THƠ TRẺ VIỆT NAM THỜI KHÁNG CHIẾN CHỐNG MỸ: CẢM HỨNG VÀ GIỌNG ĐIỆU Thơ trẻ Việt Nam thời kháng chiến chống Mỹ (gọi tắt “thơ trẻ thời chống Mỹ”), qua độ lắng thời gian, nay trở thành hiện tượng văn hóa tinh thần rất đáng trân trọng.
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-
-NGUYỄN BÁ LONG
THƠ TRẺ VIỆT NAM THỜI KHÁNG CHIẾN CHỐNG MỸ:
CẢM HỨNG VÀ GIỌNG ĐIỆUChuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM
Mã số: 62 22 34 01
TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN
TP HỒ CHÍ MINH - NĂM 2014
Trang 2Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TP Hồ Chí Minh
Người hướng dẫn khoa học:
Vào hồi ……, giờ ……, ngày…… tháng …… năm 2014
Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện:
- Thư viện Khoa học Tổng hợp TP Hồ Chí Minh
- Thư viện Khoa học Xã hội TP Hồ Chí Minh
- Thư viện Trường ĐH KHXH &NVTP Hồ Chí Minh
Trang 3DẪN NHẬP
1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
Thơ trẻ Việt Nam thời kháng chiến chống Mỹ (gọi tắt “thơ trẻ thời chống Mỹ”),qua độ lắng thời gian, nay trở thành hiện tượng văn hóa tinh thần rất đáng trân trọng
Chúng tôi cho rằng tiếp cận thơ trẻ thời chống Mỹ từ cảm hứng và giọng điệu là
khám phá tư tưởng và nghệ thuật của một dòng thơ nảy sinh trong bối cảnh chiến tranh,nhiệm vụ cứu nước được đặt lên trên hết Độ giãn gần bốn mươi năm kể từ khi chiến tranhkết thúc, gần hai mươi năm Việt Nam - Hoa Kỳ bình thường hóa quan hệ là lợi thế đểngười nghiên cứu kiến giải, kết luận những thành tựu và hạn chế của dòng thơ này
Xét phương diện một người nghiên cứu, giảng dạy văn chương trong nhà trường đãhơn 30 năm, một người sinh ra và lớn lên trong cuộc kháng chiến ác liệt ấy, chọn đề tài
Thơ trẻ Việt Nam thời kháng chiến chống Mỹ: Cảm hứng và giọng điệu cho Luận án
tiến sĩ, chúng tôi nghĩ, nó phù hợp và hữu ích cho bản thân khi tác nghiệp, hỗ trợ học sinh sinh viên trong học tập nghiên cứu, thêm tài liệu để đồng nghiệp tham khảo Ngoài ra, nếu
-đề tài thành công thì bản thân cảm thấy như được bày tỏ tấm lòng tri ân đối với vô sốngười ngã xuống cho đất nước độc lập, thống nhất, trong đó có thân nhân ruột thịt củamình
2 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ
Căn cứ vào đặc điểm xã hội, gắn với nó là quan niệm đánh giá văn chương khácnhau, chúng tôi lấy sự kiện đổi mới (1986) làm mốc chia các công trình nghiên cứu thơ trẻthời chống Mỹ thành hai giai đoạn:
2.1 Giai đoạn trước đổi mới 1986
Tuy trước đổi mới, hệ quy chiếu trong phê bình đánh giá thơ trẻ thời chống Mỹchưa có gì thay đổi lớn, nhưng để tương hợp với bước chuyển của lịch sử, sát với diễntrình vận động của dòng thơ này, chúng tôi điểm luận những công trình nghiên cứu theotừng chặng:
2.1.1 Chặng thứ nhất: Từ khi thơ trẻ hình thành đến 1975
Đây là chặng phê bình đồng hành “nhịp nhàng” với sáng tác, kết nối rất hiệu quảvới người đọc Người tiên phong như một bậc thầy trong lĩnh vực này là Hoài Thanh.Những đánh giá về các nhà thơ trẻ, mà lúc ấy, theo ông là có nhiều triển vọng, qua thờigian, hết thảy đều không sai số Tuy không nghiên cứu sâu giọng điệu của nhà thơ trẻ nàonhưng trong các bài viết, Hoài Thanh đều có phát hiện, và khi ông đã phát hiện chất giọngcủa nhà thơ nào thì đích thực của nhà thơ đó, không lẫn với ai được
Cùng Hoài Thanh, Xuân Diệu cũng tỏ ra chú ý phát hiện, bồi dưỡng tài năng cáccây bút trẻ Tiếp đến, Lê Đình Kỵ, Nguyễn Xuân Nam giới thiệu thơ Bằng Việt; Nguyễn
Văn Hạnh thẩm bình Vầng trăng quầng lửa của Phạm Tiến Duật khi tập thơ mới được ấn
hành; Định Nguyễn phác thảo chất thơ, giọng thơ Nguyễn Đức Mậu và Vương Trọng; Vũ
Quần Phương nhận ra “Thơ Nguyễn Khoa Điềm khỏe mà thấm”; Hoàng Trung Thông có
những nhận xét tinh tế về Xuân Quỳnh, Phan Thị Thanh Nhàn, Ý Nhi, Lâm Thị Mỹ Dạ,
Trang 4Trong từng bài viết, các nhà phê bình uy tín đã rất chú ý đến ngôn ngữ, bút pháp, nhịpthơ, tức những vấn đề không tách rời cảm hứng và giọng điệu.
