chăm sóc và phục hồi chức năng cho bệnh nhân viêm khớp dạng thấp

Ngoàiă cácă ph ngă phápă đi uă tr ă đangă đ că ch ngă minhă làă mangă l iă hi uăqu ăki măsoátăb nhănh ăđi uătr ăn iăkhoa,ăph uăthu t,ăđôngăy…ăcôngătácă đi uăd ngălàăm tătrongănh ngăph nă

1

TăV Nă

Viêmăkh păd ngăth pă(VKDT)ălàăm tătrongănh ngăb nhăkh păth ngă

g pănh t.ăB nhăti nătri năliênăt căv iăquáătrìnhăviêmăm nătínhă ăcácăkh păd nă

đ nădiăch ngăm tăch căn ngăv năđ ngăc aăcácăkh păvàătànăph ăchoăng iă

b nhă[5]

Choă đ nă nayă nguyênă nhână gâyă b nhă VKDTă v nă ch aă đ că bi tă m tăcáchărõărang.ăTuyănhiên,ăv iănh ngăhi uăbi tăhi năt iăng iătaăchoăr ngăb nhăcóă liênă quană đ nă c ă ch ă t ă mi nă d ch,ăv iă s ă xu tă hi nă c aă cácă khángă th ă

ch ngăl iăcácămôăvàăt ăbàoăc aăc ăth ăB nhăth ngăg pă ăđ ătu iăt 20-50

v iăt ăl ăn ănhi uăh nănam

Ngoàiă cácă ph ngă phápă đi uă tr ă đangă đ că ch ngă minhă làă mangă l iă

hi uăqu ăki măsoátăb nhănh ăđi uătr ăn iăkhoa,ăph uăthu t,ăđôngăy…ăcôngătácă

đi uăd ngălàăm tătrongănh ngăph năquanătr ngătrongăquáătrìnhătheoădõiăvàă

đi uătr ăb nhăVKDT.ăCácăbi năphápăcanăthi păđi uăd ngăđúngăđ năs ăgiúpă

gi măcácătri uăch ng,ăduyătrìăch căn ngăv năđ ngăc ngănh ăt ngăhi uăbi tăc aă

ng iăb nh,ăt ăđóăgiúpăng iăb nhăcóăth ăcóăcu căs ngăbìnhăth ng,ăt ngăkh ă

n ngălaoăđ ngăvàătáiăhòaănh păc ngăđ ng.ăQuaăđóălàmăgi măgánhăn ngăchoăgiaăđìnhăvàăxãăh i.ăT l này t i Vi t nam chi m kho ng 25% t ng s b nh

nhân đi u tr t i b nh vi n, kho ng 1,7% dân s ng i l n Trên th gi i t

l b nh nhân b b nh viêm kh p d ng th p c ng chi m kho ng 7,5% trên t ng

s b nh nhân b b nh kh p nói chung

Vì v y chúng tôi ti n hành nghiên c u chuyên đ “Ch măsócăvƠăph că

h iăch căn ngăchoăb nhănhơnăViêmăkh păd ngăth p” v i hai n i dung :

1 Trình bày đ c đ c đi m lâm sàng c a b nh Viêm kh p d ng th p

2 ánh giá hi u qu ch m sóc và ph c h i ch c n ng cho ng i b nh

b Viêm kh p d ng th p làm c s cho vi c tri n khai áp d ng trên

th c t lâm sàng t i b nh vi n c ng nh t i c ng đ ng

CH NGă1

GI IăPH UăVÀăSINHăLụăKH P

1.1.ă nhăngh aăkh pă

Làăn iăcácăx ngăliênăk tăv iănhauăđ ăt oăthànhăb ăx ngăvàălàmăchoăc

th ăc ăđ ngăvàădiăchuy năđ c.ă

1.2.ăPhơnălo iăkh p

Hình 1: C u t o c a kh p

+ăKh păb tăđ ngă(ăkh păs i).ăLàăkh pămàă2ăx ngăn iăv iănhauăb iămôăliênăk tăhayămôăs n,ăgi aăchúngăkhôngăcóăkho ngăcách.ăS ăv năđ ngăc aăcácă

kh pănàyăr tăh năch ăho căb tăđ ngăhoànătoàn.ăCóă3ălo iăkh păb tăđ ngăchính:ă

Kh păb tăđ ngăliênăk t,ăkh păb tăđ ngăs năvàăkh păb tăđ ngăx ng

+ăKh păb tăđ ngăliênăk tă(KB LK):ăCácăx ngăn iăv iănhauăb iămôăliênăk t.ăG măcácălo i:ăKB LKăs i (ănh ădâyăch ngăgi aăcácăcungăđ tăs ng):ă

KB LKămàngă(nh ămàngăliênăk tăgi aăx ngăchàyă– mác):ăKB LKăx ngă

(nh ăkh păcácăx ngăs ătr ăs ăsinh)

+ăKh păb tăđ ngăs n:ăCácăx ngăn iăv iănhauăb iăl păs nă(ănh ăkh păc- đòn,ăgi aăx ngăs nă– c)

+ăKh păb tăđ ngăx ng:ăKh păn iăgi aă2ăx ngăb iămôăx ngă(nh ă

kh păgi aăcácăx ngăs ă ăng iătr ngăthành)

3

+ăKh păbánăđ ngă(ăkh păs n):ălàăkh păn iăgi aă2ăx ngăcóăm tăkheă

h păđ căt oăb iă m tă môă s n.ăS ă ho tăđ ngă c aă kh păcóă s ă h nă ch ă (nh ă

kh păgi aăcácăx ngăđ t s ng,ăho căkh păcùngă- ch u)

