đánh giá giá trị kinh tế của tài nguyên đất ngập nước tại cửa sông ba lạt, giao thủy, nam định

Tác giả Mai Trọng Nhuận và các cộng sự cũng sử dụng phương pháp giá thị trường để đánh giá giá trị kinh tế của một số điểm trình diễn ĐNN tại Việt Nam năm 2000, trong đó ước tính sơ bộ c

MỞ ĐẦU

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA LUẬN ÁN

1.1 Nhu cầu sử dụng thông tin về giá trị kinh tế phục vụ quản lý tài nguyên đất ngập nước tại Việt Nam

Việt Nam có một hệ thống tài nguyên đất ngập nước (ĐNN) rất phong phú với diện tích hơn 10 triệu hecta phân bố rộng khắp cả nước, gồm nhiều loại hình đa dạng như đầm phá, đầm lầy, bãi bồi cửa sông, rừng ngập mặn ven biển, ao hồ tự nhiên và nhân tạo ĐNN là một tài nguyên quan trọng cung cấp rất nhiều giá trị trực tiếp và gián tiếp cho cộng đồng xã hội như thủy sản, dược liệu, phòng chống thiên tai, bảo

vệ bờ biển, hấp thụ CO2, bảo tồn nguồn gen và đa dạng sinh học cũng như các giá trị văn hoá, lịch sử và xã hội khác [15] [20] [33]

Mặc dù có vai trò quan trọng với hệ thống kinh tế, xã hội và môi trường nhưng các

hệ sinh thái ĐNN tại Việt Nam đang bị suy giảm nghiêm trọng Về số lượng, trong thập kỷ qua, ước tính có khoảng 180 ngàn ha rừng ngập mặn ven biển đã bị mất, thay vào đó là các đầm nuôi trồng thủy sản, các công trình phục vụ du lịch, giao thông, thương mại Ngoài ra, ĐNN cũng chịu sự thay đổi mạnh mẽ về chất lượng do một số nguyên nhân Trước hết là ô nhiễm công nghiệp: các chất thải từ sản xuất công nghiệp, tàu thuyền gây ảnh hưởng mạnh và nghiêm trọng tới chất lượng các sông hồ, kênh rạch chứa nước Ô nhiễm do sử dụng hóa chất và thuốc bảo vệ thực vật trong nông nghiệp cũng là một mối đe dọa lớn đối với chất lượng môi trường ĐNN Vùng Đồng bằng châu thổ sông Hồng có mức độ sử dụng chất bảo vệ thực vật rất lớn với nồng độ trong mùa mưa đều quá giới hạn cho phép khoảng 20-30 lần Trong giai đoạn 1995-2005 cũng có 50 tai nạn dầu tràn làm tràn khoảng 90 ngàn tấn dầu ra biển, gây thiệt hại lớn cho các hệ sinh thái ĐNN ven biển [9] [45] [92]

Theo Cục BVMT (2006), nguyên nhân của sự suy giảm tài nguyên ĐNN ở Việt Nam bên cạnh những yếu tố khách quan như biến đổi khí hậu, sự cố tràn dầu, áp lực

tăng trưởng kinh tế, đô thị hoá, còn có sự yếu kém trong hệ thống quản lý tài nguyên Cụ thể là hệ thống pháp lý thiếu đồng bộ, chồng chéo trong phân định chức năng của các cơ quan quản lý, hệ thống quyền tài sản chưa được phân định rõ ràng, nguồn tài chính cho bảo tồn kém bền vững, thiếu cơ sở dữ liệu, tư liệu khoa học phục vụ quản lý [13] [72]