Xét theo hướng nghiên cứu tổng thể, có thể nói, Chế Lan Viên là người khai mở
đầu tiên Trong Lời tựa tập thơ Sức mới (1965), ông đã nhận ra thế mạnh của thơ trẻ chính
ở sự “nồng ấm cái hơi thở của cuộc sống” Đến tiểu luận “Thơ đánh Mỹ cứu nước”, ChếLan Viên chỉ rõ sự lớn mạnh nhanh chóng đội ngũ nhà thơ trẻ, tiếp tục khẳng định ưu thếnổi trội của họ
Sau Chế Lan Viên, khi cuộc chiến cận kề kết thúc, những Bùi Công Hùng, NguyễnVăn Long, Bằng Việt đều có bài viết về thơ trẻ thời chống Mỹ theo hướng nghiên cứu tổngthể Trong các bài viết ấy, ở mức độ này mức độ khác, vấn đề cảm hứng và giọng điệu đãđược đề cập, đóng góp của thế hệ thơ trẻ được chú ý
● Chặng thứ hai: Mười năm đầu hậu chiến (1976 - 1986)
Chiến tranh kết thúc, đội ngũ nhà thơ trẻ đã không còn trẻ nữa; trong họ, một sốngười dành thời gian nghiên cứu thơ của thế hệ mình, đưa ra những ý kiến đáng chú ý(Nguyễn Trọng Tạo, Vũ Quần Phương, Phạm Tiến Duật, )
Tập trung nhiều, có tính chuyên nghiệp vẫn là những nhà khoa học ở các việnnghiên cứu, các trường đại học Nhiều công trình nghiên cứu thơ chống Mỹ tầm quy mô ra
đời, thơ trẻ rất được chú ý Đó là: Văn học Việt Nam chống Mỹ cứu nước (Viện Văn học,1979), Nhà thơ Việt Nam hiện đại (Viện Văn học, 1984), Văn học giải phóng miền
Nam (Phạm Văn Sĩ, 1976), Điểm cần quan tâm là, đến Văn học Việt Nam chống Mỹ cứu nước, lần đầu tiên mảng thơ trẻ yêu nước tiến bộ vùng đô thị miền Nam được nghiên cứu
theo hướng tổng thể, hé lộ cách nhìn mới
Như vậy, trong những năm đất nước chiến tranh và vừa ra khỏi chiến tranh, các nhànghiên cứu chủ yếu tiếp cận thơ trẻ thời chống Mỹ theo hướng “phân đôi” nội dung vàhình thức (nội dung trên hết), chú trọng nhiều đến chủ thể sáng tạo; hướng nghiên cứuphong cách, giọng điệu, thi pháp, thì phải sau 1986 mới được triển khai với tư cách lànhững đề tài khoa học chuyên ngành
2.2 Giai đoạn từ đổi mới 1986 đến nay
Do có sự ứng dụng lý thuyết phê bình văn học phương Tây nên nhiều vấn đề thuộcnội dung và nghệ thuật của thơ trẻ thời chống Mỹ được các nhà nghiên cứu tiếp cận theohướng mới, bóc tách thành các đề tài chuyên sâu Số lượng công trình nghiên cứu khá
phong phú, đủ các tầm độ Những Một thời đại mới trong văn học (1995), Tư duy và tư
duy thơ Việt Nam hiện đại (1995), Văn học Việt Nam 1945 - 1975 (1998), Tiến trình thơ Việt Nam hiện đại (2001), Lịch sử văn học Việt Nam tập III (2002), Giáo trình Văn học Việt Nam tập II (2007), Thơ với cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước (2010), là những
công trình khoa học khá quy mô Trong những công trình ấy, nhiều nhà nghiên cứu uy tín