+ăKh păđ ngă(ăkh păcóămàngăho tăd ch):ălàăkh păn iăcácăx ngănh ă ă

kh păchoăphépăx ngăchuy năđ ngăd ădàng

Kh păđ ngăcóăc uăt oăg mădi năkh p,ăbaoăkh p,ădâyăch ng,ă ăkh păvàăcácăph năph ănh ăs năvi n,ăs năchêm

1.3.ăC uăt oăc aăkh p

M tă kh pă đ ngăg mă có:ădi năkh p,ăs năkh p,ăbaoăkh p,ădâyă ch ng,ăbaoăho tăd ch

a Di n kh p

Di năkh pălàăch ăn iă2ăđ uăx ng,ăth ngăm tăđ uăl iă(g iălàăch mă

kh p)ăcònăđ uăkiaălõmă(g iălàăhõmăkh p).ăCácăđ uăx ngăđ căph ăm tăl pă

s nătr n,ănh n, đànăh iăcóătácăd ngămaăsát,ăch uăđ căl cănénăvàăgi măch nă

đ ngăc ăh c,ăt ngătínhălinhăho tăc aăkh p.ăKhiăhõmăkh păquáăbé,ănôngăthìăcóăthêmăs năchêmăhayăs năvi n,ălàmăchoăhõmăkh păr ngăvàăsâuăthêmă(ăVíăd :ă

kh păg i,ăkh păvai)

b S n kh p

S năb c:ă ăm tăkh pătrònănh năvàăđànăh i

S năvi n:ătrongăkh păch m,ăn uăch măquáătoămàăhõmăkh pănh ăthìă

có m tăs năvi n,ăvi năxungăquanhălàmă hõmă r ng,ăsâuăthêmă vàădínhăvàoăbaoăkh p

c Bao kh p: làăm tămàngăbámăvàoăb ăc aăcácădi năkh păđ ăn iă2ăx ngăl iă

v iănhau.ăBaoăkh păm ng,ădai,ăđànăh i,ăcóănhi uăm chămáuăvàădâyăth năkinh.ăChi uădàyăvàăs căc ngăc aăbaoăkh păph ăthu căvàoăch căn ngăc aăkh p.ăV iă

kh păcóăbiênăđ ăv năđ ngăr ngăthìăbaoăkh păm ngăvàăítăc ngăvàăng căl i.ăThànhăbaoăkh păcóă2ăl p:ăl păngoàiălàăl păbaoăs i,ădày,ăcóănhi măv ăb oăv ăchoăkh p.ăL pătrongălàămàngăho tăd ch,ăti tăd chăkh păđ ăbôiătr nă ăkh p

d DâỔ ch ng: làănh ngăbóăs iăđ căbaoăb căbênăngoàiăkh pă(cóătr ngăh pă

dâyăch ngăn mătrongăbaoăkh pănh ngăv năn măngoàiăbaoăho tăd ch).ăNgoàiăraăcácăgân,ăc ăxungăquanhăbaoăkh păc ngăcóătácăd ngănh ăm tădâyăch ng.ă

Ph năl nădâyăch ngăkhôngăcóătínhăđànăh iănh ngăch c.ăTuyănhiênăb ngănh ngăbàiăt păcóăh ăth ng,ăcóăth ăc iăthi nătínhăđànăh iăc aăh ăth ngădâyăch ng,ălàmă

t ngăđ ălinhăho tăc aăkh p.[6],ă[10]

e Bao ho t d ch

Làă1ăbaoăthanhăm călótă ăm tătrongăbaoăkh pă ă2ăđ uăx ngăvàăxungăquanhă

s năb cămàăkhôngăph ălênăs n,ăbaoăti tăd chăđ ăvàoăkh p,ălàmătr n,ăchoăkh pă

c ăđ ngăd ădàng

f kh p: làăkheăkínădoămàngătrongăc aăbaoăkh păt oănên,ăbênătrongăcóăch aă

ch tăd chăkh p

1.4.ăHo tăđ ngăbìnhăth ngăc aăkh p

- ăm tăkh păbìnhăth ngăthìăgi aăcácăđ uăx ngăcóăs năđóngăvaiătròălàă

gi mămaăsátăvàăgi măápăl călênăcácăkh pătrongăcácăho tăđ ngăhàngăngày.ăBaoăquanhă m tă trongă cácă kh pă làă m tă l pă màngă m ngă (đ că g iă làă màng ho tă

d ch)ăti tăraăd chăkh păvàăđóngăvaiătròănh ăm tăcáiătúi.ăD chăkh păr tăquană

tr ngăvìănóăcungăc păch tădinhăd ngăđ ănuôiăs n,ălàmăs năkho ăm nhăvàăcóătácăd ngăbôiătr năc năthi tăchoăkh p

- Baoăquanhăkh păvàăbaoăho tăd chălàăbaoăkh pă– m tăl păngoàiădaiăgi ăchoăm iăthànhăph năliênăk tăv iănhauă- đóălàăgân,ădâyăch ng,ălàmăkh păcóăkh ă

n ngăv năđ ngănh ngăv năc ăđ nhăv ătrí.ăB tăk ăthànhăph nănàoănóiătrênăb ăt nă

th ngăđ uăgâyăđauăvàăs ngăkh p,ăd năđ nănguyăc ăm tăch căn ngăv năđ ngă

c aăkh pă ăcácăm căđ khácănhauătùyăthu căvàoăthànhăph năb ăt năth ng.[5]

