TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

Trong thực tế ở các nước xã hội chủ nghĩa XHCN trước đây đều thực hiện việc công nghiệp hoá nền kinh tế trên cơ sở ưu tiên phát triển công nghiệp nặng đại cơ khí để giúp nền kinh tế tăng

TẠP CHÍ ĐẠI HỌC SÀI GÒN Số 7 - Tháng 9/2011

TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ - LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

NGUYỄN ĐÌNH LUẬN (*) TĨM TẮT

Hàng năm, đánh giá sự phát triển của một quốc gia cĩ thể dựa vào nhiều tiêu chí, trong đĩ tiêu chí quan trọng là chỉ tiêu tăng trưởng kinh tế Bài viết này, trình bày các lí thuyết về tăng trưởng kinh tế của các nhà Kinh tế học, từ đĩ vận dụng, phân tích đánh giá tình hình sự tăng trưởng kinh tế của Việt Nam qua các năm Tuy nhiên, sự tăng trưởng này khơng đều do ảnh hưởng từ nhiều nguyên nhân, nguyên nhân chính là cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới, từ đĩ đề ra biện pháp khắc phục mang tầm vĩ mơ Với mong muốn các nhà quản lí các cấp đưa ra các chủ trương, chính sách kinh tế đúng đắn, tổ chức thực hiện và kiểm tra việc thực hiện để đạt hiệu quả cao

ABSTRACT

The annual assessment of the development of a country can be based on many criteria,

in which the important criterion is the economic growth This article presents the theories

of economic growth of famous economists, from which we can apply, analyze, and assess Vietnam’s economic growth over the years This growth, however, is not steady due to many factors, in which the world’s economic crisis is the main one, and from which we can suggest macroeconomic measures to overcome it It is the author’s hope that the administrators of all levels would bring forward judicious economic guidelines and policies, which they can carry and supervise with high efficiency

*Tăng trưởng kinh tế được hiểu là sự gia

tăng của tổng sản phẩm quốc nội (GDP)

hay tổng sản lượng quốc gia (GNP) hoặc là

quy mơ sản lượng quốc gia tính bình quân

trên đầu người (PCI) trong một thời gian

nhất định (thường là năm này so với năm

trước, hoặc so với năm gốc) Tăng trưởng

kinh tế cĩ tác động rất lớn đến đời sống

kinh tế - xã hội, nên đã được nhiều trường

phái Kinh tế học nghiên cứu trong các lí

thuyết của mình Mỗi trường phái cố gắng

nghiên cứu mối quan hệ giữa đầu tư, lao

động, tiền tệ, cơng nghệ, kĩ thuật, các yếu

tố về thể chế và chính sách… trong việc

làm cho nền kinh tế gia tăng sản lượng, gia

tăng thu nhập quốc dân Những lí luận đĩ

cĩ một ý nghĩa rất lớn đối với việc xây

dựng chính sách tăng trưởng kinh tế ở nước ta hiện nay Vì vậy, việc nghiên cứu này là một sự cần thiết

Trước hết, ta đề cập đến học thuyết tăng trưởng kinh tế của chủ nghĩa Marx - Lênin Học thuyết này xuất phát từ lí luận của Marx về tái sản xuất mở rộng tư bản xã hội Marx đã đưa ra những điều kiện mà tổng sản phẩm xã hội cĩ thể được thực hiện đầy đủ và gia tăng thêm Mơ hình tăng trưởng của Marx cĩ thể trình bày ngắn gọn như sau:

I(v + m) > IIc Muốn cĩ điều kiện để tái sản xuất

mở rộng địi hỏi giá trị mới (v + m) tạo

ra của khu vực I (sản xuất tư liệu sản xuất) phải lớn hơn giá trị tư bản bất biến (c) của khu vực II (sản xuất tư liệu tiêu dùng) đã tiêu dùng