đã đưa ra một số nhận định xác đáng về dòng thơ này cả thành tựu và hạn chế (NguyễnĐăng Mạnh, Trần Đình Sử, Trần Hữu Tá, Nguyễn Văn Long, Vũ Tuấn Anh, Mã GiangLân, Nguyễn Bá Thành, Nguyễn Đăng Điệp, )
Bước sang thế kỉ XXI, số lượng công trình nghiên cứu thơ trẻ thời chống Mỹ dướidạng luận văn, luận án ngày càng nhiều Một số tác giả đưa ra ý kiến khá thuyết phục
Trang 5(Phạm Thị Hoan, Đặc điểm thơ nữ thế hệ chống Mỹ - Luận văn thạc sĩ, 2008; Giang Khắc Bình - Một số phong cách tiêu biểu của thế hệ các nhà thơ trẻ chống Mỹ - Luận án tiến sĩ, 2009; Bùi Bích Hạnh Cái tôi trữ tình trong thơ trẻ Việt Nam 1965 - 1975 - Luận án tiến sĩ,
2012;
Ngoài ra, số lượng bài viết về thơ trẻ thời chống Mỹ trên các tờ báo, tạp chí, trangmạng,… thật khó tính hết Trong đó, đáng chú ý là, nhiều cây bút thuộc lớp nhà thơ trẻ thờichống Mỹ đã phân tích, thẩm định lại sáng tác của mình và thế hệ mình khá sâu sắc, nảysinh một số luận điểm mới (Vân Long, Thanh Thảo, Bằng Việt, Bế Kiến Quốc, )
Riêng mảng thơ trẻ yêu nước tiến bộ vùng đô thị miền Nam, sau 1986, ngày càngđược nhiều người tìm hiểu, khám phá Sản phẩm là những công trình nghiên cứu ở các tầm
độ khác nhau Nhìn chung, hướng tiếp cận đã có nhiều đổi mới, tập trung nhiều hơn vàomặt nghệ thuật Một số nhà thơ tiêu biểu được các nhà nghiên cứu đánh giá hợp lí, kháchquan, trong đó có yếu tố giọng điệu (như công trình nghiên cứu của Trần Hữu Tá, Lê ThịBích Hồng, Bùi Bích Hạnh, Trần Thị Mỹ Hiền )
Tóm lại, tất cả những công trình trên (trước và sau đổi mới) có ý nghĩa khai mở để
chúng tôi khảo sát thơ trẻ thời chống Mỹ từ cảm hứng và giọng điệu bằng một công trình
khoa học hoàn chỉnh, chuyên biệt
3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
3.1 Đối tượng nghiên cứu
Là cảm hứng và giọng điệu nghệ thuật của thơ trẻ thời chống Mỹ; có so sánh, đối
chiếu với thơ chống Mỹ của các thế hệ trước
3.2 Phạm vi nghiên cứu
Với dung lượng cho phép của một Luận án, để tăng chiều sâu, chúng tôi tập trung
khảo sát thơ trẻ miền Bắc và thơ trẻ vùng giải phóng, còn thơ trẻ yêu nước tiến bộ vùng đô
thị thì chọn một số cây bút tiêu biểu để nghiên cứu Riêng thơ trẻ miền Bắc, những thi
phẩm vì lí do nào đó mà thời chống Mỹ chưa công bố, nay được lưu hành rộng rãi, đềunằm trong phạm vi khảo sát của chúng tôi
4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
- Luận án vận dụng, kết hợp các phương pháp nghiên cứu: Phương pháp lịch sử,phương pháp hệ thống, phương pháp so sánh - đối chiếu, phương pháp loại hình, phươngpháp phân tích tổng hợp Ngoài ra, để khảo sát hình ảnh, màu sắc có ý nghĩa biểu tượng;
khảo sát cách tổ chức lời văn nghệ thuật, chúng tôi còn sử dụng phương pháp thi pháp học.