Kinh nghiệm thế giới cho thấy thông tin về giá trị kinh tế của ĐNN là một yếu tố đầu vào quan trọng cho việc quản lý và sử dụng hiệu quả, bền vững tài nguyên này Một mặt, các thông tin về giá trị kinh tế giúp các nhà quản lý lựa chọn được các phương án sử dụng ĐNN có hiệu quả, góp phần xây dựng các qui hoạch, kế hoạch phát triển Mặt khác, thông tin về giá trị kinh tế cũng là một đầu vào quan trọng góp phần hoàn thiện hệ thống pháp lý và các cơ chế quản lý ĐNN, lý giải cho sự phân

bổ nguồn lực cho bảo tồn ĐNN, xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu phục vụ quản lý,

là cơ sở để giải quyết tranh chấp khiếu nại cũng như là một thành tố cơ bản trong các chương trình giáo dục, truyền thông ĐNN [55] [75]

Mặc dù có vai trò và ý nghĩa quan trọng nhưng tại Việt Nam các thông tin về giá trị kinh tế của ĐNN còn rất thiếu, rời rạc và kém đồng bộ Mặc dù đã tham gia Công ước Ramsar từ năm 1989 và hiện đã có 68 vùng ĐNN trên cả nước được công nhận

là có giá trị sinh thái cao nhưng những quyết định quản lý, sử dụng ĐNN tại Việt Nam vẫn chủ yếu mang tính hành chính, kỹ thuật trong khi các khía cạnh kinh tế chưa được nhìn nhận và xem xét đúng mức [72] Một trong những nguyên nhân của tình trạng này là chúng ta chưa có các dữ liệu về giá trị kinh tế của ĐNN Các quyết định sử dụng ĐNN thường đứng trên quan điểm cá nhân và chỉ tính đến những lợi ích trực tiếp mà ĐNN mang lại cho cá nhân trong khi các lợi ích tổng thể mà ĐNN cung cấp cho xã hội thường bị bỏ qua hoặc đánh giá thấp Từ đó các quyết định phân bổ ĐNN thường không hiệu quả, không mang lại lợi ích lớn nhất cho cộng đồng và xã hội [13] [92]

Nhận thức được tầm quan trọng của ĐNN, trong những năm qua, Nhà nước đã tiến hành rất nhiều các chương trình tổng thể và các hoạt động cụ thể với mục đích quản

lý hiệu quả, bền vững tài nguyên này Năm 2003, Chính phủ đã ban hành Nghị định

số 109/2003/NĐ-CP về “Bảo tồn và phát triển bền vững ĐNN” “Kế hoạch hành động quốc gia về bảo tồn và phát triển bền vững các vùng ĐNN giai đoạn 2004-2010” của Bộ Tài nguyên và Môi trường (TNMT) năm 2004 tiếp tục cụ thể hoá những đường hướng chỉ đạo về quản lý ĐNN của Nghị định 109 Các văn bản trên đều nhấn mạnh một trong những hoạt động trọng tâm trong công tác quản lý tài nguyên ĐNN là tăng cường nghiên cứu khoa học về ĐNN và gắn kết các kết quả nghiên cứu với các đề xuất quản lý thực tiễn, trong đó nghiên cứu về giá trị kinh tế của ĐNN là một hướng quan trọng [2] [3] [9]

1.2 Nhu cầu ứng dụng các phương pháp đánh giá giá trị kinh tế của đất ngập nước tại Việt Nam

Đánh giá giá trị kinh tế tài nguyên nói chung và giá trị của ĐNN nói riêng là một chủ đề mang tính chất khoa học - ứng dụng ngày càng trở nên phổ biến trong những năm gần đây trên thế giới bao gồm cả các nước phát triển và đang phát triển do nhu cầu khách quan và sự cần thiết của thông tin phục vụ quản lý Cùng với nhu cầu khách quan đó, cơ sở lý thuyết và các phương pháp và mô hình lượng giá ngày càng

đa dạng và hoàn thiện mặc dù cũng trở nên phức tạp hơn nhằm đưa lại các kết quả chính xác, tin cậy cho các hoạt động quản lý, sử dụng tài nguyên Nhìn chung trên thế giới hiện nay, xu hướng chung là có ba cách tiếp cận đánh giá giá trị kinh tế của ĐNN:

 Đánh giá phân tích tác động (Impact Analysis Valuation): được sử dụng để đánh

giá thiệt hại của ĐNN khi có chịu các tác động hay sốc (shock) bên ngoài như sự

cố tràn dầu, ô nhiễm công nghiệp, thiên tai

 Đánh giá từng phần (Partial Valuation): được sử dụng để đánh giá giá trị kinh tế

của hai hay nhiều phương án sử dụng ĐN khác nhau (ví dụ: nuôi tôm, phát triển

du lịch hoặc bảo tồn)

 Đánh giá tổng thể (Total Economic Valuation): được sử dụng để đánh giá phần

đóng góp tổng thể của tài nguyên ĐNN cho hệ thống phúc lợi xã hội

Trong ba hướng tiếp cận đánh giá trên, đánh giá tổng thể có vai trò quan trọng vì nó cung cấp thông tin nền cho các hoạt động quản lý đồng thời là dữ liệu đầu vào cho đánh giá phân tích tác động và đánh giá từng phần [55]

Tại Việt Nam, việc đánh giá giá trị kinh tế của tài nguyên và tác động môi trường bắt đầu vào giữa những năm 1990 cùng với sự ra đời của Luật Bảo vệ Môi trường

1993 trong đó đòi hỏi việc xác định thiệt hại do ô nhiễm suy thoái môi trường gây

ra [8] Gần đây, việc đánh giá thiệt hại về tài nguyên và môi trường càng trở nên cấp bách cùng với áp lực phát triển kinh tế Vì thế, đã có nhiều các nghiên cứu trong lĩnh vực này xuất hiện ở Việt Nam Các trường hợp và các phương pháp đánh giá cũng ngày càng đa dạng

Nghiên cứu của Nguyễn Thế Chinh và Đinh Đức Trường trong trường hợp “Đánh giá thiệt hại kinh tế do ô nhiễm tại khu công nghiệp gang thép Thái Nguyên” (2002)

là một trong những nghiên cứu đầu tiên ở Việt Nam có sử dụng phương pháp đánh

giá thị trường (market price) trong phân tích tác động Trong đó các tác giả đã sử

dụng kỹ thuật giá thị trường để đánh giá sự tổn hại về năng suất nông nghiệp và sức khoẻ do ô nhiễm của Nhà máy gang thép Thái Nguyên gây ra cho người dân ở một

số xã xung quanh thông qua việc so sánh năng suất và lượng người mắc bệnh ở các vùng ô nhiễm và vùng đối chứng để xác định chênh lệch bản chất giữa mức độ năng suất/ sức khoẻ thông thường và năng suất/sức khoẻ khi ô nhiễm [5] Tác giả Mai Trọng Nhuận và các cộng sự cũng sử dụng phương pháp giá thị trường để đánh giá giá trị kinh tế của một số điểm trình diễn ĐNN tại Việt Nam năm 2000, trong đó ước tính sơ bộ các giá trị sử dụng trực tiếp của một số khu vực ĐNN tiêu biểu tại Việt Nam [28] Cũng sử dụng phương pháp này, tác giả Đỗ Nam Thắng (2005) đã tính toán giá trị sử dụng trực tiếp của tài nguyên ĐNN vùng Đồng bằng sông Cửu Long, đồng thời tiếp tục hoàn thiện việc áp dụng phương pháp giá thị trường tại Việt Nam thông qua điều chỉnh một số nhân tố sai lệch để đưa ra kết quả khá tin cậy

về những khối giá trị trực tiếp của ĐNN tại địa bàn nghiên cứu [39] Tác giả Lê Thu Hoa và các cộng sự (2006) cũng sử dụng kỹ thuật giá thị trường để tính toán giá trị nuôi tôm tại khu ĐNN của VQG Xuân Thủy, Nam Định [18] Có thể nói, phương

pháp giá thị trường là phương pháp đánh giá giá trị môi trường được sử dụng phổ biến và hoàn thiện nhất ở Việt Nam hiện nay.