Qua mô hình này, Marx cho rằng

muốn có tăng trưởng kinh tế nhất thiết phải

có tích luỹ tư bản, phải biến một phần giá

trị thặng dư trở thành tư bản phụ thêm ở cả

hai khu vực và quy mô tích lũy tư bản của

khu vực I sẽ quy định quy mô tích lũy tư

bản của khu vực II Điều này có nghĩa là

Marx đã chỉ ra vai trò chủ đạo của khu vực

sản xuất ra tư liệu sản xuất trước khu vực

sản xuất ra tư liệu tiêu dùng Đây chính là

cơ sở mà Lênin phát hiện ra quy luật ưu

tiên phát triển sản xuất tư liệu sản xuất,

một quy luật kinh tế khách quan vận động

trong nền kinh tế hiện đại Trong thực tế ở

các nước xã hội chủ nghĩa (XHCN) trước

đây đều thực hiện việc công nghiệp hoá

nền kinh tế trên cơ sở ưu tiên phát triển

công nghiệp nặng đại cơ khí để giúp nền

kinh tế tăng trưởng Mô hình này có một ý

nghĩa nhất định đối với quá trình công

nghiệp hoá, hiện đại hoá nước ta hiện nay

Hàng loạt các công trình công nghiệp cơ sở

hạ tầng như hệ thống cầu đường, thủy điện,

khu công nghiệp… đã và đang được xây

dựng làm tiền đề cho sự tăng trưởng kinh

tế trong tương lai một cách bền vững

Ngoài ra, còn có các lí thuyết tăng

trưởng kinh tế hiện đại Người đặt nền

móng cho các lí thuyết tăng trưởng kinh tế

hiện đại là J.M.Keynes Theo ông, muốn

tăng thu nhập quốc dân, tổng sản phẩm

quốc gia thì phải gia tăng đầu tư và gia

tăng sản lượng quốc gia và đưa ra khái

niệm “số nhân đầu tư: k”(khi các yếu tố

khác tác động đến tổng cầu không thay đổi

chỉ có đầu tư thay đổi thì số nhân tổng cầu

cũng chính là số nhân đầu tư) Số nhân đầu

tư thể hiện mối quan hệ giữa gia tăng đầu

tư với gia tăng thu nhập Nó cho chúng ta

biết khi có một lượng thêm về đầu tư, thì

sản lượng quốc gia tăng thêm một lượng là

k lần mức gia tăng đầu tư Mô hình số nhân

của Keynes là:

I k Y I

Y







Y là thay đổi của sản lượng quốc gia (Y = Y 2 – Y 1 ); k là số nhân đầu tư; I là sự

thay đổi của đầu tư (I = I 2 – I 1 ) Theo

Keynes thu nhập được chia thành tiêu dùng (C) tiết kiệm (S), đồng thời thu nhập cũng

có thể chia thành tiêu dùng và đầu tư Từ

đó Keynes cho rằng Tiết kiệm (S) = Đầu tư (I) Đây cũng chính là mô hình tăng trưởng của Keynes

Theo Keynes, một sự gia tăng của đầu

tư đều kéo theo nhu cầu bổ sung về lao động và tư liệu sản xuất, có nghĩa là việc làm gia tăng, thu nhập gia tăng Thu nhập gia tăng sẽ là tiền đề cho gia tăng đầu tư mới Như vậy, số nhân đầu tư có tác động dây chuyền, nó khuyếch đại thu nhập quốc gia Học thuyết của Keynes đã được những người theo trường phái Keynes bổ sung thêm nhiều luận điểm mới và đề ra các học thuyết về tăng trưởng kinh tế hiện đại Họ cho rằng những nghiên cứu của Keynes xuất phát từ trạng thái tĩnh của nền kinh tế,

