nguồn sử liệu hương ước thăng long - hà nội trước năm 1945

Việc nghiên cứu từ nhiều góc độ, với những khung lý thuyết, hệ phươngpháp và thước đo khác nhau đã đem đến một hiểu biết căn bản về lịch sử pháttriển, về vai trò của hương ước trong quản

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-ĐINH THỊ THÙY HIÊN

NGUỒN SỬ LIỆU HƯƠNG ƯỚC THĂNG LONG-HÀ

NỘI TRƯỚC NĂM 1945

Chuyên ngành: Lịch sử Sử học và Sử liệu học

Mã số: 62 22 58 01

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ

HÀ NỘI - 2014

Công trình được hoàn thành tại:

Khoa Lịch sử - Trường Đại học KHXH&NV

Đại học Quốc gia Hà Nội

Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS Phạm Xuân Hằng PGS.TS Vũ Văn Quân

Giới thiệu 1:……… Giới thiệu 2:………

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng cấp cơ sở chấm luận án Tiến sĩ họp tại……… vào hồi …… giờ …….ngày …… tháng…… năm……

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Hương ước là một cụm từ quen thuộc trong đời sống xã hội, lại cũng

là một chủ đề hấp dẫn các nhà nghiên cứu từ nhiều lĩnh vực học thuật khácnhau Việc nghiên cứu từ nhiều góc độ, với những khung lý thuyết, hệ phươngpháp và thước đo khác nhau đã đem đến một hiểu biết căn bản về lịch sử pháttriển, về vai trò của hương ước trong quản lý làng xã cổ truyền, về một loại hìnhvăn bản pháp luật của các cộng đồng xã hội cấp cơ sở; về hương ước Việt Namtrong đối sánh với hương ước Trung Hoa và hương ước, luật làng của một sốquốc gia khác cùng chịu ảnh hưởng của văn hóa Trung Hoa ở Đông Bắc Á nhưHàn Quốc, Nhật Bản; về việc hình thành và đặc điểm của hương ước qua cácthời kỳ; về bài học kinh nghiệm trong việc quản lý xã hội Việt Nam đươngđại…

Mặt khác, chính sự đa chiều trong cách tiếp cận, cũng như sự đa dạng củahương ước theo bình diện và trắc diện hình thành nên những xu hướng nghiêncứu hoặc đi sâu vào một/một số hương ước cụ thể để suy chiếu ra đặc tínhchung của hương ước Việt Nam, hoặc tìm hiểu những vấn đề lịch sử cụ thểđược phản ánh trong nguồn sử liệu; đi vào một lát cắt đồng đại, hoặc một lát cắtlịch đại của hương ước Việt Nam Trong khi đã có những chuyên gia hươngước về một chuyên ngành nhất định như dân tộc học, sử học, luật học; hoặc vềmột giai đoạn trong lịch sử phát triển hương ước như chuyên gia hương ước cổ,hương ước cải lương, hay hương ước mới, vẫn còn thiếu vắng những nghiêncứu bao quát và toàn diện về hương ước, đặc biệt nhìn hương ước trong sự liêntục, với tính kế thừa và biến đổi theo thời gian cũng như sự tương đồng và dịbiệt của tính vùng miền theo không gian

1.2 Một điểm gặp gỡ lớn trong giới nghiên cứu xưa nay là gắn hươngước với làng xã, với nông thôn, một trong những hằng số của nền văn hóa Việt

Nam, yếu tố trội không chỉ xa xưa mà cả trong hiện tại Trong khi đó, hươngước ở một địa bàn mang tính chất “đô thị” với những thôn, phường, trại hầunhư chưa được quan tâm Liệu có hay không sự khác biệt giữa hương ước củakhu vực này với khối hương ước mà chúng ta vẫn thường biết trước nay? ThăngLong-Hà Nội được biết đến với tư cách là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa,

xã hội trong chiều dài lịch sử nghìn năm của Việt Nam, hơn nữa lại là một trongnhững nơi diễn ra thí điểm cải lương hương ước – nơi lưu dấu bước chuyển từhương ước cổ sang hương ước cải lương thực sự là một đối tượng đáng quantâm Làm được điều đó, không chỉ giúp hiểu sâu hơn nguồn hương ước trên mộtkhông gian địa lý xác định, mà với tính cách là một không gian đặc biệt - bộphận hương ước đô thị, nó hứa hẹn sẽ góp vào hiểu biết chung, toàn diện hơn vềhương ước Việt Nam, cũng như khả năng giúp nhận diện sâu hơn sự chuyểntiếp giữa hương ước cổ với hương ước cải lương hồi đầu thế kỷ XX

