Giới thiệu về phương pháp tập huấn có sự tham gia của người học và đặc điểm của người lớn

Giới thiệu về phương pháp tập huấn có sự tham gia của người học 1.1 Phương thức tiếp cận có sự tham gia được hình thành và sử dụng từ những năm 1970 để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng v

Chương 1 Giới thiệu về phương pháp tập huấn có

sự tham gia của người học và đặc

điểm của người lớn

Tôi nghe và tôi quên Tôi nhìn và tôi nhớ Tôi làm và tôi hiểu (Khổng Tử - năm 450 trước công nguyên)

Giới thiệu về phương pháp tập huấn có sự tham gia của người học

1.1

Phương thức tiếp cận có sự tham gia được hình thành và sử dụng từ những năm

1970 để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng về tìm hiểu tính toàn diện của một vấn đề, đặc biệt là trong lĩnh vực phát triển (Mayoux, October 2006 version) Do vậy, phương thức tiếp cận có sự tham gia đã được sử dụng rộng rãi trong đào tạo cho người lớn và tập huấn khuyến nông Tài liệu về phương pháp tập huấn có sự tham gia sẽ đề cập cụ thể đến vấn đề này Nguyên tắc cơ bản của hướng tiếp cận này không còn mới lạ bởi Khổng Tử từ những năm 450 trước Công nguyên đã có một câu nói nổi tiếng là: “những gì tôi chỉ được nghe thì tôi sẽ quên, những gì tôi được nhìn thì tôi sẽ nhớ và những gì tôi được làm thì tôi sẽ hiểu”

Phương thức tiếp cận có sự tham gia xuất phát từ lý thuyết về sự tham gia tích cực của đối tượng liên quan vào quá trình

lập kế hoạch, thảo luận, đưa ra quyết

định cho một vấn đề nào đó Lĩnh vực

áp dụng hướng tiếp cận này có thể là

các dự án phát triển, tập huấn,

khuyến nông, xây dựng chính sách,

nghiên cứu … (Mayoux, October 2006

version) Mục đích của việc sử dụng

phương thức tiếp cận này trong công

tác khuyến nông là cải thiện môi

trường tập huấn để hỗ trợ tính sáng

tạo của người nông dân, tăng cường

quyền làm chủ và đảm bảo tính bền vững cao

Một khi đã bị thuyết phục và cuốn hút, sự tham gia của người lớn có vẻ như không chịu nhiều tác

động của môi trường tự nhiên

Phương thức tiếp cận có sự tham gia (PTA) - còn được gọi là tham gia học và thực hành không phải là một công cụ mang tính kỹ thuật đơn thuần và cứng nhắc Nó là một tập hợp nhiều phương pháp và kỹ năng vào sự vận dụng linh hoạt phụ thuộc

vào hoàn cảnh thực tế Hơn nữa, phương thức tiếp cận có sự tham gia có tính liên tục theo thời gian

Phương thức tiếp cận có sự tham gia có khả năng huy động kiến thức của người học, đúc rút kinh nghiệm từ nhiều nguồn khác nhau, mang lại hiệu quả cao hơn trong việc chuyển giao kỹ thuật và sáng tạo trong ứng dụng kiến thức

Phương thức tiếp cận có sự tham gia đã được áp dụng có hiệu quả, đặc biệt trong lĩnh vực đào tạo cho người lớn và tập huấn những vấn đề xã hội như phát triển cộng đồng và nông thôn (CABI, 2003)

Phương thức tiếp cận có sự tham gia khuyến khích học thông qua việc lấy người học làm trung tâm và tạo cơ hội để họ tương tác với nhau trong quá trình tập huấn Một số thế mạnh của phương thức này là khuyến khích học viên chia sẻ kinh nghiệm và tính sáng tạo, tạo bầu không khí hợp tác và thân thiện giữa các thành viên (Naoko, Version March 2007) Chìa khoá