đã bỏ qua những tác động của những biến đổi về kĩ thuật và những biến đổi khác, nên không phù hợp với điều kiện của cuộc cách mạng khoa học kĩ thuật hiện nay Hàng loạt các mô hình tăng trưởng kinh tế xuất hiện, trong đó đáng chú ý nhất là lí thuyết tăng trưởng được mang tên hai nhà Kinh tế học Harrod và Domar, họ trình bày mối quan

hệ giữa tăng trưởng kinh tế và nạn thất nghiệp ở các nước tư bản phát triển, từ đó được vận dụng rộng rãi ở các nước đang phát triển nhằm giải quyết mối quan hệ giữa tăng trưởng và nhu cầu về tư bản để đảm bảo sự tăng trưởng ổn định trong thời gian dài

Harrod chủ trương nghiên cứu nền kinh tế ở trạng thái động Ông cho rằng khi

nghiên cứu một nền kinh tế mở rộng cần

phải xem xét mối quan hệ giữa 3 yếu tố:

sức lao động, tư bản, và sản lượng (thu

nhập) Ông đưa ra phương trình kinh tế

động:

Y.K = S Trong đó: Y là mức tăng của sản lượng

đầu ra trong thời kì xem xét, K là mức tăng

của tư bản trong thời kì xem xét so với kì

trước, S là tiết kiệm hay tỉ trọng của thu

nhập dành cho tiết kiệm

Phương trình này cho thấy mức tăng

thêm của sản lượng trong một thời kì nhất

định phụ thuộc vào mức tăng của tư bản và

mức tiết kiệm Nhưng tiết kiệm là một đại

lượng khó xác định trước, vậy phải làm thế

nào xác định được tốc độ tăng trưởng trong

đó tiết kiệm phải bằng đầu tư cần thiết Từ

đó, ông đưa ra phương trình tăng trưởng

kinh tế bền vững: Yw K r = S

Trong đó: Yw là tốc độ tăng trưởng

bền vững (bảo đảm cho quá trình tăng

trưởng tiếp tục diễn ra), Kr là hệ số tư bản

cần thiết

Domar cũng nêu tư tưởng tương tự về

tăng trưởng kinh tế, về vai trò của đầu tư

trong việc làm gia tăng sản lượng và thu

nhập Ông coi đầu tư là quan trọng nhất

tác động đến tổng cầu Tổng cầu sẽ tác

động đến tăng tổng cung (tăng sản lượng

quốc gia)

Như vậy, tư tưởng cơ bản của mô hình

Harrod – Domar là mức tăng trưởng phụ

thuộc chặt chẽ vào tổng tư bản được đầu

tư Mà tổng đầu tư sẽ được trang trải bởi

tổng tiết kiệm từ sản lượng quốc gia Do

đó, mối quan hệ giữa tăng trưởng và đầu tư

được biểu hiện thành mối quan hệ giữa

tăng trưởng và tiết kiệm Trong thực tế,

người ta dùng chỉ số gia tăng tư bản đầu ra

để chỉ năng lực tăng trưởng Chỉ số này là:

K/Y (trong đó, K là sự gia tăng tư bản, Y là

sự gia tăng sản lượng) Chỉ số trên nêu lên ảnh hưởng của sự gia tăng tư bản so với gia tăng sản lượng Nếu chỉ số này thấp, cho thấy hiệu suất tăng trưởng lớn và ngược lại

Mô hình này có ưu điểm là cơ sở để đề

ra một kế hoạch ưu tiên tăng trưởng của một ngành, một lĩnh vực kinh tế nào đó (nông nghiệp, xây dựng…), của một chính sách điều chỉnh cơ cấu kinh tế khi xét tới tương quan giữa nguồn tài chính và nguồn lực hiện có Tuy nhiên, mô hình này cũng

có nhược điểm, đối với các nước đang phát triển có năng suất lao động thấp nên thu nhập quốc gia thấp và do đó tiết kiệm cũng thấp Mặt khác, việc huy động tiết kiệm để đầu tư còn phụ thuộc rất nhiều vào các chính sách ưu đãi của nhà nước