1.3 Dù là loại hình tài liệu quen thuộc, song thực tế việc sử dụng, khaithác nguồn tài liệu hương ước còn rất nhiều điều đáng bàn Hiện tượng tùy tiện,cẩu thả trong công bố giới thiệu tư liệu, đặc biệt việc thiếu tôn trọng tính toànvẹn của văn bản hay nhầm lẫn giữa các niên đại lập, sao hương ước dễ khiếnngười sử dụng nhầm lẫn và hệ quả là sai lệch của kết quả nghiên cứu Việc khaithác có khi thiếu sự phê phán nghiêm túc, khi lại vì định kiến chủ quan mà coithường một bộ phận hương ước giá trị của sử liệu… Nghiên cứu hương ướcThăng Long-Hà Nội sẽ góp phần chỉ ra một số nguyên tắc mang tính phươngpháp luận trong việc khai thác, sử dụng nguồn hương ước của Thăng Long-HàNội nói riêng, mở rộng ra là của hương ước Việt Nam, hướng đến việc khaithác đúng và hiệu quả hơn đối với nguồn tài liệu này

1.4 Hương ước còn là vấn đề của thực tiễn đòi hỏi nhà nghiên cứu phảinhận chân đầy đủ về bản chất, các yếu tố tác động đến sự hình thành và pháttriển của hương ước, đặc biệt mối quan hệ giữa yếu tố nội sinh/nhu cầu tự

thân/từ bên trong/từ bên dưới của chủ thể hương ước với yếu tố ngoại sinh/nhucầu kiểm sóat của nhà nước/từ bên ngoài/từ bên trên để việc thực hiện xây dựngquy ước làng văn hóa (còn được biết đến với tên gọi “hương ước mới”) hiệnnay có được hiệu quả thực sự, có sức sống trong đời sống xã hội Để đưa ra lờigiải cho bài toán hóc búa mà thực tiễn đang đặt ra cho các nhà quản lý cần phải

có một sự hiểu biết thấu đáo từ chính quá khứ đã qua Việc nghiên cứu quátrình phát triển hương ước Thăng Long-Hà Nội sẽ góp phần cung cấp luận cứkhoa học cho việc xây dựng, quản lý xã hội cơ sở hiện đại

2 Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu: Đánh giá giá trị sử liệu của hương ước Thăng

Long-Hà Nội, đặc biệt đối với nghiên cứu lịch sử văn hóa của khu vực trên cơ

sở đặc điểm, tính chất của nguồn; Góp phần tìm hiểu những vấn đề chung củahương ước Việt Nam, từ lịch sử phát triển, điều kiện hình thành cho đến đặcđiểm và giá trị sử liệu của hương ước Việt Nam; Đề xuất phương pháp khaithác tư liệu hương ước trong nghiên cứu lịch sử; Đóng góp vào cơ sở khoa họccho việc triển khai xây dựng và thực hiện hương ước, quy ước hiện nay

Đối tượng nghiên cứu: Hương ước Thăng Long-Hà Nội với tính cách

một nguồn sử liệu

Giới hạn thời gian nghiên cứu: Kể từ khi xuất hiện hương ước cho đến

trước cách mạng tháng Tám năm 1945

Phạm vi không gian: Thăng Long - Hà Nội với tính cách một không gian

lịch sử-văn hóa, tương đương với hai huyện Vĩnh Xương/Thọ Xương và QuảngĐức/Vĩnh Thuận trước đây, nay là các quận Hòan Kiếm, Hai Bà Trưng, BaĐình, Đống Đa, phần lớn Tây Hồ, một phần Hoàng Mai, Thanh Xuân, CầuGiấy của thành phố Hà Nội

3 Nguồn tài liệu

Khối tài liệu cơ bản, quan trọng nhất đối với luận án chính là các văn bảnhương ước của Thăng Long-Hà Nội.