1.5.ăCh căn ngăc aăkh p

Trongăc ăth ăng iăs ngăkh păcóă3ăch căn ngăquanătr ng:

- H ătr ăchoăs ă năđ nhăv ătríăc aăc ăth

- Thamăgiaăvàoăvi căv năđ ngăcácăph năc ăth ăvàăt ngăh ăl nănhau

- Chuy năđ ngăc ăth ăđ ădiăchuy nătrongăkhôngăgian

5

B NHăH CăVIÊMăKH PăD NGăTH P

2.1.ă nhăngh aăviêmăkh păd ngăth p[3]

Viêmăkh păd ngăth pălàăm tăb nhăviêmăkhôngăđ căhi uăx yăraă ăcácă

kh păgâyăt năth ngămàngăho tăd ch,ăs năkh păvàăđ uăx ngăd iăs n.ăB nhă

th ngădi năbi năm nătínhăd năđ nătìnhătr ngădínhăvàăbi năd ngăkh p,ăgâyătànă

ph ăchoăng iăb nh

2.2.ăT năth ngăb nhăh că[6]

T năth ngăb nhălýăđ uătiênătrongăb nhăVKDTălàăs ăho tăhóaăvàăs ă

th ngăt năcácăt ăbàoă(TB)ăn iăm căc aăcácăviăm chămáuămàngăho tă d ch,ă

đi uă đóă g iă ýă y uă t ă b nhă ho că kh iă phátă hi nă đ nă màngă ho tă d chă b ngă

đ ngăm chămáu

T năth ngăc năb năc aăVKDTăălàăhi năt ngăviêmăkhôngăđ căhi uăc aămàngăho tăd chăbaoăg m:

- Giãnăt nhăm chăvàăphùăn ămàngăho tăd ch

- L ngăđ ngăch tăt ăhuy tă ămàngătrênăTBăhìnhălôngăho căd iăl păliênăbàoăph

- Thâmănh pănhi uălymphocyteăvàăplasmocyte,ăcóăkhiăt oăthànhănh ngăđámădàyăđ c,ăg iălàănangăd ngăth p

- Màngăho tăd chăbámăvàoăph năđ uăx ngăch ăti păgiápăv iăs năg iălàămàngămáuă(pannus)ăcóăth ăxâmăl năvàoăx ngăgâyănênăcácăhìnhă nhăbàoămònă

x ngătrênăXăquang

- Cácăt năth ngănàyătu năt ăquaă3ăgiaiăđo năchính:

+ăGiaiăđo nă1:ăMàngăho tăd chăphùăn ,ăxungăhuy t,ăxâmănh pănhi uăTBăviêm,ăđ căhi uălàăNeutrophile

+ăGiaiăđo nă2:ăHi năt ngăphùăn ăđ căthayăth ăb ngăquáătrìnhăt ngăsinhăvàăphìăđ iăc aăcácăTBăhìnhălôngăvàăl păliênăbàoăph ăCácăTBăviêmăcóă

thànhă ph nă chínhă làă lymphocyte.ă Quáă trìnhă t ngă sinhă nàyă nă sâuă vàoă đ uă

x ngăd iăs năgâyănênăt năth ngăx ng

+ăGiaiăđo nă3:ăSauăm tăth iăgianădài,ăt ăch cănàyăphátătri năthayăth ăchoăhi năt ngăviêm,ăd năđ nădínhăkh păvàăbi năd ngăkh p

2.3.ăNguyênănhơnăc aăviêmăkh păd ngăth p

VKDTălàăm tăb nhăt ngăđ iăph ăbi n,ănh ngănguyênănhânăc aăb nhă

v năcònăch aăđ căhi uăbi tăđ yăđ ăG năđâyăng iătaăchoăr ngăVKDTălàăm tă

b nhăt ămi n,ăv iăs ăthamăgiaăc aăcácăy uăt ăsau:

- Tácănhânăgâyăb nh:ăcóăth ălàăviărút,ăviăkhu năd ănguyênănh ngăch aă

đ căxácăđ nhăch căch n

- Y uă t ă c ăđ a:ăb nhă cóă liênăquană rõă r tăđ nă gi iă tínhă (70-80%ă b nhănhânălàăn )ăvàătu iăă(60-70%ăg pă ăng iătrênă30ătu i)

- Y uă t ă diă truy n:ă VKDTă cóă tínhă giaă đình,ă cóă liênă quană v iă khángănguyênăhoáăh păt ăch căHLAăDR4ă(ăg pă60-70%ăb nhănhânăcóăy uăt ănày,ătrongăkhiăt ăl ănàyă ăc ngăđ ngăch ălàă30%).ă[6]

- Cácăy uăt ăthu năl iăkhác:ămôiătr ngăs ngă măth p,ăc th ăsuyăy uă

m tăm i,ănhi măl nh,ăph uăthu t

B nhăVKDTălàăb nhămangătínhăxãăh iăvìăt ăl ăm căcao,ăb nhădi năbi năkéoădài,ăh uăqu ăd năđ nătànăph

2.4.ăTri uăch ngăc aăviêmăkh păd ngăth p[7]

2.4.1 Lâm sàng

a Tri u ch ng t i kh p:

- V ătríăkh păt năth ng:ăhayăg pă ăkh păngónătay,ăkh păc ătay,ăkh păbànăngónăchân,ăkh păc ăchân,ăkh păg i,ăkh păkhu ,ăkh păvai,ăkh păháng