W Arthur Lewis, nhà kinh tế được giải thưởng Nobel năm 1979, đã đưa ra mô hình kinh tế nhị nguyên Sau đó đã được các nhà kinh tế học là John Fci và Gustar Ranis sử dụng để phân tích quá trình tăng trưởng ở các nước đang phát triển Tư tưởng cơ bản của mô hình này là chuyển số lao động dư thừa từ các ngành truyền thống (nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp…) sang các ngành hiện đại do hệ thống tư bản nước ngoài đầu tư vào các nước lạc hậu Quá trình này sẽ tạo điều kiện cho các nước lạc hậu phát triển kinh tế của mình Bởi vì, trong nền kinh tế truyền thống, đất đai thường ít, lao động dư thừa Số lao động này không có việc làm nên năng suất biên

bằng không (MP L = 0), họ không có thu

nhập Vì vậy, khi có một mức thu nhập cao hơn trong khu vực cần đầu tư thì các nhà đầu tư sẽ có ngay nguồn lao động dồi dào

từ ngành truyền thống chuyển sang Do chỉ phải trả lương theo năng suất biên nên phần còn lại sẽ thuộc về nhà đầu tư, từ đó nhà đầu tư có lợi nhuận sẽ thu hồi vốn nhanh và tiếp tục tái sản xuất mở rộng

Theo John Fci và Gustar Ranis, việc

chuyển lao động từ nông nghiệp sang công

nghiệp có hai lợi thế: Một là, chuyển bớt

lao động ra khỏi nông nghiệp, chỉ để lại

một số lượng lao động đủ để tạo ra sản

lượng cố định Từ đó năng suất lao động có

điều kiện tăng lên Hai là, việc di chuyển

lao động sẽ tạo điều kiện làm tăng lợi

nhuận trong lĩnh vực công nghiệp, sẽ đẩy

mạnh sự tăng trưởng kinh tế nói chung

Như vậy, theo lí thuyết này, các nước đang

phát triển có thể đạt được sự tăng trưởng

khi họ biết tập trung vào phát triển khu vực

kinh tế hiện đại, kinh tế công nghiệp mà

giảm bớt sự quan tâm vào khu vực kinh tế

truyền thống

Mô hình tăng trưởng của hai ông John

R Harris và M.P.Todaro đã xem xét sự di

chuyển của lao động từ khu vực truyền

thống sang khu vực hiện đại một cách chặt

chẽ hơn Theo hai ông, không phải bất kì

người lao động nào chuyển ra thành thị đều

có việc làm ngay Khả năng tìm việc của

họ phụ thuộc vào ba yếu tố cơ bản là: tính

năng động của sự phát triển ở khu vực hiện

đại, mức độ thất nghiệp ở thành thị, trình

độ chuyên môn và tay nghề của người lao

động Nhưng năng lực sản xuất công

nghiệp ở các nước đang phát triển có hạn

nên việc tiếp nhận nguồn lao động này

cũng bị hạn chế Khu vực hiện đại yêu cầu

người lao động phải có một trình độ

chuyên môn nhất định, cho nên không phải

lúc nào khu vực công nghiệp cũng sẵn sàng

thu hút mạnh mẽ nguồn lao động từ khu

vực truyền thống

Khi áp dụng mô hình tăng trưởng kinh

tế vào khu vực các nước Châu Á có khí

hậu gió mùa thì Toshima cho rằng mô hình

của W.Arthur Lewis không có ý nghĩa thực tiễn với sự dư thừa lao động trong ngành nông nghiệp này, bởi vì nền nông nghiệp lúa nước vẫn thiếu lao động tại thời điểm

vụ mùa và dư thừa lao động lúc nông nhàn (hết vụ) Từ đó Toshima đưa ra mô hình tăng trưởng mới Theo ông, sự phát triển phải bắt đầu từ nông nghiệp, phải tạo việc làm cho nông dân trong lúc nông nhàn bằng cách phát triển các ngành nghề trong kinh tế nông thôn Có như vậy mới nâng cao thu nhập cho người nông dân và mở rộng được thị trường nội địa cho các ngành công nghiệp, dịch vụ phát triển Do đó, lao động dư thừa trong nông nghiệp mới được