Khối công trình nghiên cứu của những người đi trước có liên quan trựctiếp và gián tiếp đến hương ước

Các tài liệu thư tịch, các sách vở, Nghị định cải lương hương chính

4 Phương pháp nghiên cứu

Luận án được triển khai trên cơ sở áp dụng các phương pháp nghiên cứusau:

Phương pháp sử liệu học là phương pháp cơ bản áp dụng để phê phánnguồn

Phương pháp thống kê được sử dụng để trong việc khảo sát đặc điểmmang tính định lượng về tập hợp các nguồn hương ước với tính chất là một tưliệu đám đông

Phương pháp mô tả áp dụng trong việc khai thác thông tin từ sử liệuhương ước

Phương pháp bản đồ giúp hình dung cụ thể, sinh động phân bố của hươngước theo chiều ngang đồng đại cũng như chiều dọc lịch đại

Các phương pháp lịch sử và phương pháp lô gíc được dùng khi phác họamột số nét thuộc lịch sử văn hóa Thăng Long - Hà Nội

5 Đóng góp của luận án

- Làm sáng tỏ những đặc trưng hình thức và nội dung của khối hươngước Thăng Long - Hà Nội với tư cách hương ước của đô thị trong dòng chunghương ước Việt Nam

- Làm rõ giá trị phản ánh lịch sử văn hóa Thăng Long-Hà Nội của nguồn

sử liệu hương ước đặt trong đối sánh với những loại nguồn khác

- Góp phần nhận thức đầy đủ, toàn diện và sâu sắc hơn về lịch sử hươngước Việt Nam, đặc biệt về điều kiện hình thành và các giai đoạn phát triển

- Đề xuất cách thức khai thác hương ước hiệu quả.

- Đóng góp vào cơ sở khoa học trong việc xây dựng hương ước, quy ướchiện nay

5 Cấu trúc của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, luận án

được cấu trúc thành 4 chương:

Chương 1: Tổng quan

Chương 2: Vài nét về hương ước và hương ước Thăng Long-Hà Nội

Chương 3: Các giai đoạn chuyển đổi của hương ước Thăng Long-Hà NộiChương 4: Lịch sử, văn hóa Thăng Long-Hà Nội qua hương ước

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN

1.1 Các công trình gián tiếp liên quan đến đề tài

1.1.1 Công trình nghiên cứu về làng xã

Mặc dù không chọn hương ước làm đối tượng nghiên cứu, trong nhữngcông trình này hương ước thường được sử dụng làm dẫn liệu minh họa chophong tục tập quán, hoặc các quan hệ xã hội nội làng, liên làng hay siêu làng;nhiều công trình còn dành để phân tích sâu vai trò quản lý xã hội nông thônViệt Nam truyền thống của hương ước, vì vậy đã phản ánh quan điểm củangười nghiên cứu, từ định nghĩa, đến chức năng, vai trò của hương ước trongđời sống làng xã Việt Nam

1.1.2 Công trình nghiên cứu về cải lương hương chính

Cung cấp hiểu biết chung về điều kiện ra đời, quá trình phát triển củahương ước dưới điều kiện mới của thời Pháp thuộc hồi nửa đầu thế kỷ XX

1.2 Các công trình trực tiếp liên quan đến đề tài

1.2.1 Các công trình về hương ước Việt Nam

1.2.1.1 Các công trình nghiên cứu sử dụng hương ước làm nguồn tư liệu căn bản

Là những minh chứng cụ thể, sinh động cho giá trị phản ánh của nguồnhương ước Tuy nhiên, vì chỉ quan tâm đến một khía cạnh nhất định nên cáccông trình này thiếu tính tổng thể trong đánh giá trị của nguồn tài liệu này Hơnnữa, nhìn vào thời gian, địa bàn, khía cạnh nghiên cứu cho thấy sự lẻ tẻ, rời rạc

1.2.1.2 Các công trình sưu tầm, dịch thuật và công bố hương ước

Bước đầu đem đến cho người nghiên cứu khả năng tiếp cận tài liệu, vàphản ánh ở mức độ nhất định nhận thức của tác giả về đặc điểm giá trị nghiêncứu của loại văn bản này

1.2.1.3 Các công trình nghiên cứu lấy hương ước làm đối tượng nghiên cứu

Nhóm nghiên cứu những vấn đề chung về hương ước

Bắt đầu từ thập niên 80 của thế kỷ trước, dưới nhiều góc độ nghiên cứunhư sử học, nhân học, văn hóa học, dân tộc học, pháp lý… nhóm công trình này