Ngoài ra, trong những năm trở lại đây, để đánh giá những phần giá trị khác trong tổng giá trị kinh tế của tài nguyên (tài sản môi trường), các nhà nghiên cứu của Việt Nam cũng đã bước đầu nghiên cứu và áp dụng thử nghiệm các phương pháp phức tạp hơn, phổ biến là phương pháp Chi phí du lịch (Travel Cost Method - TCM) và Đánh giá ngẫu nhiên (Contigent Valuation Method - CVM) Các phương pháp này dựa trên các thị trường sẵn có hoặc xây dựng các thị trường giả định để đánh giá phúc lợi (welfare) của người sử dụng tài nguyên khi tham gia thị trường, từ đó đưa

ra các khuyến nghị về chính sách Mở đầu bằng nghiên cứu của Nguyễn Đức Thanh

và Lê Thị Hải (1999) về giá trị du lịch của Vườn quốc gia (VQG) Cúc Phương thông qua việc sử dụng phương pháp TCM [35], phương pháp này tiếp tục được nhân rộng để định giá giá trị giải trí của các VQG, khu bảo tồn thiên nhiên (KBTTN) khác trong cả nước như KBTTN Hòn Mun [27], VQG Ba Bể [21], VQG Bạch Mã [7] Ngoài phương pháp TCM, phương pháp CVM cũng được áp dụng phổ biến để xác định giá trị phi sử dụng của tài nguyên cũng như lợi ích của việc tiến hành các chương trình bảo tồn, cải thiện chất lượng môi trường Phương pháp này cũng được sử dụng trong các nghiên cứu của tác giả Bùi Dũng Thể (2005) để xác định mức chi trả của người dân để bảo tồn rừng đầu nguồn tại Huế và tác giả Đinh Đức Trường (2008) để xác định sự suy giảm giá trị của hệ sinh thái san hô do

sự cố dầu tràn tại Quảng Nam [38][43] Gần đây, một phương pháp đánh giá mới dựa trên thị trường giả định và lựa chọn hành vi (Choice modelling) cũng đã được thực hiện trong nghiên cứu của Đỗ Nam Thắng (2008) để xác định giá trị của bảo tồn ĐNN ở VQG Tràm Chim [89] Phương pháp này đòi hỏi phải có sự kết hợp chặt chẽ giữa các nhà nghiên cứu kinh tế và các nhà sinh thái học để xây dựng các kịch bản bảo tồn phù hợp, từ đó tính ra lợi ích của từng kịch bản

Tuy nhiên, các nghiên cứu cho đến nay về giá trị kinh tế của ĐNN tại Việt Nam có một số các hạn chế sau:

 Thứ nhất, các nghiên cứu mới chỉ tập trung vào một nhóm giá trị cụ thể của

ĐNN, phổ biến là giá trị sử dụng trực tiếp trong khi các nhóm giá trị sử dụng gián tiếp và phi sử dụng chưa được nghiên cứu kỹ càng Cho đến nay chưa có nghiên cứu nào tại Việt Nam sử dụng cách tiếp cận đánh giá tổng thể giá trị của ĐNN

 Thứ hai, các kết quả nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở mức độ tính toán sơ bộ, chưa

có sự thảo luận và liên hệ chặt chẽ với các biện pháp quản lý ĐNN cụ thể Nói cách khác, việc đề xuất các ứng dụng quản lý trên cơ sở kết quả nghiên cứu về giá trị kinh tế của ĐNN còn rất hạn chế

 Thứ ba, cho đến nay các phương pháp đánh giá giá trị kinh tế của ĐNN ở Việt

Nam mới chỉ tập trung vào những nhóm truyền thống như giá thị trường, chi phí

du lịch Các phương pháp tiên tiến được sử dụng trên thế giới như hàm sản xuất, đánh giá ngẫu nhiên, mô hình lựa chọn chưa được sử dụng nhiều trong nước Lý

do là những phương pháp này thường đi kèm với những đòi hỏi chặt chẽ về tiếp cận mô hình lý thuyết kinh tế, qui trình thu thập thông tin chi tiết, kỹ thuật xử lý

và phân tích dữ liệu phức tạp Tuy nhiên, về ưu điểm, việc áp dụng các phương pháp hiện đại trên lại cho phép xác định các nhóm giá trị khó lượng hóa của ĐNN như giá trị sử dụng gián tiếp và phi sử dụng