- căđi măt năth ngăkh p:

+ăCh ăy uăs ngăđau,ăítănóngăđ

+ă auăcóătínhăch tăđ iăx ng

+ăCóăd uăhi uăc ngăkh păbu iăsáng

+ă auăt ngăv ăđêm

7

Hình 2: Hình nh viêm kh p d ng th p

- Giaiăđo nămu n:ăcácăkh păt năth ngălâuăngàyăd năđ năteoăc ,ăc ngăkh p,ă

bi năd ngăkh p,ăl chătr c.ăHayăg pă ăcácăkh păbànătay,ăcácăkh păbànăchânălàmăchoăngónăcóăhìnhăthoiădoăcácăngónăg năs ngătoăphìăđ i,ăbànătayăl chătr c

b Tri u ch ng ngoài kh p

- B nhănhânăm tăm i,ăs tănh ,ăchánă n,ăgi măcân,ădaăxanhănh

- Giaiăđo nămu năxu tăhi năh iăch ngăSjogrenăđ cătr ngăb iăviêmăkh păcóăgi măbàiăti tăn căb tăvàăn căm t

- Cóăth ătìmăth yăh tăd iădaă(g iălàăh tăth p)ă ă25%ăs ăb nhănhânăviêmă

kh păd ngăth p.ăH tăd iădaăxu tăhi nă ăg năkh păt năth ng

2.4.2 Tri u ch ng c n lâm sàng

- Ch p X quang kh p viêm:

+ăNh ngăbi năđ iăchung:

Giaiăđo năđ u:ătìnhătr ngăm tăvôiă ăđ uăx ngăvàăhìnhă nhăc năquangăt ă

ch căc nhăkh p

Giaiăđo năsau:ăhìnhă nhăkhuy tăx ngăd iăs n,ăt năth ngăs năkh păd nă

đ năh păkheăkh p

Giaiăđo năcu iăpháăh yăs năkh p,ăh păvàădínhăkh p

+ăHìnhă nhăXăquangăđ căhi u:ăCh păbànătayăhaiăbên,ăt năth ngăxu tăhi nă

s măvàăcóătínhăch tăđ căhi u.ăTheoăSteinbrokerăchiaălàmă4ăm căđ :

M căđ ăI:ăth aăx ng,ăch aăcóăbi năđ iăc uătrúcăc aăkh p

M căđ ăII:ăbi năđ iăm tăph năs năkh păvàăđ uăx ng.ăH păkheăkh păv a,ăcóăm tă ăkhuy tăx ng

M căđ ăIII:ăbi năđ iărõăph năđ uăx ng,ăs năkh p.ăKhuy tăx ng,ăh păkheăkh pănhi u,ăbánătr tăkh p,ăl chătr c

M căđ ăIV:ăkhuy tăx ng,ăh păkheăkh p,ădínhăkh p

Tìmăy uăt ăd ngăth pătrongămáu,ătrongăd chăkh păcóăy uăt ăd ngăth pă(ă

>ă80%ăs ăb nhănhânăviêmăkh păd ngăth p)

- Soi kh p:

Cóăviêm,ăt ngăsinhămàngăs năkh păb ăpháăhu ăv iănh ngăv tăloét,ăbàoămònăs n

- Sinh thi t màng ho t d ch: Cóă5ăt năth ngăc ăb n

+ăT ngăsinhăcácănhungămaoăc aămàngăho tăd ch

+ăT ngăsinhăl păTBăph ăhìnhălôngăthànhănhi uăTB

+ăCóăcácăđámăho iăt ăd ngăt ăhuy t

+ăT ăch căđ măt ngăsinhăm chămáu

+ăT ăbàoăviêmăxâmănh păt ăch căđ m

Có t ă3ăt năth ngătr ănênăthìăcóăýăngh aăch năđoán.ă

c uăđaănhânătrungătínhămàătrongăbàoăt ngăcóăch aănhi uăh tănh ălàăcácăph că

h pămi năd chăkhángănguyênă– khángăth

9

2.5.ăTiêuăchu năch năđoán

Choăđ nănayăc ăth ăgi iăcònăs ăd ngătiêuăchu năch năđoánălâmăsàngă

b nhăVKDTăc aăACRă1987ă(AmericanăofăRheumatology)

- C ngăkh păbu iăsángă(Morningăsiffness)

- Viêmăkh p/S ngăph năm mă(Arthritis/Softătissueăswelling)ă ăítănh tă3ănhómă(trongăs ă14ănhómăkh păngónăg n bànătay,ăkh păbànăngón,ăkh păc ătay,ă

kh păkhu u,ăkh păg i,ăkh păc ăchân,ăkh păbànăngónăchână2ăbên)

- Viêmă(Arthritis)ăcácăkh pă ătay:ăkh păngónăg n,ăkh păbànăngón,ăkh pă

c ătay

- iăx ngă(Symmetricalăarthritis)

- N tăth pă(RheumaticăNodules)