để có sự thành công trong hướng tiếp cận này là sử dụng phổ biến hình thức hoạt động/làm việc theo nhóm để học viên vận động với sự hỗ trợ của tập huấn viên Trong tập huấn có sự tham gia, vai trò của tập huấn viên thay đổi rất lớn so với phương thức tập huấn cũ Ngoài kiến thức về chuyên môn, kỹ thuật, tập huấn viên cần phải có kỹ năng tổ chức, hướng dẫn học viên làm việc theo nhóm, động não, quan sát thực tế, thực hành, tổng hợp và các phương pháp khác Tập huấn có sự tham gia cần giúp người học/người nông dân nhận ra rằng họ có khả năng đem lại những thay đổi tích cực và lâu dài

Thảo luận và làm việc theo nhóm khuyến

khích sự chia sẻ kinh nghiệm và kiến thức

của học viên

Tập huấn cho nông dân, công tác khuyến nông hay đào tạo cho người lớn đều có những nguyên tắc rất khác so với đào tạo cho trẻ em Tập huấn có sự tham gia đã xem xét đến vấn đề này và sử dụng những phương pháp phù hợp với nguyên tắc và

đặc điểm đào tạo cho người lớn Người lớn là những người có kiến thức và hiểu biết nên tập huấn có sự tham gia lấy đối thoại hay “giao tiếp hai chiều” làm nền tảng cho quá trình trao đổi thông tin Trong chương này, chúng tôi sẽ đề cập cụ thể hơn về vấn đề tập huấn có sự tham gia dựa vào các nguyên tắc học tập của người lớn và

sử dụng kết quả nghiên cứu về tâm lý học, nhận thức và bộ não

1.2 Đặc điểm của người lớn

Người lớn là những người ở độ tuổi qui định đã thực sự trưởng thành về mặt sinh học, trí tuệ, hiểu biết và được pháp luật công nhận về quyền công dân Trong hầu hết các khía cạnh của cuộc sống xã hội nói chung và đào tạo nói riêng, người lớn là một cá thể độc lập và tự chủ Tính độc lập, tự chủ kết hợp với kinh nghiệm sống và nhu cầu thiết yếu về đào tạo là cơ sở để xây dựng nên những mô hình tập huấn có hiệu quả cho người lớn

Điều ai cũng nhận thấy đó là người lớn học rất khác trẻ em Mô hình sư phạm sử dụng giảng dạy cho trẻ em được xây dựng dựa trên nguyên tắc người giáo viên có thể quyết định hầu hết mọi vấn đề trong quá trình dạy và học Trẻ em đều có chung

độ tuổi cũng như nhận thức và gần như hoàn toàn thụ động trong quá trình tiếp thu Trẻ em rất ít đóng góp vào môi trường học tập vì chúng có quá ít kinh nghiệm Khả năng tiếp thu thông tin mới ở trẻ em rất cao Trong suốt những năm ngồi trên ghế nhà trường trẻ em thường phát triển về cả thể chất lẫn trí tuệ

Trong công tác đào tạo cho người lớn, học viên phải đóng vai chủ động Trong nhiều trường hợp họ là người quyết định bản chất của môi trường học tập, từ đó đánh giá tính phù hợp và quyền làm chủ của mình Người học là tâm điểm vì họ đóng góp vào môi trường học tập phần kinh nghiệm sống dồi dào, chính kiến, quan điểm và

yêu cầu cụ thể về những kiến thức cần học (Shysh, J.A 2000 and Cave, J et al.,

1997) Do vậy, lý thuyết giảng dạy cho người lớn đã được xây dựng và phát triển dựa trên những đặc điểm và nguyên tắc học của chính họ Để hiểu rõ hơn về nguyên tắc học tập và khái niệm về đào tạo cho người lớn, chúng ta phải tìm hiểu kỹ

về đặc điểm khi đi học của người lớn

1.2.1 Đặc điểm khi đi học của người lớn

Sau đây là những miêu tả chung trong bối cảnh rộng về tính cách của người lớn và

sự khác nhau về tuổi, giới tính, nghề nghiệp, trình độ học vấn, văn hoá và tôn giáo của họ Mục đích là cung cấp cho bạn những thông tin về năng lực cũng như hạn chế trong khả năng tiếp thu để có thể khuyến khích người lớn trong quá trình học Người lớn khi đi học thường có các đặc điểm cơ bản như:

Mệt mỏi

Người lớn quen với sự vận động tích cực và thường cảm thấy mệt mỏi khi phải ngồi học trong môi trường lớp học qui củ Tuổi tác, sức khoẻ, gia đình và công việc cũng làm cho người lớn thường cảm thấy mệt mỏi trong khi học Để có hiệu quả trong quá trình tập huấn cho người lớn, một chương trình phù hợp, kết hợp lý thuyết với thực hành, môi trường thoải mái là thực sự cần thiết

Chức năng của giác quan nghe nhìn suy giảm (Imel, 1988)

Chức năng của một số giác quan như

thính giác, thị giác và bộ nhớ bị suy giảm

theo thời gian và tuổi tác Việc suy giảm

này dẫn đến khả năng nghe, nhìn và ghi

nhớ giảm Điều này yêu cầu sử dụng các

thiết bị hỗ trợ, điều kiện học tập, phương

pháp và nội dung phù hợp trong quá trình

tập huấn

Ít thời gian (Imel, 1988) Quỹ thời gian của người lớn bị hạn chế vì thường được phân bổ cho rất nhiều công việc khác nhau, do vậy, họ có ít thời gian để tập trung vào học tập Việc bố trí thời gian hợp lý, thông cảm với những yêu cầu đột xuất, bắt đầu và kết thúc đúng giờ là thực

sự cần thiết khi tập huấn cho người lớn

Tự ái (Speck, 1996)

Người lớn hay tự ái Việc áp đặt hay ra lệnh

buộc họ phải làm theo là không nên Nên tôn

trọng tính độc lập của họ và khuyến khích họ

tự đưa ra giải pháp hay đề ra cho mình một

hướng đi

Hoài nghi

Khi tham gia các chương trình tập huấn mà

không mang lại nhiều lợi ích và hiệu quả,

người lớn thường có thái độ hoài nghi với các chương trình tập huấn khác

Rõ ràng và vững chắc

Người lớn có tình cảm, quan điểm, thái độ và triết lý sống rõ ràng và vững chắc Rất khó có thể bắt buộc người lớn thay đổi nhanh chóng trong thời gian ngắn Tập huấn nên được tiến hành dưới sự tôn trọng các ý kiến, quan điểm cũng như đáp ứng tâm tư tình cảm của họ và tạo điều kiện thuận lợi để họ tự bộc lộ mình

Nông dân suy nghĩ một cách nghiêm túc và cẩn

thận cân nhắc trước khi đưa ra ý kiến của mình

Tự trọng cao

Người lớn có tính tự trọng rất cao Trong tập huấn, việc tạo ra một môi trường an toàn và không khí cởi mở để họ đóng góp ý kiến hoặc đưa ra những thắc mắc của mình là rất cần

Nhiều kiến thức cơ bản (Anon 2003)

Người lớn đã có tương đối nhiều kiến thức cơ bản Việc mất nhiều thời gian để đề cập đến những điều cơ bản là không

nên Ngược lại, nên tập trung vào

những vấn đề hiện tại hay những khúc

mắc cụ thể mà họ đang gặp phải

Nhiều kinh nghiệm (Ron and Susan

Zemke, 1984)

Người lớn có rất nhiều kinh nghiệm tích

lũy được qua trải nghiệm sống Việc tạo

điều kiện để họ chia sẻ và học thông

qua chia sẻ kinh nghiệm là thực sự cần

thiết Thông thường rất nhiều kiến thức

của người nông dân ở dạng “ngủ yên”

nhưng nó sẽ vận động và trở nên hữu ích khi họ tham gia tích cực vào quá trình tập huấn

Ồ! Ông của chúng ta biết nhiều điều quá!

1.2.2 Nhóm tính cách khác nhau của người lớn trong tập huấn

Sau khi đã xem xét bức tranh chung về người lớn và thái độ của họ trong tập huấn, chúng ta hãy tìm hiểu về những nhóm tính cách khác nhau có thể gặp trong tập huấn Các nhóm tính cách được đề cập ở đây không phải quá phức tạp mà chỉ là những ví dụ để chúng ta chú ý đến thái độ và kiểu học tập của từng cá nhân Khi hiểu rõ hơn các yêu cầu khác nhau của học viên thì sẽ dễ dàng hơn trong công tác chuẩn bị và triển khai tập huấn Người tham gia tập huấn thường có những phản ứng khác nhau với các kiến thức và kỹ thuật mới Có những phản ứng mang tính tích cực và cũng có những phản ứng mang tính tiêu cực Có những phản ứng diễn

ra tức thì, cũng có những phản ứng diễn ra từ từ trong thời gian dài Roger (1995)