5 ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN
● Về lí luận: Góp phần cụ thể hóa cảm hứng và giọng điệu nghệ thuật (qua khảo
sát thơ trẻ thời chống Mỹ); vận dụng vào nghiên cứu một dòng thơ nảy sinh trong giaiđoạn lịch sử đặc biệt
● Về văn học sử: - Làm rõ biên độ thơ chống Mỹ, khái niệm “thơ trẻ”, mốc hình
thành và các chặng vận động của thơ trẻ thời chống Mỹ
- Biện luận, chứng minh các dạng cảm hứng, các kiểu giọng điệu trong thơ trẻ thời
chống Mỹ; khẳng định những đóng góp và chỉ ra một số hạn chế của nó
Trang 6● Về thực tiễn: Góp một phần vào việc giảng dạy, học tập thơ chống Mỹ nói
chung, dòng thơ trẻ nói riêng theo định hướng mới, phù hợp thời đất nước hội nhập
6 CẤU TRÚC LUẬN ÁN
Ngoài phần Dẫn nhập, Kết luận, Tài liệu tham khảo (199 đề mục), Các thi phẩm
được khảo sát (109 đề mục); Cấu trúc Luận án gồm ba chương:
- Chương 1 Thơ chống Mỹ và thơ trẻ Việt Nam thời kháng chiến chống Mỹ.
- Chương 2 Cảm hứng nghệ thuật trong thơ trẻ Việt Nam thời kháng chiến chống Mỹ.
- Chương 3 Giọng điệu thơ trẻ Việt Nam thời kháng chiến chống Mỹ.
CHƯƠNG 1 THƠ CHỐNG MỸ VÀ THƠ TRẺ VIỆT NAM THỜI KHÁNG CHIẾN CHỐNG MỸ
1.1 Thơ chống Mỹ: Biên độ thời gian, đặc điểm nổi bật
1.1.1 Biên độ thời gian
Chúng tôi cho rằng, biên độ thơ chống Mỹ trùng với cuộc kháng chiến chống Mỹcủa nhân dân ta (1955 - 1975) Tức, trong cuộc kháng chiến ấy, không phân biệt miền Bắchay miền Nam, vùng giải phóng hay vùng do chính quyền Sài Gòn kiểm soát, tất cả nhữngsáng tác hướng về chủ đề yêu nước, chống ngoại xâm, đòi độc lập cho dân tộc; tự do, dânchủ cho nhân dân, thì đều nằm trong “đường viền” chung của thơ chống Mỹ (cốt lõi là thơ
ca cách mạng) Nền thơ ấy có đỉnh của nó với tư cách như một phong trào: Phong trào thơ
chống Mỹ 1965 - 1975
1.1.2 Đặc điểm nổi bật
1.1.2.1 Một số đặc điểm về tư tưởng, tình cảm
Có thể nói, chưa bao giờ trong thơ ca Việt Nam lại tập trung thể hiện sâu sắc, sinhđộng những tư tưởng, tình cảm và khát vọng lớn lao của dân tộc như thơ ca thời chống Mỹ
Trước hết, tư tưởng yêu nước vẫn là nguồn động lực tinh thần lớn nhất, cao nhất,bao quát toàn bộ sáng tác thơ ca kháng chiến Phát huy tư tưởng yêu nước trong thơ ca dântộc, nhất là thơ chống Pháp, các nhà thơ chống Mỹ đã nâng tình cảm đất nước lên một tầmcao và chiều sâu mới
So với thơ chống Pháp và thơ ca truyền thống, tư tưởng yêu nước trong thơ chống
Mỹ (ở miền Bắc) luôn gắn với chủ nghĩa xã hội Tuy nhiên, qua màng lọc thời gian, nhữngsáng tác về đề tài xây dựng chủ nghĩa xã hội, nay hầu hết đều phai mờ Điều đó càng khẳngđịnh: Tư tưởng chủ đạo trong thơ chống Mỹ tập trung thể hiện tinh thần yêu nước và chủnghĩa anh hùng cách mạng, vấn đề giải phóng dân tộc được đặt lên hàng đầu, cấp thiết
Một đặc điểm khác cũng nổi bật, dễ nhận thấy trong thơ chống Mỹ, đó là tình BắcNam ruột thịt Tình cảm cộng đồng đậm sắc thái sử thi được hiện thực hoá bằng tình Bắc
Nam trong những năm chia cắt: “Rằng nước ta chung một sơn hà / Rằng Bắc Nam cũng là
ruột thịt / Ôm anh em nghe máu chảy vào tim” (Ta đi tới - Trần Quang Long).