sử dụng hết

Mô hình này cho thấy ở các nước nông nghiệp muốn đẩy mạnh tăng trưởng cần phải tập trung vào việc phát triển trước hết

là ngành nông nghiệp, kinh tế nông thôn để tạo ra thị trường cho công nghiệp và dịch

vụ phát triển Điều này càng có ý nghĩa cao trong giai đoạn cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới năm 2007 đang ảnh hưởng mạnh

mẽ tới các nước châu Á có tốc độ tăng trưởng công nghiệp và dịch vụ nhanh, trong khi nông nghiệp phát triển chậm, thị trường nội địa yếu kém Như vậy, một trong các biện pháp để thoát ra khỏi cuộc khủng hoảng kinh tế ở các nước châu Á gió mùa là điều quan tâm hàng đầu cho việc phát triển nông nghiệp và kinh tế nông thôn của nước mình

Ở Việt Nam, qua gần 10 năm tăng trưởng liên tục ở mức cao, hiện nay nền kinh tế Việt Nam có dấu hiệu suy giảm tốc

độ tăng trưởng bởi sự tác động của cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới năm 2007 Thể hiện ở bảng sau:

Tốc độ tăng trưởng qua các năm (%)

N

Năm

2

2001

2

2002

2

2003

2

2004

2

2005

2

2006

2

2007

2

2008

2

2009

2

2010

2

2011

(Dựkiến)

T

Tỉ lệ

(%)

6 6,89

7 7,08

7 7,34

7 7,79

8 8,44

8 8,23

8 8,46

6 6,31

5 5,32

6 6,78

5 5,8

Nguồn: Niên giám thống kê năm 2010

Sự suy giảm tăng trưởng có thể do một

số nguyên nhân như sau:

- Việc thu hút vốn đầu tư nước ngoài bị

sụt giảm;

- Vốn đầu tư trong nước tăng chậm

nhất là khu vực tư nhân;

- Thị trường trong và ngoài nước bị thu

hẹp do ảnh hưởng của khủng hoảng kinh tế

thế giới;

- Tiêu dùng trong nước tăng chậm

(thậm chí đôi lúc còn sụt giảm)

Trước tình hình này, Nhà nước đã đưa

ra hàng loạt các giải pháp để kiềm chế sự

suy giảm của sản lượng quốc gia như: hoàn

thiện luật đầu tư nước ngoài và tạo điều

kiện thuận lợi về mọi mặt(thủ tục hành

chính, bàn giao mặt bằng…) để thu hút vốn

đầu tư nước ngoài, mặt khác cũng tạo điều

kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp thuộc

các thành phần kinh tế trong nước đầu tư

mới và mở rộng đầu tư; thực hiện các chính

sách kinh tế vĩ mô để kích thích đầu tư vào

các lĩnh vực, các ngành kinh tế nhất là nông

nghiệp và kinh tế nông thôn; các chính sách

nhằm kích cầu để tăng tiêu dùng xã hội, mở

rộng thị trường trong nước

Tuy nhiên, các chính sách, biện pháp

nêu trên hiện nay tác động còn yếu đối với

tăng trưởng kinh tế Bởi vì, muốn phát huy

có hiệu quả các chính sách, không chỉ dựa

vào sự đúng đắn, kịp thời của chính sách

mà còn đòi hỏi phải có một bộ máy điều hành có hiệu quả và trong sạch từ Trung ương đến địa phương Hiện nay, những chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước không thiếu, nhưng chúng ta lại thiếu bộ máy điều hành tốt (ví như một giàn nhạc với các nhạc công khá nhưng người nhạc trưởng kém thì giàn nhạc biểu diễn chắc chắn không tốt), thiếu những cán

bộ có tâm, có tầm và thực sự mong muốn thực hiện tốt những chính sách mà Đảng và Nhà nước đề ra, vì sự tăng trưởng của nền kinh tế đất nước chứ không vì quyền lợi ích kỉ, cục bộ của đơn vị, ngành, địa phương và cá nhân