đã đưa đến những nhận định đa chiều về hương ước, đạt được thành tựu đáng

kể về khía cạnh thuật ngữ, các giai đoạn hương ước, mối quan hệ giữa hươngước với lệ làng, với luật pháp nhà nước, vai trò của hương ước trong đời sống

xã hội nông thôn trong lịch sử Tuy nhiên, những nhận định chung thườngđược dựa trên dẫn liệu hương ước có chọn lọc, các nhà nghiên cứu lại thườngtập trung vào một giai đoạn hương ước cụ thể, nên vẫn còn thiếu cái nhìn hệthống, liên ngành, xuyên suốt thấu đáo về đặc tính cũng như giữa các giai đoạnphát triển khác nhau của hương ước

Nghiên cứu so sánh

Dựa trên sự tương đồng và dị biệt giữa hương ước Việt Nam với hươngquy của Trung Quốc, hương ước Hàn Quốc, Triều Tiên, hay luật làng của NhậtBản giúp đi đến nhận thức sâu hơn về hương ước Việt Nam

Nhóm nghiên cứu văn bản hương ước cụ thể

Đây là những nghiên cứu “điểm” song hành với nghiên cứu “diện” ở trêncùng nhằm làm nổi bật những nét khái quát chung nhất về hương ước ViệtNam

Nhóm nghiên cứu về hương ước ở một địa bàn, thuộc một giai đoạn cụ thể

Khảo cứu nội dung và hình thức của hương ước, từ đó một mặt để hiểutính sinh động, đa dạng của hương ước theo nhiều thước đo như yếu tố địa lý,nơi lưu giữ, thời kỳ lịch sử, mặt khác lại góp phần vào một hiểu biết khái quát

về hương ước Việt Nam nói chung

1.2.2 Các công trình về hương ước Thăng Long-Hà Nội

1.2.2.1 Các công trình nghiên cứu trong đó hương ước xuất hiện với tư cách là dẫn liệu

Đã có một số công trình dựa hoàn toàn vào nguồn hương ước của Hà Nộihiện nay để tìm hiểu những vấn đề của lịch sử, văn hóa Hà Nội Tuy nhiên, thực

tế cũng mới chỉ có một số ít hương ước của Thăng Long-Hà Nội được sử dụng

1.2.2.2 Sưu tầm, dịch thuật và công bố

Những công trình tuyển chọn, giới thiệu, dịch, sưu tầm hương ước ThăngLong - Hà Nội với phạm vi không gian Hà Nội trước khi Hà Tây và một phầnHòa Bình, Vĩnh Phúc được sáp nhập vào Danh mục, thư mục hương ước HàNội tại hai kho Viện Nghiên cứu Hán Nôm và Viện Thông tin Khoa học Xã hộicũng đã được công bố giúp người đọc, người nghiên cứu nhanh chóng và dễdàng tiếp cận nguồn văn bản này Những phần tổng quan với tính cách một bộphận trong mỗi công trình đã giới thiệu các giá trị chung của mỗi tập hợp vănbản

1.2.2.3 Hương ước với tư cách là đối tượng nghiên cứu

Một số văn bản hương ước cụ thể cũng như tập hợp hương ước trênnhững không gian nhất định của Hà Nội hiện nay đã được giới thiệu, nghiêncứu Những công trình này ở mức độ nhất định đã gợi ra nét riêng biệt, tính đôthị yếu của hương ước Thăng Long-Hà Nội, cũng như có khả năng giúp đem lạicái nhìn so sánh hương ước Thăng Long-Hà Nội với khu vực nông thôn của HàNội ngày nay

CHƯƠNG 2 VÀI NÉT VỀ HƯƠNG ƯỚC VÀ HƯƠNG ƯỚC THĂNG LONG - HÀ NỘI

2.1 Khái niệm hương ước

Thực tế sưu tầm và nghiên cứu nguồn hương ước Việt Nam cho thấy phổbiến hương ước được hiểu theo hai nghĩa: Ở một mức độ rộng, đó là văn bảnghi những quy ước giữa các cá nhân trong một cộng đồng thuộc làng xã (giáp,xóm, ngõ, thôn, dòng họ…); Ở cấp độ hẹp, chỉ những văn bản có khả năng điềuchỉnh hành vi của mọi thành viên của làng mới là hương ước Trong luận ánnày, chúng tôi sử dụng khái niệm hương ước với nghĩa rộng