2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN

2.1 Mục tiêu tổng quát

Đánh giá giá trị kinh tế toàn phần và từng phần của tài nguyên ĐNN phục vụ cho việc quản lý ĐNN; áp dụng thử nghiệm cho vùng ĐNN tại cửa sông Ba Lạt, tỉnh Nam Định

2.2 Mục tiêu cụ thể

1 Tổng quan và hệ thống hóa các vấn đề lý luận, cơ sở khoa học, phương pháp luận, các phương pháp và qui trình đánh giá giá trị kinh tế phục vụ quản lý ĐNN

2 Áp dụng thử nghiệm một số phương pháp và qui trình đánh giá tiến tiến của thế giới để đánh giá giá trị kinh tế tổng thể và từng phần gồm giá trị sử dụng trực tiếp, giá trị sử dụng gián tiếp và giá trị phi sử dụng của tài nguyên ĐNN tại vùng cửa sông Ba Lạt, tỉnh Nam Định

3 Đề xuất các biện pháp quản lý tài nguyên ĐNN tại vùng cửa sông Ba Lạt, tỉnh Nam Định dựa trên các kết quả đánh giá giá trị kinh tế của ĐNN

3 PHẠM VI NGHIÊN CỨU

3.1 Phạm vi không gian

Nghiên cứu được thực hiện tại vùng ĐNN cửa sông Ba Lạt, tỉnh Nam Định, cụ thể

là toàn bộ khu vực VQG Xuân Thủy (gồm cả vùng lõi và vùng đệm) nằm ở phía Tây Nam cửa Ba Lạt thuộc huyện Giao Thủy, tỉnh Nam Định

Vùng ĐNN tại cửa sông Ba Lạt, tỉnh Nam Định được lựa chọn là không gian nghiên cứu vì những lý do sau:

Thứ nhất, đây là vùng ĐNN tiêu biểu, chứa đựng những giá trị sinh thái và đa dạng

sinh học quan trọng bậc nhất tại Việt Nam, đồng thời có tầm quan trọng quốc tế Xuân Thủy là khu Ramsar đầu tiên tại Việt Nam và được đánh giá là “trái tim” của Khu Dự trữ sinh quyển thế giới ĐNN châu thổ Sông Hồng do Tổ chức Giáo dục,

khoa học và văn hóa của Liên hiệp quốc (UNESCO) chính thức công nhận ngày

02/12/2004 [44]

Thứ hai, ĐNN tại khu vực nghiên cứu hàm chứa rất nhiều giá trị kinh tế thuộc cả ba

nhóm là giá trị sử dụng trực tiếp, giá trị sử dụng gián tiếp và giá trị phi sử dụng Do vậy, đây là địa bàn hội tụ những điều kiện cần thiết để có thể ứng dụng cơ sở khoa học và các phương pháp đánh giá nhằm xác định được giá trị kinh tế tổng thể của tài nguyên ĐNN Từ đó, có thể đưa ra các kiến nghị về khả năng ứng dụng các phương pháp và qui trình đánh giá giá trị kinh tế cho các khu ĐNN khác

Thứ ba, với các giá trị kinh tế cao cũng như các giá trị về sinh thái quan trọng được

cung cấp bởi tài nguyên ĐNN, VQG Xuân Thủy là nơi mà sự xung đột giữa các hoạt động phát triển và bảo tồn thể hiện rõ ràng nhất, vì vậy rất cần một sự tiếp cận quản lý sử dụng tài nguyên mang tính đồng bộ, hệ thống, trong đó có các thông tin

về giá trị kinh tế của ĐNN

Thứ tư, là một khu vực có giá trị sinh thái cao nên Xuân Thủy thu hút sự quan tâm

của nhiều nhà khoa học, các tổ chức quốc tế và các nhà quản lý ở trung ương và địa phương Vì vậy, tại Xuân Thủy, đã có một số thông tin nền, dữ liệu thứ cấp nằm trong các nghiên cứu, tư liệu, báo cáo đã có Bên cạnh những thông tin sơ cấp được thu thập tại hiện trường, các thông tin thứ cấp cũng rất quan trọng và là yếu tố đầu vào phục vụ cho công tác đánh giá giá trị kinh tế tại khu vực