Khác nhà thơ ở miền Bắc hay nhà thơ vùng giải phóng, các nhà thơ yêu nước tiến
bộ vùng đô thị miền Nam có thể được giác ngộ cách mạng ở một mức nào đó, nhưng chủ
Trang 7yếu là họ sáng tác dưới ánh sáng của lòng yêu nước, của tinh thần tự hào, tự tôn dân tộc,của khát vọng độc lập tự do và sự tự nguyện xả thân - cống hiến.
Đúng là thời đại đã sản sinh ra con người và thơ ca Thời chống Mỹ là thời cả nướcnhập trận Tư tưởng, tình cảm trong thơ chống Mỹ là sự khúc xạ tư tưởng, tình cảm lớn củadân tộc và thời đại Nếu coi thơ chống Mỹ là dàn đồng ca thì trước hết, dàn đồng ca ấy hội
tụ ở tinh thần yêu nước, ở tình cảm cộng đồng
góp phần làm cho thơ điệu nói thêm khởi sắc, bên cạnh thơ điệu ngâm song hành tồn tại và
vẫn giữ nguyên hấp lực của nó
● Đa dạng, tự do hóa các thể thơ
Đa dạng, tự do hóa thể thơ trong thơ chống Mỹ vận động theo quy luật biện chứng:cách tân, hiện đại nhưng không loại trừ những giá trị truyền thống Có ba thể mà chúng tôinhận thấy cần khảo sát sau đây:
- Thơ tự do:
Thơ tự do bùng phát từ Thơ mới nhưng nó đã nảy sinh trong thơ truyền thống, nhất
là ở sáng tác dân gian Trong diễn trình vận động, thơ tự do có vần, không vần hoặc rất ítvần, nếu ở chặng đầu cuộc kháng chiến chống Pháp còn bị phê phán thì vào chặng cuối trởnên quen thuộc; đến những năm hòa bình lập lại, nhất là khi cả nước chống Mỹ thì pháttriển mạnh Nhìn chung, nhiều nhà thơ, đủ các thế hệ đều “canh tác” ở thể thơ tự do Với
bề dày kinh nghiệm, kiến văn sâu rộng nhưng ít vốn sống chiến trường, các nhà thơ lớp
trước sử dụng thơ tự do chủ yếu phục vụ cho việc bình luận chiến tranh Đến các nhà thơ
trẻ, với sức trẻ, sức mới, nhiều trải nghiệm nơi trận mạc, thể thơ tự do đối với họ tỏ ra phù
hợp và rất có lợi thế để mô tả chiến tranh Đồng thời, thơ tự do còn là “công cụ” chính để
nhà thơ sáng tác trường ca
Ở vùng đô thị miền Nam, nhiều nhà thơ thể nghiệm và đã thành công về thể thơ tự
do Tiêu biểu như Thanh Tâm Tuyền, Mai Thảo, Nguyên Sa, họ mạnh dạn đưa thơ tự dođến với số đông công chúng, thơ họ trút bỏ hết những ràng buộc về vần, luật để cảm xúcthăng hoa Những nhà thơ sáng tác theo khuynh hướng yêu nước tiến bộ cũng nằm trong
xu hướng cách tân này (Ngô Kha, Trần Quang Long, Trần Vàng Sao, )
- Thơ văn xuôi
Thơ văn xuôi là thuật ngữ chỉ một thể thơ có hình thức gần văn xuôi Rõ nhất là
“vay mượn” ở cấp độ cấu trúc câu thơ
Trang 8Là một thể thơ “trẻ” so với các thể thơ khác, đến giai đoạn chống Mỹ, thơ văn xuôi
đã được khẳng định và ngày càng phổ biến Những sự kiện nóng hổi, những suy nghĩ, cảmxúc mới mẻ dội vào thơ, có khi nhà thơ phải mô tả, phải ghi nhanh, ghi nhiều hình ảnh, sựviệc, Tất cả những điều ấy đòi hỏi hình thức câu thơ phải chuyển biến, nới rộng, kéo dàimới có thể “ôm chứa” được nội dung phản ánh Không chỉ dừng lại ở có vần hay khôngvần, thơ văn xuôi còn phá vỡ cả việc ngắt dòng, xuống dòng; có thể nói, đó là thể tự donhất về hình thức