- T ngăn ngăđ ăy uăt ăd ngăth pă(RheumaticăFactor)ătrongăhuy tăthanh

- Nh ngăbi năđ iăđ cătr ngătrênăXăquangă(Characteristicsăradiographic):ăvôiă hìnhă d i/s iă mòn/khuy tă x ngă ă bànă tay,ă bànă chân/h pă kheă kh p/dínhă

kh p…

2.6.ăăBi năch ngăc aăviêmăkh păd ngăth p

Viêm kh păd ngăth păgâyăh năch ăv năđ ngăvàăđauăkh păvàăc ngăcóă

th ăgâyăm tăm i.ăH năch ăv năđ ngăkhi năng iăb nhăkhóăth căhi năcácăcôngă

vi căh ngăngàyănh ăxoayăn măđ măc aăho căc măbút.ăVi cătr iăquaăvàăch uă

đ ngătìnhătr ngăđauăvàădi năbi năth tăth ngăc aăb nhăviêmăkh păd ngăth păcóăth ăd năđ nătìnhătr ngăătr măc mă ăng iăb nh [4]

Trongăth căt ,ăng iăb ăviêmăkh păd ngăth păcóăth ăb ătànăph ăcùngă

ph iăng iăxeăl năvìăt năth ngăcácăkh păgâyăgi măho căm tăkh ăn ngăđiăl i.ăNgàyănay,ătànăph ă ăb nhănhânăVKDTăítăx yăraăvìăcóăcácăph ngăphápăđi uă

tr ăvàăch măsócăt tăh n.[9],ă[11]

2.7.ăTiênăl ng [5]

- Di năbi năc aăb nhăr tăkhácănhauăgi aăcácăBN

- Sauăkhiăkh iăb nhă10ăn m:ă10-15%ăBNăb ătànăph ,ăph iăc năđ năs ătr ăgiúpăc aăng iăkhácă(Giaiăđo năIII&IVătheoăSteinbrocker)

- T ăl ăt ăvongăt ngă ănh ngăBNăs măb ăsuyăgi măch căn ngăv năđ ng

- Cácăy uăt ălàmăt ngăt ăl ăt ăvongă ăBNăVKDTăg m:

+ăB nhălýătimăm ch

+ăNhi mătrùng

+ăLoãngăx ng

+ăCácăb nhăliênăquanăđ năcácăthu căkhángăviêmăSteroidăvàăNSAIDs

- Kh n ngălàmăvi căgi m,ăđ căbi tăkhiăng iăb nhătrênă50ătu i,ălaoăđ ngă

n ng

- T ăl ăthayăđ iăđ cătr ngăc aăb nhăVKDTătrênăXăquang:ă

+ăSauăkh iăb nhă2ăn m:ăkho ngă50%

+ăSauăkh iăb nhă5ăn m:ăkho ngă80%

2.8.ăNguyênăt căđi uătr

2.8.1 i u tr n i khoa

a Viêm kh p d ng th p m c đ nh

- Ch ăy uăápăd ngăv tălýătr ăli uăch mănóngăho căch măl nh

- K tăh păv iăluy năt pătr ăli u

- Ngh ăng iăđúngăm c

- Dùngă thu că gi mă đauă ch ngă viêmă khôngă steroidă nh :ă diclofenac,ăindomethaxin,ăvoltaren…

b Viêm kh p d ng th p th v a: (ăcóăt năth ngăkh pătrênăXăquang)

- Ch ă y uă dùngă thu că gi mă đau,ă ch ngă viêmă khôngă steroidă nh :ă

diclofenac, indomethaxin, Ibuprofen

- i uătr ăk tăh p:ăv tălýătr ăli u,ăchâmăc u

c Viêm kh p d ng th p th n ng

- Dùng corticoid: prenisolon, depersolon…

- Thu căgi mămi năd ch:ămethotrexat,ăcyclophosphamid,ăimuran…

11

2.8.2 i u tr ngo i khoa [17]

- i uătr ăngo iăkhoaăđ căch ăđ nhătrongătr ngăh păviêmăm tăvàiăkh păkéoădàiămàăđi uătr ăn iăkhoaăkhôngăhi uăqu ăkh păviêmăvàătrànăd ch;ăth ngă

m ăc tăb ămàngăho tăd ch

- i uătr ăngo iăkhoaăđ ăph căh iăch căn ngăm tăs ăkh păb ăbi năd ngă

n ng,ăpháăh yănhi uăb ngăph ngăpháp:ăthayăkh pănhânăt o,ăc tăđ uăx ng,ă

ch nhăhìnhăkh p,ăho călàmădínhăm tăs ăkh pătránhăbi năch ngănguyăhi m

2.8.3 i u tr b ng lý tr li u

TrongăVKDTăđi uătr ăb ngălýătr ăli uăvàăph căh iăch căn ngălàăm tăbi năphápăquanătr ngăvàăb tăbu cănh mătránhăđ căth pănh tăcácădiăch ng,ătr ăl iă

kh ăn ngălaoăđ ngăngh ănghi păchoăBN và tái hoà nh p c ng đ ng Nâng cao

ch t l ng cu c s ng cho ng i b nh Qua đó làm gi m gánh n ng cho gia đình và xã h i