3.2 Phạm vi thời gian

Mặc dù nghiên cứu hiện trường tại vùng cửa sông Ba Lạt được thực hiện chủ yếu trong năm 2007 và 2008 nhưng luận án có sử dụng hệ thống tư liệu nghiên cứu, tham khảo được ấn bản trong rất nhiều năm, trong đó các báo cáo thứ cấp tại hiện trường nghiên cứu có thời gian từ năm 2002 đến năm 2008

4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Luận án đã sử dụng những phương pháp cơ bản sau trong quá trình thực hiện

Ngoài ra quá trình và các phương pháp nghiên cứu cụ thể (methodologies) sẽ được

trình bày chi tiết trong Chương 2 khi đánh giá từng loại giá trị cụ thể của ĐNN

Phương pháp kế thừa: luận án sử dụng kế thừa các tài liệu, tư liệu, kết quả của các

công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế để khái quát và hệ thống hóa cơ sở lý luận của đánh giá giá trị kinh tế phục vụ quản lý ĐNN; cung cấp thông tin nền phục

vụ triển khai nghiên cứu thực nghiệm; ứng dụng các kết quả nghiên cứu để đề xuất các giải pháp quản lý ĐNN tại vùng cửa sông Ba Lạt, tỉnh Nam Định

Phương pháp chuyên gia: được sử dụng để đánh giá ưu nhược điểm của một số

phương pháp, qui trình đánh giá giá trị kinh tế của ĐNN đã áp dụng tại Việt Nam; nhận diện, mô tả và và lý giải lựa chọn các giá trị kinh tế quan trọng của ĐNN tại vùng cửa sông Ba Lạt, tỉnh Nam Định; xây dựng và hoàn thiện các bảng hỏi thu thập thông tin; phân tích thực trạng và đề xuất các cơ chế, giải pháp quản lý ĐNN tại hiện trường nghiên cứu và tại Việt Nam Các chuyên gia bao gồm các nhà khoa học nghiên cứu về ĐNN, rừng ngập mặn, kinh tế môi trường, chính sách môi trường cũng như các nhà quản lý ở cấp trung ương và địa phương

Phương pháp mô hình toán kinh tế: các mô hình toán kinh tế được sử dụng trong

luận án để đánh giá các khối giá trị kinh tế của ĐNN bao gồm hàm sản xuất hộ gia đình, hàm chi phí du lịch, hàm cực đại xác xuất lựa chọn chi trả, mô hình lợi ích ngẫu nhiên có tham số và phi tham số Các mô hình này được kế thừa và phát triển trên cơ sở lý các lý thuyết kinh tế, được tham vấn ý kiến chuyên gia để lựa chọn các biến số phù hợp, được chạy và thử nghiệm để điều chỉnh các trục trặc và lỗi kỹ thuật phát sinh

Phương pháp điều tra xã hội học: được thực hiện chủ yếu tại hiện trường nghiên

cứu với các đối tượng gồm các cơ sở nuôi trồng thủy sản, người dân, du khách tham quan, các nhà quản lý nhằm thu thập các dữ liệu đầu vào phục vụ cho việc đánh giá giá trị kinh tế và đề xuất các biện pháp quản lý ĐNN tại vùng cửa sông Ba Lạt tỉnh Nam Định

Phương pháp xử lý thống kê: các dữ liệu sơ cấp và thứ cấp thu thập được xử lý

bằng phần mềm thống kê SPSS và Excel; thông tin trong các cuộc phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm cũng được xử lý riêng biệt phục vụ cho phần báo cáo kết quả, thảo luận và đề xuất biện pháp quản lý