- Trường ca
Trường ca là tác phẩm thơ dài hơi, có hay không có cốt truyện Đặc điểm nổi bậtcủa nó là tính phức hợp Đặc điểm này mở ra cho trường ca khả năng nới rộng phạm viphản ánh, chuyển tải được nhiều trạng thái cảm xúc của chủ thể mà các thể thơ khác khóđáp ứng được Ở Việt Nam, trường ca xuất hiện từ thời chống Pháp Nhưng phải đến thờichống Mỹ nó mới thực sự khởi sắc Sự “sinh sôi” của trường ca đáp ứng nhu cầu được lígiải, thể hiện những nội dung lớn về thời đại, lịch sử, nhân dân trong sự nghiệp chốngngoại xâm, bảo vệ Tổ quốc Nhìn vào diễn trình thơ chống Mỹ, thể trường ca có sự vậnđộng khá rõ Ở chặng đầu, dạng thức chủ yếu vẫn là trường ca có cốt truyện Đến chặngcuối, kết cấu trường ca theo hướng tổng hợp tự sự - trữ tình - chính luận xuất hiện, tiêu
biểu là Mặt đường khát vọng của Nguyễn Khoa Điềm Đó là bước chuẩn bị để đến thập
niên đầu sau 1975 thể loại này thoát hẳn cách dựng cốt truyện truyền thống, mang tínhtổng hợp đúng nghĩa
Đối với thơ vùng đô thị miền Nam, Ngô Kha là nhà thơ duy nhất sáng tác trường ca
theo khuynh hướng siêu thực Ngụ ngôn của người đãng trí là cuộc hành trình dài trong
mộng ảo Những vấn đề về nhân sinh, về thế cuộc cứ chập chờn trong cõi hư vô; nó khôngchỉ ám thị nhà thơ mà còn ám ảnh chung cho cả thế hệ thanh niên trí thức lúc bấy giờ
Như vậy, sự biến đổi nội dung đòi hỏi phải biến đổi hình thức, hình thức phù hợpnội dung Trên nền tảng thành tựu đã gây dựng, thơ chống Mỹ có một số đặc điểm riêng,tương hợp với bối cảnh lịch sử và diễn trình vận động của nó
1.2 Thơ trẻ Việt Nam thời kháng chiến chống Mỹ: Khái niệm, diễn trình vận động
1.2.1 Khái niệm
Theo chúng tôi, khái niệm “thơ trẻ” bao gồm trẻ về tuổi đời, trẻ về “tuổi” xuất hiệntrên thi đàn và “trẻ” về hồn thơ Cụ thể, về tuổi tác, đó là thơ của những người bước vàochặng thứ hai của cuộc kháng chiến (1965 - 1975), họ xê dịch ở độ tuổi đôi, ba mươi hoặctrên đôi chút Về tiêu chí “tuổi” xuất hiện trên thi đàn, thơ trẻ bao gồm sáng tác của nhữngngười mà lần đầu, phải đến cuộc kháng chiến chống Mỹ mới ra mắt công chúng, đượccông chúng nồng nhiệt đón nhận Còn “trẻ” về hồn thơ, trước hết là “trẻ” trong cách nhìn,cách cảm, cách nghĩ của cả một lớp nhà thơ Nó phải được nhận diện và phân biệt bởinhững dấu hiệu riêng, khó lẫn Trẻ về hồn thơ được phát lộ qua thi phẩm bằng các phươngthức biểu đạt thẩm mỹ
Sau cùng, cũng cần phân biệt tên gọi “lớp” (hay thế hệ) nhà thơ chống Mỹ và “thơtrẻ thời chống Mỹ” Đối tượng của tên gọi thứ nhất rộng hơn đối tượng của tên gọi thứ hai;
Trang 9trong lớp nhà thơ thời chống Mỹ có thế hệ thơ trẻ Và cũng có nhiều tác giả thuộc lớp nhàthơ thời chống Mỹ nhưng không nằm trong đội ngũ thơ trẻ do “vượt khung” tuổi tác
1.2.2 Diễn trình vận động
Nhìn tổng thể, thơ trẻ thời chống Mỹ có thể chia thành ba chặng Mỗi chặng cónhững nét riêng, gắn với diễn biến chiến sự và bước chuyển của thơ ca Tuy nhiên, sự phânchia này cũng chỉ tương đối