CH NGă3

CH MăSịCăB NHăNHỂNăVIÊMăKH PăD NGăTH P

3.1.ăVaiătròăc aăch măsócă

Vi căch măsócăvàăph căh iăch căn ngăcácăkh păchoăb nhănhânăVKDTă

c năđ căth căhi năs măvàătu ăthu căvàoătìnhătr ngăti nătri năc aăb nhămàă

ng iăđi uăd ngăch măsócăvàăh ătr ăphùăh p.ăDùăb tăk ăgiaiăđo nănàoăc aă

b nhăthìăcôngătácăch măsócăc ngăr tăquanătr ng.ăPh căh iăch căn ngăc ngă

c năđ căti năhànhăngayăđ ăgiúpălàmăgi măcácăbi năch ngăchoăng iăb nhă

sau này

3.2.ăQuyătrìnhăđi uăd ng

3.2.1 Nh n đ nh

B nhănhânăb ăVKDTăth ngălàăm tăb nhăcóătínhăch tămãnătính,ăcóăth ă

đ ăl iăh uăqu ănghiêmătr ng.ăTu ătheoăgiaiăđo n,ăb nhăcóăth ă nhăh ngăđ nă

ch căn ngăv năđ ngăc aăc ăth ăd năđ năh uăqu ănghiêmătr ngăn uăchúng ta khôngăđi uătr ăvàăch măsócăchuăđáo

Nh năđ nhăd aăvàoăk ăn ngăgiaoăti p,ăh iăb nh,ăkhámălâmăsàngă(nhìn,ă

- H iăchiăti tăv ăv ătríăđauăcácăkh păvàătínhăch tăđau:

+ă auă ănh ngăkh pănào,ăth iăgianăđau

+ăCóăd uăhi uăc ngăkh păvàoăbu iăsángăkhông?

+ăK tăqu ăch păXăquang,ăCTăScan…

+ăCácăxétănghi măc nălâmăsàng,ăhuy tăh c,ăsinhăhoá…ă(ăn mătrongăgi iă

h năbìnhăth ngăhayăkhôngăbìnhăth ng)

3.2.2 Ch n đoán đi u d ng

M tăs ăch năđoánăcóăth ăăg pătrongăb nh VKDT

- S ng,ăđau,ăc ngăkh păliên quan đ n tình tr ng các kh p b viêm

* K tăqu ămongăđ i : Các kh p gi m đ c s ng đau, tình tr ng viêm

*K tăqu ămongăđ i : Ng iăb nhăcóăth ăhi uărõăh năv ăb nhăc aămìnhă

sauăkhiăđ căt ăv n

- Nguyăc ăxu tăhuy tătiêuăhoáăliên quan đ n dùngăthu căkhángăviêm dài

*K tăqu ămongăđ i : Ng i b nh bi t cách dùng thu c đúng cách và

không x y ra tai bi n trong khi dùng thu c

- Nguyăc ătànăph ăliên quan đ n ti nătri năvàădiăch ngăc aăb nh

*K tăqu ămongăđ i : Ng i b nh t ph căv ăđ c b năthân, nâng cao

ch t l ng cu c s ng

3.2.3 L p k ho ch ch m sóc

Quaănh năđ nhăng iăđi uăd ngăc năphânătích,ăt ngăh păcácăd ăli uăđ ăxácăđ nhănhuăc uăăc năthi tăc aăng iăb nhăđ ăđ aăraăk ăho chăch măsócăc ă

th ,ăđ ăxu tăv năđ ă uătiên,ăv năđ ănàoăc năth căhi nătr căvàăv năđ ănàoăth că

hi năsauătu ăt ngătr ngăh păc ăth

- Theo dõi d u hi u sinh t n : M ch, huy t áp, nhi t đ 2l/ngày, và các

d u hi u b t th ng x y ra

- Can thi p y l nh : Th c hi n thu c,làm xét nghi m

- Gi măđauăvàăgi măkhóăch uăchoăb nhănhân

- T ngăkh ăn ngăv năđ ngăchoăb nhănhân

- Gi măloăl ngăchoăb nhănhân

- măb oădinhăd ngăchoăb nhănhân

- V sinh thân th cá nhân cho ng i b nh 1l/ngày

- Giáo d c s c kho , t v n cho ng i b nh bi t cách t p đúng ph ng

a Theo dõi các d u hi u sinh t n:

- Theoădõiăm ch,ănhi tăđ ,ăhuy tăápăhàngăngày.ăD uăhi uăm tăm i,ăda,ăniêmăm c.ăkh ăn ngăv năđ ng,ăđiăl iăvàăt ăph căv ănhuăc uăcáănhânăb năthână

c aăng iăb nh.ă

- Theoădõiăcácăbi uăhi năđauăc aăb nhănhân.ă auălà 1ătrongă5ăd uăhi uăsinhăt n.ă auăcóăth ăđ căđánhăgiáăthôngăquaăc ngăđ ăđauăho căth iăgiană

15

đauăvàăc ngăđ ăđau.ăNg iăđi uăd ngăcóăth ăđánhăgiáăđauăcu ăng iăb nhăthôngăquaăthangăđi măđauăTheăbookăMayoăClinicăChronicăPain:ăthangăđi măđauăđ cătínhăt ă1ăđ nă10,ăv iă0ăđi mălàăkhôngăđauăvàă10ăđi mălàăđauăkhôngă

th ăch uăđ ng

0-1 Noăpaină(ăkhôngăđau)

2-3 Mildăpaină(đauănh )

4-5 Discomforting – moderateăpaină(ăđauătrungăbình)

6-7 Discomforting – severeăpaină(ăđauăd ăd iă)

8-9 Intense – veryăsevereăpaină(ăđauăr tăd ăd i)

10 Unbearableăpaină(ăđauăkhôngăth ăch uăđ ng)

b Ch m sóc c b n

- Ch măsócăda:ăhàngăngàyăthayăqu năáo,ăt măr a,ăthayăgaăch iăgi ngăítă

nh tă1ăl n/ngày

- Ch mă sócă r ngă mi ng:ă đánhă r ngă ítă nh tă 2ă l n/ngày.ă iă v iă nh ngă

b nhănhânăkhôngăt ăch măsócăđ căthìălauămi ngăb ngăg căho căv iă tăs ch

- Ch măsócătiêuăhoá:ătheoădõiămàuăphânăcóăl nămáuăkhôngăho cămàuăđenăkhông?