Phương pháp phân tích, tổng hợp: sử dụng trong quá trình hoàn thiện luận án Kết

quả từ các mô hình xử lý dữ liệu sẽ được diễn giải, phân tích và thảo luận chi tiết

Các biện pháp và qui trình quản lý cũng sẽ được đề xuất dựa trên những kết quả phân tích và tổng hợp

5 Ý NGHĨA VÀ ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN

Về ý nghĩa lý luận, luận án hệ thống hóa cơ sở khoa học của việc đánh giá giá trị

kinh tế phục vụ quản lý tài nguyên ĐNN gồm quan điểm tiếp cận, lý thuyết đánh giá, các phương pháp đánh giá và việc sử dụng thông tin giá trị kinh tế trong quản lý ĐNN Ngoài ra, trên cơ sở ứng dụng thử nghiệm một hệ thống các phương pháp đánh giá tiên tiến của thế giới để xác định giá trị kinh tế của tài nguyên ĐNN tại vùng cửa sông Ba Lạt, tỉnh Nam Định, luận án cũng đưa ra các khuyến nghị về khả năng áp dụng một số phương pháp đánh giá cũng như qui trình đánh giá giá trị kinh

tế của ĐNN tại Việt Nam

Về ý nghĩa thực tiễn, dựa trên các kết quả nghiên cứu thực nghiệm về giá trị kinh tế

tổng thể và từng phần của ĐNN tại cửa sông Ba Lạt, tỉnh Nam Định, luận án đưa ra các đề xuất ứng dụng thông tin về giá trị kinh tế phục vụ cho việc quản lý hiệu quả, bền vững tài nguyên ĐNN tại khu vực nghiên cứu

6 KẾT CẤU CỦA LUẬN ÁN

Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận án được kết cấu thành ba chương chính gồm:

Chương 1: Cơ sở lý luận của đánh giá giá trị kinh tế phục vụ quản lý tài

nguyên đất ngập nước Chương 2: Đánh giá giá trị kinh tế của tài nguyên đất ngập nước tại cửa sông

Ba Lạt, tỉnh Nam Định Chương 3: Quản lý tài nguyên đất ngập nước tại cửa sông Ba Lạt, tỉnh Nam

Định sử dụng thông tin về giá trị kinh tế của đất ngập nước

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐÁNH GIÁ GIÁ TRỊ KINH TẾ PHỤC

VỤ QUẢN LÝ TÀI NGUYÊN ĐẤT NGẬP NƯỚC

1.1 TIẾP CẬN ĐÁNH GIÁ GIÁ TRỊ KINH TẾ CỦA ĐẤT NGẬP NƯỚC 1.1.2 Khái niệm đất ngập nước

Thuật ngữ “Đất ngập nước” có nội hàm khá rộng và được hiểu theo nhiều cách khác nhau trong từng hoàn cảnh, mục đích sử dụng

Theo công ước Ramsar (1971), ĐNN được định nghĩa như sau:

“ ĐNN được coi là các vùng đầm lầy, than bùn hoặc vùng nước dù là tự nhiên hay nhân tạo, ngập nước thường xuyên hoặc từng thời kỳ, là nước tĩnh, nước chảy, nước ngọt, nước lợ hay nước mặn bao gồm cả những vùng biển mà độ sâu mực nước khi thủy triều ở mức thấp nhất không vượt quá 6m ”

Theo Chương trình quốc gia về điều tra ĐNN của Hoa Kỳ (2004):

“Về vị trí phân bố, ĐNN là những vùng đất chuyển tiếp giữa những hệ sinh thái (HST) trên cạn và HST thủy vực Những nơi này mực nước ngầm thường nằm sát mặt đất hoặc thường xuyên được bao phủ bởi lớp nước nóng”

Theo tác giả Lê Văn Khoa (2007):

“ĐNN là đất bão hòa nước trong thời gian dài đủ để hỗ trợ cho các quá trình thủy sinh Đó là những nơi khó tiêu thoát nước, có thực vật thủy sinh và các hoạt động sinh học thích hợp với môi trường ẩm ướt”[26]