đã phân loại người học như sau:

Những người khởi xướng

Nhóm người này rất tích cực thử nghiệm

các ý kiến mới, dám làm, dám chịu trách

nhiệm nhưng mang tính phiêu lưu mạo

hiểm Họ thường hơi nóng vội, thiếu sự

phân tích thấu đáo về những rủi ro có thể

gặp phải khi áp dụng kỹ thuật mới nên có

thể dễ dàng bị thất bại Vì lẽ đó họ có thể

không được cộng đồng tôn trọng, nhưng

đóng vai trò rất quan trọng là nêu ra ý kiến

mới đưa từ bên ngoài vào Họ có thể có

tác động xấu đến cộng đồng nếu bị thất

bại và ngược lại sẽ tạo ấn tượng tốt nếu như thành công Điều quan trọng là biết cách sử dụng khả năng đi tiên phong và lòng nhiệt tình của họ để hỗ trợ và tư vấn tăng khả năng thành công cho họ

Đây là biểu trưng cho 5 nhóm người khác nhau và mức độ phản ứng của họ thông qua

Những người sớm chấp nhận

Nhóm người này thường phân tích kỹ

khả năng thành công, những rủi ro có

thể gặp phải Quá trình phân tích này

giúp họ cầm chắc sự thành công Vì

vậy, họ rất có uy tín trước cộng đồng

và được cộng đồng tôn trọng Họ là

những người "lãnh đạo dư luận",

được mọi người hỏi ý kiến trước khi

họ chấp nhận sự đổi mới Họ có vai trò

rất quan trọng trong quá trình khuyến

khích và hỗ trợ các thành viên khác trong cộng đồng áp dụng cái mới

Nuôi lợn giống mới rất tốt Tôi đã thử rồi Các

bác thử áp dụng đi

Với các đặc điểm trên, họ là nhóm người có tác động rất tích cực đến quá trình ứng dụng kiến thức kỹ thuật của cả cộng đồng trong công tác khuyến nông Nên đầu tư

nhiều thời gian, hỗ trợ thêm về kỹ thuật và kinh phí (nếu có thể) để cho nhóm này xây dựng ”mô hình mẫu/điểm”, sử dụng để tuyên truyền và nhân rộng

Nhóm đa số sớm

Nhóm người này thường suy nghĩ cân nhắc một thời gian trước khi hoàn toàn chấp nhận kỹ thuật mới Tuy vậy, họ thường dễ bị thuyết phục khi đã được nhìn thấy kết quả Nhóm người này chiếm số lượng tương đối đông trong cộng đồng Làm cho họ thay đổi thái độ và hành vi chính là sự tác động lâu dài đến nhu cầu của họ Đối với

họ, thời gian và kết quả minh chứng từ tập huấn là rất cần thiết Sử dụng ”mô hình mẫu/điểm” của nhóm người sớm chấp nhận để thuyết phục nhóm người này

Nhóm đa số muộn

Nhóm người này hay hoài nghi và quá thận trọng Họ chỉ chịu chấp nhận sự đổi mới sau khi thấy áp dụng kỹ thuật mới là có hiệu quả, thiết thực và phù hợp Để tác động đến nhóm này cần nhiều thời gian hoặc để họ tham gia như nhóm quan sát viên kỹ tính

Nhóm lạc hậu, bảo thủ

Nhóm người này thường có xu hướng gây ra những rắc rối có thể tác động bất lợi đến cộng đồng Họ không hứng thú với việc áp dụng kỹ thuật mới và nếu có thay đổi thì cũng là những người cuối cùng chịu chấp nhận cái mới Nếu nhóm người này tham gia vào quá trình tập huấn thì nên lưu ý hạn chế những tác động tiêu cực mà

họ có thể gây ra

1.2.3 Đặc trưng của người nông dân

Nông dân là một đối tượng chính trong công tác đào tạo và tập huấn của hệ thống khuyến nông Do vậy, trong phần này chúng ta sẽ tìm hiểu kỹ hơn về các đặc trưng