- Ch mă sócă th nă kinh:ă xácă đ nhă m că đ ă hi uă bi tă v ă b nhă c aă ng iă

b nh,ăm căđ ăloăl ngăv ăb nh.ă

- Ch mă sócă ti tă ni u:ă theoă dõiă l ngă n că ti uă hàngă ngàyă vàă ghiă vàoă

b ngătheoădõi

c Can thi p Ổ h c:

Hàngăngàyătiêmăthu căvàăchoăb nhănhânău ngăthu cătheoăđúngăgi ăghiătrongăb nhăán.ăTheoădõiătácăd ngăph ăc aăthu c

- 8h15 : o m ch, nhi t đ , huy t áp (ghi b ng theo dõi)

- 9h : Th c hi n tiêm thu c ho c u ng thu c theo y l nh

- 10h : Chi u laser, b c sóng ng n 20- 30 phút

- 10h30: T p v n đ ng kh p cho b nh nhân

- 11h: Khám đ đánh giá m c đ đau c a ng i b nh

- 11h30: Cho b nh nhân n c m theo ch đ n c a b nh vi n

- 13h30: o đáu hi u sinh t n cho ng i b nh (ghi b ng theo dõi)

- 14h: Xoa bóp m i kh p viêm 5 phút

- 14h30: Cho b nh nhân u ng thu c ho c tiêm thu c theo y l nh

- 15h: Chi u đèn h ng ngo i cho BN 20 phút

- 15h30: T v n cho BN và ng i nhà BN, đ ng viên gi i thích nh ng

v n đ th c m c cho BN

- 16h: H ng d n và giúp BN t m r a, thay ga gi ng, qu n áo vi n

- 16h30: H ng d n BN cách t luy n t p hàng ngày, h ng d n cách

phòng và theo dõi tác d ng ph c a thu c

- 17h: Cho BN n c m theo ch đ n c a b nh vi n, ngoài ra khuy n

khích BN n thêm nhi u hoa qu và sinh t

d T ng c ng ni m l c quan tinh th n cho ng i b nh

Nh ngăđauăđ năvàăkhóăch uăc aăb nhăt t,ăs ăh năch ăv năđ ng,ăkh ăn ngă

ch măsócăb năthân,ăkhóăkh năv ădiăchuy n,ăs ăph ăthu căvàoăng iăthânăv ăsinhăho tăvàăkinhăt …ăkhi năng iăb nhăcóănhi uăs cătháiăc măxúcăkhácănhau.ă

H ăcóăth ăhayăcáuăk nh,ămu năm iăng iăxungăquanhăquanătâmăch măsócăh n,ă

ho căchánăn năbiăquan,ăloăl ngăv ăb nhăt t,ăkhôngămu năc ăg ng,ăthi uăngh ă

l c… i uăd ngăc năk tăh păcùngăv iăgiaăđìnhăb nhănhânăhi uăvàăthôngăc măchoăb nhănhân,ăc ăv ăđ ngăviênăni măl căquanătinăt ng,ăkhuyênăb nhănhână

ch uăkhóăt păluy n,ăduyătrìăho tăđ ngăsinhăho tăhàngăngày,ăc ăg ngăđ căl păt iăđaăđ ătránhătànăph

17

e m b o ch đ dinh d ng

Hình 3

Ch ăđ ădinhăd ngăvàăsinhăho tăcóă nhăh ngăr tăl năđ năvi căphòngă

ng aăc ngănh ăđi uătr ăviêmăkh păd ngăth p.ăHi nănayănghiênăc uăchoăth yă

b nhăVKDTăth ngăliênăquanăđ nănh ngăv năđ ăc aăh ămi năd chăh nălàăs ă

h ăt ănhiênăc aăkh pătheoăth iăgianăho c tu iătác.ăTi năs ăAndrewăNichison,ă

m tănhàănghiênăc uăyăt ăd ăphòngăc aăM ăchoăbi tă ăh nă2/3ăs ăng iăb ăth pă

kh păh ăkhángănhi măc aăc ăth ăđãănh năd ngănh mănh ngăy uăt ăt ănhiênă

ho căvôăh iă(ăth ngălàăm tăs ăproteinătrongăcácălo iăđ ngăv tăho cănh ng ch ă

ph măt ăs a)ănh ănh ngătácănhânăl ăvàăt năcôngăchúng.ăQuáătrìnhănàyăđãăt oăraăs ăkíchăthíchăvàăviêmănhi m.ăB nhăviêmăkh p,ăs ăviêmănhi măđãăthúcăđ yă

s ăgi iăphóngăcácăch tăchuy năhóaăcóăh i.ă i uănàyăcàngălàmăt ngăthêmăm că

đ ăt năth ngăchoăcácămôă ăvùngăkh pălàmăchoătìnhătr ngăviêmănhi măngàyăcàngătr mătr ngăthêm.ă âyălàăc ăch ăt ăămi năd chăđãăđ căl pătrìnhăs năt ăcácă genă diă truy nă màă choă đ nă nayă khoaă h că v nă ch aă cóă cáchă kh că ph c.ăThôngă th ng,ă vìă khôngă thayă đ iă đ că c ă ch ă mi nă d ch,ă chuă k ă viêmă và dùngăthu căch ngăviêmăc ăti păt căph iătáiădi n.ă âyăchínhălàăm tăbiăk chăchoă