Ở đây, chúng tôi không đề cập đến các nhân tố của sự tăng trưởng kinh tế trong các lí thuyết kinh tế đã đề cập: lao động, tư bản, đất đai, kĩ thuật Những yếu tố đó chúng ta sẽ có được khi thực hiện các chính sách kinh tế đúng đắn Theo chúng tôi, nhân tố rất quan trọng đối với sự tăng trưởng kinh tế của Việt Nam hiện nay là yếu tố bộ máy tổ chức lãnh đạo Bộ máy tổ chức lãnh đạo giữ một vai trò then chốt trong việc hoạch định, tổ chức và kiểm tra việc thực hiện các chủ trương, chính sách kinh tế Bộ máy này phải hoàn chỉnh, nếu không hoàn chỉnh thì khi vận hành rất dễ

phát sinh trục trặc và không đồng bộ,

những người tham gia đôi khi không thực

hiện hoặc thực hiện không đúng tinh thần

của chính sách đó vì nhiều lí do khách

quan cũng như chủ quan

Ví dụ, trong thời gian đối phó với

khủng hoảng kinh tế thế giới, Chính phủ

phải chi một khoản tiền lớn để bù lỗ cho

ngân hàng nhằm giảm lãi suất cho vay đối

với những doanh nghiệp, ngành để hỗ trợ

họ để vươn lên Nhưng nhiều doanh

nghiệp, ngành nằm trong diện được hỗ trợ

vẫn không thể tiếp cận được nguồn vốn

vay này Tình trạng này xuất phát từ nhiều

nguyên nhân, trong đó nguyên nhân chính

là ngân hàng chỉ giải quyết những trường

hợp các doanh nghiệp hoặc các tổ chức

kinh tế có tài sản thế chấp nhằm tránh sự

rủi ro cho mình Bên cạnh đó, một số ngân

hàng đã lợi dụng chính sách ưu đãi này để

trục lợi bằng cách gây khó khăn cho doanh

nghiệp khi họ cần vay vốn, cụ thể là khâu

làm hồ sơ thủ tục vay Chính sự trì trệ này

đã khiến nhiều đơn vị bỏ lỡ cơ hội đầu tư Chủ trương bỏ giấy phép con ở các ngành, các cấp theo luật doanh nghiệp gặp phải sự phản ứng, trì trệ trong việc thực hiện ở các ngành, các cấp quản lí khi lợi ích không thuộc về họ Hoặc chính sách kích cầu đầu

tư vào các dự án xây dựng cơ sở hạ tầng không thể phát huy tác dụng ngay được khi quy trình từ việc lập dự án khả thi, thẩm định dự án, cấp phép đến triển khai thực hiện dự án phải mất 3-4 năm… Còn rất nhiều chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước không được thực hiện một cách đúng đắn và có hiệu quả xuất phát từ “bộ máy tổ chức lãnh đạo” mà trong bài viết ngắn này chưa đề cập hết được

Như vậy, theo chúng tôi, trong mô hình tăng trưởng kinh tế cần quan tâm đến nhân tố “bộ máy tổ chức lãnh đạo” bên cạnh các nhân tố khác như: lao động, tư bản, đất đai, công nghệ…, mà các nhà kinh

tế thường đề cập đến trong lí thuyết tăng trưởng của mình

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Lê Bảo Lâm (chủ biên) (2009), Kinh tế vĩ mô, Nxb Thống kê

2 Nguyễn Văn Trình (1980), Lịch sử các học thuyết kinh tế, Nxb Thống kê

3 Paul A Samuelson William D Nordhaus (1997), Kinh tế học, Nxb Chính trị Quốc gia