch tướng sĩ" của Trần Hưng Đạo, "Tuyên

ngôn độc lập" của chủ tịch Hồ Chí Minh…Thứ hai, các tác phẩm văn học góp

phần quan trọng làm cho bài giảng sinh động, hấp dẫn, nâng cao hứng thú học tập của học sinh

Trong việc dạy học lịch sử ở trường phổ thông, giáo viên thường sử dụng các loại tài liệu văn học chủ yếu sau: Văn học dân gian, tiểu thuyết lịch sử… Mỗi loại có ý nghĩa khoa học riêng trong việc nghiên cứu và giảng dạy lịch sử Chúng ta phải loại bỏ những loại truyện kiếm hiệp, tiểu thuyết võ hiệp xuyên tạc lịch sử, có ảnh hưởng xấu đến việc hình thành tri thức lịch sử của học sinh

1.2.2 Sử dụng tư liệu về các tác phẩm nghệ thuật:

Hội họa, kiến trúc, sân khấu, điêu khắc…là kết quả sáng tạo của xã hội loài người Một hình ảnh nghệ thuật giúp người học sử dụng trí tưởng tượng của mình tập trung vào những điểm quan trọng Trong sách lịch sử bậc THPT, có nhiều kênh hình thuộc các loại hình nghệ thuật này như là những đồ dùng trực quan đòi hỏi giáo viên phải khai thác để tạo biểu tượng cho học sinh

Học sinh tiếp nhận kiến thức lịch sử qua tranh ảnh, đồ dùng trực quan kết hợp với bài viết sách giáo khoa và các tài liệu tham khảo sẽ nhớ lâu và hứng thú hơn Để việc khai thác tranh ảnh có hiệu quả, phát huy tính tích cực của học sinh, giáo viên cần nghiên cứu kỹ mục tiêu và nội dung của hình ảnh trong bài học, tư liệu thuyết minh hình ảnh Ngày nay, với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin, giáo viên trình chiếu kênh hình sẽ có ưu thế hơn vì học sinh được trực quan với hình ảnh rõ, kích thước lớn, màu sắc sinh động và ấn tượng hơn

1.2.3 Sử dụng tài liệu địa lý:

Không chỉ sử dụng tài liệu văn học hay trong lĩnh vực nghệ thuật, việc vận dụng liên môn với các lĩnh vực khoa học khác cũng đóng vai trò quan trọng Trong đó không thể không kể đến lĩnh vực địa lý Việc xác định điều kiện tự nhiên, khí hậu, địa hình của một khu vực đóng vai trò vô cùng quan trọng đối với lịch sử của khu vực đó Ví dụ như khi tìm hiểu điều kiện tự nhiên của các

quốc gia cổ đại phương Đông sẽ thấy được tại sao nhà nước lại ra đời sớm ở khu vực này, và tại sao nông nghiệp lại là ngành đóng vai trò chính của các quốc gia cổ đại phương Đông

1.2.4 Sử dụng tài liệu các lĩnh vực khoa học khác:

Việc vận dụng kiến thức liên môn toán học, vật lí cũng giúp tìm hiểu thêm

về lịch sử Ở đây các em cần kết hợp yếu tố lịch sử và yếu tố khoa học tự nhiên: Yếu tố sử học thông qua việc tìm hiểu tiểu sử, cuộc đời của các nhà bác học Song như vậy chưa đủ, các em sẽ sử dụng kiến thức toán học, vật lí học để làm

cụ thể hơn những thành tựu của họ, qua đó để thấy được đóng góp của các nhà khoa học đối với nhân loại

2 Vận dụng phương pháp dạy học liên môn để giảng dạy về văn hóa

cổ đại lịch sử 10

2.1 Liên môn địa lý:

Khi tìm hiểu về văn hóa cổ đại, học sinh cần phải vận dụng kiến thức địa lý vào trong bài học của mình Qua việc tìm hiểu điều kiện tự nhiên của các quốc gia cổ đại phương Đông và các quốc gia cổ đại phương Tây, các em sẽ hiểu được ảnh hưởng của địa lý đến toàn bộ đời sống kinh tế, chính trị cũng như văn hóa của các quốc gia này