cơ bản cũng như năng lực của họ ở phần tiếp theo

Trước đây, người nông dân Việt Nam thường sống trong môi trường tự nhiên và xã hội có ít tác động từ bên ngoài Tuy nhiên, với sự phát triển kinh tế và các điều kiện

sử dụng phương tiện liên lạc hiện đại, môi trường sống của đại bộ phân nông dân

đã dần dần thay đổi nhưng đối với nhóm

nông dân nghèo, khó khăn, vùng sâu

vùng xa thì vẫn còn rất cách biệt Trong

điều kiện phụ thuộc nhiều vào môi trường

sống, xã hội hạn hẹp và ít giao lưu với

bên ngoài, người nông dân hiện nay đang

sử dụng những kiến thức họ có

Kiến thức thực tế

Kiến thức của người nông dân phần nhiều được đúc rút, tích lũy từ thực tế sản xuất

và truyền từ đời này sang đời khác

Những kiến thức có được không thông

qua tập huấn hoặc đào tạo chính qui thì

thường được gọi là “kiến thức sẵn có -

kiến thức địa phương” Nó thích ứng

cao với điều kiện địa phương và có thể

thay đổi phù hợp với những thay đổi từ

từ của môi trường Tất cả các phương

thức đào tạo cho người lớn sẽ phải trực

tiếp liên quan đến nguồn kiến thức sẵn

có của nông dân Kỹ thuật và ý tưởng

mới sẽ phải liên quan và kết hợp với kiến thức sẵn có để tập huấn cho người nông dân phù hợp và có hiệu quả

Không ai hiểu cây lúa hơn những người nông dân một nắng hai sương trên đồng ruộng

Điều kiện đa dạng (Horne, M.P and Stur, W.W 2002)

Điều kiện của từng người nông dân là rất khác nhau Sự khác nhau có thể thể hiện

ở điều kiện sản xuất như đất đai, vốn, lao động, trình độ kỹ thuật hoặc điều kiện xã hội, sở thích, cơ hội và kế hoạch phát triển của những người trồng lúa ở đồng bằng sông Mê Kông, những người trồng cà phê ở Tây Nguyên đến những người nuôi ong rừng Do vậy, một điều hiển nhiên là không một giải pháp kỹ thuật đơn lẻ nào lại phù hợp với tất cả nông dân “Mô hình một kỹ thuật phù hợp với tất cả” không có hiệu quả trong công tác khuyến nông cũng như tập huấn cho nông dân

Nhu cầu thực tế

Người nông dân luôn luôn có nhu cầu phù hợp với điệu kiện thực tế của họ Nhu cầu của họ đối với sản xuất nông nghiệp thường bao gồm năng suất, chất lượng, khẩu vị, mục đích sử dụng, khả năng thích ứng với điều kiện thực tế Ở Việt Nam hiện nay thành công trong sản xuất nông nghiệp thường được đánh giá chỉ dựa vào chỉ tiêu năng suất Tính phù hợp của kỹ thuật mới không được xem như là một tiêu chí trong công tác khuyến nông

1.2.4 Năng lực của người nông dân

Học qua thử nghiệm và kinh nghiệm

đã có từ khi con người xuất hiện và có nhiều lý do để dẫn đến sự thành công của chúng ta Người nông dân luôn luôn sử dụng chiến thuật “thử và lỗi” trong quá trình phát triển sản xuất nông nghiệp và do vậy sự đổi mới diễn ra tương đối chậm qua thế hệ này đến thế hệ khác và thế kỷ này sang thế kỷ khác Người nông dân luôn luôn đóng vai trò chủ động trong quá trình tập huấn cũng như áp dụng tiến bộ kỹ thuật Sự thất bại có thể xẩy ra trong quá trình tập huấn nếu sử dụng cách tiếp cận không phù hợp và biến vai trò của người nông dân sang dạng bị động

Chú gà này có vẻ khá đây!

Nhà nghiên cứu và sáng tạo có tính thực tế

Vai trò nghiên cứu của người nông dân thể hiện rất rõ thông qua những thay đổi và cải tiến nhỏ diễn ra hàng ngày, hàng tháng, hàng năm trong sản xuất Có quan niệm cho rằng người nông dân thường bảo thủ và chậm tiến với trình độ kiến thức kỹ