● Chặng thứ nhất: Từ 1960 đến 1964
Đây là chặng mở đầu có ý nghĩa quyết định để đến giữa thập niên 60, thơ trẻ tậphợp thành đội ngũ, “đăng quang” trên thi đàn với tư cách là hiện tượng nghệ thuật nổi bật.Nhìn chung, ở chặng đầu, hòa trong âm hưởng ngợi ca của nền thơ miền Bắc, thơ trẻ một
mặt bùng cháy khát vọng lên đường dựng xây đất nước (Lên miền Tây - Bùi Minh Quốc);
mặt khác, có thể nói, chưa bao giờ nỗi đau đất nước cắt chia lại đau đáu thổn thức như
trong thơ trẻ như ở chặng này (Nhớ mưa quê hương - Ca Lê Hiến)
Cuộc thi thơ của Tạp chí Văn nghệ 1961, báo Lao động 1964,… đã phát hiện và ghi
nhận tài năng một số nhà thơ trẻ (Thái Giang, Ca Lê Hiến, Nguyễn Xuân Thâm, ); sáng
tác của Xuân Quỳnh (Thuyền và biển), Bằng Việt (Bếp lửa), Thu Bồn (Bài ca chim chơ
rao),… thực sự gây được tiếng vang trên thi đàn Ở vùng đô thị miền Nam, Trần Quang
Long năm 1960 đã có Nghiêng nón” nổi tiếng, Ngô Kha năm 1961 có tập Hoa cô độc ấn
tượng
● Chặng thứ hai: Từ 1965 đến 1969
Năm 1965 đế quốc Mỹ leo thang chiến tranh, chiến sự ngày càng ác liệt Trong bốicảnh như vậy, thơ trẻ xuất hiện và khởi động trước đó, nay chuyển sang chặng bùng phát;nhiều nhà thơ tự nguyện vào miền Nam chiến đấu Được tăng cường nguồn lực từ miềnBắc, đội ngũ thơ trẻ vùng giải phóng ngày càng lớn mạnh Ngay cả thơ trẻ yêu nước tiến
bộ vùng đô thị, trong sáng tác của họ cũng biểu lộ tinh thần chống Mỹ quyết liệt hơn trước:
Trần Quang Long Thưa mẹ trái tim, Trần Vàng Sao Bài thơ của người yêu nước mình; rõ nhất là trong tập Tiếng hát của những người đi tới, xuất bản công khai ở Sài Gòn 1967.
Sang chặng thứ hai, đội ngũ nhà thơ trẻ khá hùng hậu, sáng tác của họ khá đồngđều Cảm hứng ra trận với các mô típ chia li, hành quân, hoài niệm, nhớ nhung trở nên phổ
biến Hai cuộc thi thơ của Tuần báo Văn nghệ (1966 và 1969) đã tạo cơ hội để những cây
bút trẻ bộc lộ tài năng, tích cực sáng tác Những nhà thơ đạt giải (Phạm Tiến Duật, PhanThị Thanh Nhàn, Bế Kiến Quốc) góp phần khẳng định sự trưởng thành nhanh chóng củađội ngũ thơ trẻ
● Chặng thứ ba: Từ 1970
Đây là chặng cuối của thơ trẻ thời chống Mỹ Đội ngũ sáng tác đã đông đảo vàochặng thứ hai, nay được bổ sung thêm nhiều cây bút mới, trong đó xuất hiện không ít tàinăng: Nguyễn Khoa Điềm, Thanh Thảo, Nguyễn Duy, Hữu Thỉnh, Hoàng Nhuận Cầm,Lâm Thị Mỹ Dạ,… Nét đáng chú ý là, phần đa những nhà thơ trẻ bổ sung ở chặng cuối đều
là những nhà thơ - chiến sĩ Họ là những người cầm súng và cầm bút, nếm trải cuộc đờichinh chiến nơi tuyến đầu Do vậy trong thơ họ, hiện thực được khám phá với tất cả những
gì bề bộn, nóng bỏng nhất Cuộc thi thơ của Tuần báo Văn nghệ năm 1972 - 1973 và 1975
Trang 10- 1976 đã góp phần nâng cao chất lượng thơ, phát hiện nhân tố mới, khẳng định vị trí củathơ trẻ thời chống Mỹ trên thi đàn.