Ví dụ: Khi tìm hiểu về các quốc gia cổ đại phương Đông học sinh sẽ biết được vai trò của các con sông đối với sự phát triển của khu vực này Do nằm ven các con sông lớn: Trung Quốc có sông Hoàng Hà và Trường Giang, Ai Cập

có sông Nin, Ấn Độ có sông Ấn và sông Hằng…Các con sông đã cung cấp phù

sa, mặt khác đem lại nguồn nước tưới tiêu cho đồng ruộng Chính vì vậy, đất đai

ở đây tơi xốp màu mỡ, tạo điều kiện cho nông nghiệp phát triển Điều này lí giải tại sao nhà nước ra đời sớm ở các quốc gia phương Đông cổ đại, mặt khác tại sao ở đây lại có nền văn minh ra đời sớm nhất trên thế giới

Tìm hiểu về văn hóa cổ đại phương Tây, học sinh cần xác định được vị trí của Hi Lạp và Rô Ma cổ đại, qua đó hiểu được vị trí địa lí có ảnh hưởng ra sao đến sự phát triển của lịch sử phương Tây cổ đại nói chung và văn hóa phương Tây cổ đại nói riêng: Phải biết được các quốc gia cổ đại phương Tây Hi Lạp

-Rô Ma nằm tiếp giáp biển Địa Trung Hải, đây là điều kiện tự nhiên hết sức thuận lợi Nó đã quy định nền tảng kinh tế của các quốc gia cổ đại phương Tây

là thủ công nghiệp và thương nghiệp, đồng thời cũng mở ra một chân trời mới cho nền văn hóa phương Tây cổ đại Bởi khi gần biển, cư dân ở đây đã giao lưu học hỏi và tiếp thu được thành tựu văn hóa cổ đại phương Đông, trên cơ sở đó phát triển thành thành tựu riêng của mình

2.2 Liên môn văn học:

Giảng dạy về văn hóa cổ đại trong sách giáo khoa lịch sử lớp 10, có thể thấy sự kết hợp giữa sử học và văn học giúp hình tượng cụ thể, có tác động mạnh mẽ đến tư tưởng, tình cảm của học sinh, nó giúp học sinh tiếp nhận kiến thức, khắc sâu kiến thức một cách dễ dàng hơn

Khi tìm hiểu văn học phương Đông và phương Tây cổ đại, HS sẽ kết hợp với việc cụ thể các tác phẩm văn học, qua đó vừa nắm được kiến thức sử học, vừa được củng cố kiến thức văn học của mình

Ví dụ, khi tìm hiểu về nền văn học phương Tây, giáo viên có thể giao cho học sinh về nhà tìm hiểu và thuyết trình về các tác phẩm, tác giả tiêu biểu thời

kì này Qua việc tìm hiểu trên, các em vừa nắm được kiến thức sử học, vừa củng

cố thêm về lĩnh vực văn học

Về lĩnh vực thơ ca, các em có thể tìm hiểu cụ thể tác phẩm Iliat và Ô đi

xê của nhà thơ mù Hô me như sau: Tiêu biểu là Ili át và ô đi xê, hai bộ sử thi nổi tiếng của đất nước Hi Lạp, thường được coi là sáng tạo của Hôme, nhà thơ

mù được sinh ra bên dòng sông Mê lét vào khoảng thế kỉ IX – VIII trước công nguyên Đề tài của I li át và ô đi xê đều khai thác từ cuộc chiến tranh giữa các quốc gia ở Hi Lạp với thành Tơ roa Tập I li át dài 15.683 câu, chủ yếu miêu tả giai đoạn gay go nhát, tức là năm thứ 10 của cuộc chiến tranh Ô đi xê gồm 12.110 câu, khắc họa nên bức tranh hoành tráng, hào hùng của người Hi Lạp, miêu tả cảnh trở về của quân Hi Lạp Chủ đề chính của I li at và ô đi xê là chinh phục thiên nhiên để khai sáng, mở rộng giao lưu, tái hiện xung đột giữa các nền văn minh, các trình độ văn hóa Nếu A sin, người anh hùng trận mạc xuất chúng trong sử thi I li at, là biểu hiện của sức mạnh thể chất thì Uy lít xơ là biểu tượng