2.2 Hương ước Việt Nam

Hương ước là sản phẩm của các cộng đồng, và được trân trọng lưu giữtrong chính cộng đồng đã sản sinh ra mình Tuy nhiên, do điều kiện tự nhiên vàbối cảnh lịch sử cụ thể mà hương ước đã bị mất mát, thất lạc đi rất nhiều Hiệnnay hương ước được bảo quản ở những địa chỉ sau

2.2.1 Hương ước lưu giữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm

Kho sách tục lệ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm bao gồm hơn 700 đầu tàiliệu, trong đó chủ yếu là phông sách kí hiệu AF, gồm 647 văn bản chép tay từcác địa phương gửi đến trong dịp sưu tầm và xây dựng kho tư liệu Hán Nômcủa Viễn đông Bác cổ Pháp tại Hà Nội vào những năm đầu thế kỷ XX

2.2.2 Hương ước lưu giữ tại Viện Thông tin Khoa học Xã hội

Tại đây lưu giữ hơn 5000 đầu tài liệu hương ước bằng chữ quốc ngữ, chủyếu được viết tay, soạn thảo vào nửa đầu thế kỷ XX và hơn 1200 văn bảnhương ước được viết bằng chữ Hán hoặc chữ Nôm, trong đó khoảng trên 50 vănbản được soạn vào các thế kỷ XVIII, XIX, còn lại là thế kỷ XX

2.2.3 Hương ước lưu giữ tại những nơi khác

Hệ thống các thư viện, lưu trữ của trung ương và cấp tỉnh (chẳng hạnTrung tâm lưu trữ quốc gia I) lưu giữ bản gốc, hoặc bản sao hương ước từ haikho Viện NCHN và Viện TTKHXH Một số lượng chưa được thống kê, nhưngchắc chắn là không hề nhỏ hiện vẫn lưu lạc trong các cộng đồng sản sinh rachúng

2.3 Hương ước Thăng Long-Hà Nội

2.3.1 Địa điểm hình thành hương ước

Trên cơ sở xác định những địa điểm có vấn đề: 4 trường hợp xuất hiện nhiều địa danh trên cùng văn bản; 3 trường hợp có sự vênh mang tính đồng đại

giữa địa danh trang bìa với nội dung hương ước; Định vị 7 địa danh không rõ,cho thấy 61 văn bản, trừ 2 hương ước của Văn hội huyện Thọ Xương, và 1 củatổng Đông Thọ, thuộc về 44 xã, phường, trại của 10 tổng của 2 huyện Trong đóhương ước có ở 6/8 tổng thuộc huyện Thọ Xương; 5 tổng thuộc huyện VĩnhThuận

2.3.2 Niên đại của hương ước

Thông tin về yếu tố thời gian trong các hương ước Thăng Long-Hà Nộitương đối phong phú với thời gian lập, đệ trình, phê duyệt, sao chép, sửa đổi, bổsung Trên cơ sở xác định lại 7 hương ước có thông tin về niên đại, nhưng cầnphải làm rõ; xác định niên đại lập đối với 12 hương ước không ghi năm lập dựatrên thông tin phê duyệt, nội dung hương ước… cho thấy trong dòng chung củalịch sử hương ước Việt Nam, thậm chí ngay cả với hương ước ở khu vực HàNội, thì hương ước Thăng Long-Hà Nội có niên đại muộn hơn rất nhiều

2.3.3 Bản gốc và bản sao

Trong số 61 văn bản, có 19 văn bản có dấu viện EFEO, đều là văn bảnlưu giữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm Hai văn bản gốc là Kim Ngân đình thị

lệ, lưu giữ tại đình Kim Ngân, và một là hương ước làng Bạch Mai 34 văn bản

có ấn triện và chữ ký của Tiên chỉ, Lý trưởng, Tri huyện… vào thời điểm saođều thuộc về Viện TTKHXH, cho thấy đây là các bản sao được chứng thực, cógiá trị pháp lý ngang bằng với bản gốc Một văn bản chỉ có chữ ký Thư ký 5văn bản không có dấu chứng thực, trong đó có hai văn bản in