Qua ba chặng vận động của diễn trình thơ trẻ thời chống Mỹ, có thể khẳng định, đó
là dòng thơ như đường bay của viên đạn thẳng đầu, đủ sức trường tồn trong lịch sử thơ cadân tộc
CHƯƠNG 2 CẢM HỨNG NGHỆ THUẬT TRONG THƠ TRẺ VIỆT NAM THỜI KHÁNG
CHIẾN CHỐNG MỸ 2.1 Cảm hứng nghệ thuật: Khái niệm, hướng phân loại
2.1.1 Khái niệm:
Cảm hứng nghệ thuật có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp (pathos - tức tình cảm sâu sắc,nồng nàn, quen gọi là “nhiệt hứng”) Nó bao giờ cũng đậm đà, lắng lọc hơn cảm hứngthông thường, luôn gắn với tư tưởng, mang tính khuynh hướng rõ rệt
2.1.2 Hướng phân loại cảm hứng nghệ thuật
Căn cứ vào khuynh hướng tư tưởng, tình cảm trong tác phẩm, các tác giả Giáo trình
Dẫn luận nghiên cứu văn học (G.N Pôxpêlôp chủ biên) phân cảm hứng thành 7 biến thể,
và cho rằng, giữa các “biến thể” (tức “dạng thức” cảm hứng theo cách gọi của chúng tôi)
thường “gắn bó với nhau, có thể chuyển hóa lẫn nhau, thâm nhập vào nhau” (tr.143) Đó
là định hướng để chúng tôi nghiên cứu cảm hứng nghệ thuật trong thơ trẻ thời chống Mỹ.Tuy nhiên, cách phân loại như trên là bao quát chung cho văn học của mọi dân tộc Cònkhi vận dụng vào khảo sát một hiện tượng nghệ thuật cụ thể, nảy sinh trong một thời đại cụthể; ở một đất nước có bản sắc, thì tất phải có sự linh hoạt Nghĩa là, bảy biến thể cảm
hứng theo đề xuất của các nhà biên soạn giáo trình Dẫn luận nghiên cứu văn học, khi vận
dụng, chúng tôi đã rút gọn, chuyển tên gọi, số lượng cũng ít hơn
2.2 Những dạng thức cảm hứng trong thơ trẻ Việt Nam thời kháng chiến chống
Mỹ
2.2.1 Cảm hứng lãng mạn - sử thi
Thơ chống Mỹ nói chung, dòng thơ trẻ thời ấy nói riêng nảy sinh trong trạng huốngchiến tranh, cảm hứng lãng mạn - sử thi giữ vai trò chủ đạo Sản phẩm của cảm hứng này
là cái tôi sử thi hướng vào ba trung tâm hình tượng: Tổ quốc - Nhân dân - Đảng và lãnh tụ.
Có thể nói, đây là “hồn cốt” của thời thơ sử thi, vận động liên tục trong cuộc chiến tranhgiữ nước
● Hình tượng Tổ quốc
Nhìn tổng quan, hình tượng Tổ quốc trong thơ trẻ thời chống Mỹ luôn giữ vị trítrang trọng, tôn nghiêm, được chiếm lĩnh bằng cảm hứng lãng mạn - sử thi, ngân lên âmđiệu hào sảng Dấu ấn của dòng thơ này là khám phá Tổ quốc bằng cái nhìn tươi trẻ, sátthực với tất cả sự nồng thắm, hồn nhiên
Khám phá Tổ quốc từ góc nhìn thời gian - không gian, thơ trẻ thời chống Mỹ kếtnối “hoàn hảo” giữa truyền thống và hiện đại Ở họ không phải “nhận đường”, “lột xác”,
“sang bờ tư tưởng ta lìa ta”; càng không vướng bận, “ăn năn” với quá khứ theo kiểu “xưa