ng iă b nhă vìă dùngă thu că că ch ă mi nă d chălâuă dàiă s ă làmă gi mă kh ă n ngă

ch ngăl iăcácăviătrùngăgâyăb nhăvàăvìănh ngăph nă ngăph ănguyăh iămàăcácăthu căkhángăviêmăcóăth ăgâyăraănh ăxu tăhuy tătiêuăhoá,ăloãngăx ng,ăphù…ăDoăđó,ăm tăbi năphápăquanătr ngătrongăđi uătr ăVKDTălàăch năđ ngăvàăki măsoátăđ căcácăy uăt ănguyăc ăd năđ nădâyăchuy n.ă i uănàyăph iăb tăđ uăt ă

vi cănh năd ngăvàăđi uăch nhăch ăđ ă nău ngăđ ălo iăb ăho căh năch ăcácătácănhânăgâyăb nh.ăNgàyănayăcácănhàădinhăd ngăchoăbi tănh ngălo iărauăxanhăvàă

ng ăc căthô,ăcácălo iăđ u,ăcácălo iăh tăcònănguyênăl păv ăl aăbênăngoàiăch aănhi uăch tăx ,ăsinhăt ăvàăkhoángăch tăcóătínhăn ngăgi iăđ c,ăch ngăbéoăphìăvàă

t ngăc ngăs căđ ăkháng,ănh ngăy uăt ăh uăíchăchoăvi căđi uătr ăvàăph căh iă

b nhăkh p [6], [18]

B nhănhânăVKDTăăth ngăchánă n,ăm tăm iăvàăthi uămáuănh …ăcóăth ăgiúpăđ ăh ăv iănh ngăgi iăphápăsau:

- H ngă d nă h ă ch nă cácă lo iă th că nă cungă c pă nhi uă n ngă l ngă

nh :ăth căph mă cóănhi uăprotein,ă rauăqu ăt i,ăcácăvitamin,ă s tăđ ăgiúpă

ph căh iăt ăch c

- V iăb nhănhânăkhôngăquáăbéoăthìăđ ngăviênăkhuy năkhíchăb nhănhânănănhi u

- Chiaălàmănhi uăb aănh ,ă nănhi uăth că năcóăgiáătr ădinhăd ng:ăth tăcáă

đ ngătácăcóăh iăđ iăv iăkh păvàăthayăth ăb ngăăcácăđ ngătácăgi ăgìnăkh p C ă

g ngătrongăph măviăcóăth ,ăgi ăđ căkh pătr căbànătayă(điăquaăngónătayăth ă

19

ba)ăkhiăkéoădàiătr căc aăc ngătay.ăKhôngănênăc ăđ ngăc ătayămàălàmăbànătayă

b ăl chăsangăm tăbên.ă căbi tăchúăýăkhiăvi t.ăC năch nănh ngăđ ăv tătoăd ădàngăc măn m,ăkhiăcácăkh păngónătayăb ăc ng.ăKhôngămangăđ ăv tăb ngăcáchă

n măcácăngónătayăl i.ăKhôngănênăc ăv năm ăn pănútăchaiăhayăl ămàăhãyădùngă

d ngăc ăm ănútăchai.ăTránhă nănútăb ngăngónătayămàăhãyădùngălòngăbànătayă

ch ngăh n.ăKhôngămangăđ ăv tăb ngăcáchăn măcácăngónătayăl i.ăVí d ăkhôngănênămangăch oăb ngăcáchăc măcánăch oămàănênănh căc ăch oălênăb ngă2ătay

Th ngăxuyênăt păth ăd căth ăthao:ăN uăđauăxu tăhi năkhiăv năđ ngăthìăkhôngănênăn năchí.ăNg iăb nhăch ăc nămangăd ngăc ăgiúpăđ ăvàăthayăđ iă

m tăs ăđ ngătácălàăcóăth ăti păt căho tăđ ng.ăCóăth ăt păt nh,ăt călàăch ăc năt păluy năv iăl căcóăđ iăkhángăthayăvìăv năđ ng,ăhayăt păluy nănh ngăbàiăt păth ă

d căng năt iănhà.ăCácăbàiăt păth ăd căchoăbànătayăgiúpăduyătrìăs ăm măd oă

kh păc ătayăvàăngónătay.ăCácăbàiăt păchoăchânăgiúpăchoăđ ngăv ngăvàăđiăl iă

t tăh n.ăB nhănhânăc năduyătrìăho tăđ ngăth ăl căđ yăđ ăvàăti păt căcácăsinhă

ho tăhàngăngày,ănh ngăc nătránhăcácăho tăđ ngăkhôngăc năthi t [6].ăNg iă

b nhăc năcóăho tăđ ngăth ăch tăth ngăxuyênănh ăđiăb ,ăđiăxeăđ p,ăb iăl iătheoăkh ăn ngăc aămình.ăN uăt păđ căth ăthaoăthìăv năti păt c.ăTuy tăđ iăkhôngăđ cătácăđ ngăc tăs ngăkhiăđauăc ,ăvìăcácăt năth ngăc tăs ngăcóăth ă

n ngălênăsauăkhiălàmăth ăthu tănày,ăvàăcóăcácăbi năch ngălàătaiăbi năm chămáuănão,ădiăch ngăth năkinhăkhôngăh iăph căđ c

Hình 4