2.3.4 Phân loại hương ước

Phân loại theo tên gọi: Tên gọi rất đa dạng, trong đó phổ biến nhất là

Hương ước (33 lần), Khoán lệ (9 lần), Điều lệ và Bạ (đều 4 lần), Tục lệ (2 lần);

Lệ, Khoán bạ, Khóan ước, Lư sử, Lệ bạ, Hương tục (1 lần) Khoán lệ phổ biếnnhất trong giai đoạn trước năm 1917 Hương ước bắt đầu được các cộng đồngchủ thể ở Thăng Long-Hà Nội sử dụng từ năm 1917, và nhanh chóng trở thànhtên gọi phổ biến

Phân loại theo địa điểm lưu giữ: Tập trung ở hai kho Viện Nghiên cứu

Hán Nôm (22 văn bản) và Viện Thông tin KHXH (37 văn bản) Tại địa phương

và Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I đều chỉ có một bản

Phân loại theo lọai hình: Loại hình hương ước chiếm chủ đạo với 50/61

văn bản trong khi 11/61 văn bản thuộc lọai hình khoán ước Trong khi loại hìnhkhoán ước ngày càng giảm (9/11 khoán ước có niên đại thuộc về thế kỷ XIX trở

về trước, 1/11 khóan ước lập trước năm 1921 và 1/11 khoán ước lập sau năm1921) thì càng về sau loại hình hương ước càng chiếm ưu thế

Phân loại theo chữ viết: Dựa trên ngôn ngữ chủ yếu, thống kê được 22 văn bản chữ Hán, 16 văn bản Nôm, và 23 văn bản chữ quốc ngữ Hương ước

chữ Hán được lập từ năm 1910 (Duy Tân 1) trở về trước, văn bản Nôm từ

1915-1942, văn bản quốc ngữ từ năm 1920 trở về sau

Phân loại theo các giai đoạn phát triển: Được sử dụng phổ biến, song

vẫn còn một số vấn đề chưa thống nhất trong cách phân chia này, liên quan đếntên gọi cũng như mốc thời gian phân định giữa các giai đoạn

CHƯƠNG 3 CÁC GIAI ĐOẠN CHUYỂN ĐỔI CỦA HƯƠNG ƯỚC THĂNG LONG - HÀ NỘI

3.1 Hương ước cổ (trước năm 1906)

3.1.1 Sự xuất hiện

Đặc điểm dân cư ở Thăng Long-Hà Nội khác với các nơi do đây là nơi tụhội bốn phương Điều này cản trở việc xuất hiện của hương ước, dẫn đến hươngước xuất hiện muộn và thưa thớt so với các nơi khác Tuy nhiên nhu cầu cố kếttheo các tổ chức nghề nghiệp, tầng lớp (hội, phố ) lại là lực đẩy cho sự pháttriển của loại hình khoán ước Ở Thăng Long-Hà Nội, loại hình khoán ước phổbiến hơn trong giai đọan này, và lại muộn bị thay thế bởi hương ước so vớinhững nơi khác Có thể thấy, điều kiện hình thành, mật độ, thời điểm, nhịp độphát triển khác biệt của hương ước Thăng Long-Hà Nội với các khu vực khác

3.1.2 Đặc điểm hình thức

Tổng số hương ước có niên đại trước năm 1906 gồm 16 văn bản Tất cảhương ước giai đoạn này đều được viết bằng chữ Hán, phần nhiều viết tay, 2

bản khắc in Phần lớn đều là các bản sao chép nên không tránh khỏi sự cắt xén

so với bản gốc Các hương ước về cơ bản có một cấu trúc chung với 5 yếu tố,song trong từng trường hợp cụ thể lại có sự khác biệt Tổng số điều lệ đa dạng

từ dưới 10 cho tới trên 50, thường chỉ được liệt kê, song cá biệt có trường hợpghi rõ số điều khoản có trong nội dung

3.1.3 Đặc điểm nội dung

Quy nội dung của hương ước về 5 lĩnh vực: đời sống chính trị, kinh tế, xãhội, bảo an, văn hóa tín ngưỡng, có sự khác biệt rất lớn về nội dung phản ánhcủa các bản hương ước, cho thấy nhu cầu của các cộng đồng rất khác nhau Hai