Những định nghĩa trên nhìn chung đều xem ĐNN như đới chuyển tiếp sinh thái, những diện tích chuyển tiếp giữa môi trường trên cạn và ngập nước, những nơi mà

sự ngập nước của đất tạo ra sự phát triển của một hệ thực vật đặc trưng Ngoài ra, các định nghĩa về ĐNN thường gồm có ba thành tố chính là: (i) ĐNN được phân

biệt bởi sự hiện diện của nước (ii) ĐNN thường có những loại đất đồng nhất khác hẳn với những vùng đất cao ở xung quanh.(iii) ĐNN thích hợp cho sự hiện diện của những thảm thực vật thích nghi với những điều kiện ẩm ướt

Hiện nay, định nghĩa ĐNN của Công ước Ramsar được nhiều quốc gia, tổ chức sử dụng phổ biến nhiều hơn cả và là cơ sở cho các hoạt động quản lý và nghiên cứu về ĐNN Luận án sẽ sử dụng định nghĩa này một mặt vì vùng ĐNN nghiên cứu là khu vực bãi bồi cửa sông ngập nước theo chế độ nhật triều; ngoài ra định nghĩa của Ramsar cũng được sử dụng là định nghĩa ĐNN chính thức tại Việt Nam theo Nghị định 109/2003/NĐ-CP của Chính phủ về “Bảo tồn và PTBV các vùng ĐNN”

1.1.2 Mối quan hệ giữa hệ sinh thái đất ngập nước và hệ thống kinh tế

Xem xét mối quan hệ hữu cơ giữa hệ sinh thái ĐNN và hệ thống kinh tế là xuất phát điểm của việc tiếp cận đánh giá giá trị kinh tế của ĐNN Về cơ bản, do các hoạt động kinh tế của con người phụ thuộc vào các điều kiện sinh thái nên khi đánh giá giá trị kinh tế của ĐNN phải xem xét kỹ mối quan hệ giữa hệ thống kinh tế của con người và hệ thống sinh thái ĐNN [54] [90]

Trước hết, trong hệ sinh thái ĐNN, tại mọi thời điểm luôn có sự tác động qua lại giữa cấu trúc, quy trình và chức năng của hệ thống Cấu trúc của hệ sinh thái bao gồm các thành phần vô cơ và hữu cơ Các quá trình bao gồm sự chuyển hóa vật chất

và năng lượng Tác động qua lại giữa cấu trúc và các quá trình hình thành nên chức năng sinh thái của ĐNN Đến lượt mình, các chức năng này lại cung cấp các hàng hóa, dịch vụ môi trường và mang lại lợi ích cho con người [34] [91]

Nếu con người có sự ưa thích (preference) đối với các lợi ích nói trên và sẵn lòng

chi trả để nhận thêm một lượng lợi ích nhất định từ hệ sinh thái ĐNN thì các lợi ích

này sẽ có giá trị kinh tế Theo Bateman và Willis (1999), giá trị kinh tế là một khái niệm mang tính cụ thể và không phải là bản chất của bất cứ thứ gì Giá trị kinh tế

chỉ xuất hiện khi có sự tương tác giữa các chủ thể và khách thể kinh tế Cụ thể hơn,

các thuộc tính môi trường của ĐNN chỉ có giá trị kinh tế khi nó xuất hiện trong hàm lợi ích của một cá nhân (individual utility function) hoặc hàm chi phí của một doanh

nghiệp (firm production function) Như vậy, các chức năng của hệ sinh thái tự nó

không mang lại giá trị kinh tế; thay vì đó, các chức năng cung cấp các hàng hóa và dịch vụ và việc sử dụng các hàng hóa và dịch vụ đó mới mang lại các giá trị kinh tế cho con người [57]

Hình 1.1: Mối liên hệ giữa hệ sinh thái ĐNN và hệ thống kinh tế

HỆ SINH THÁI ĐNN

QUAN HỆ GIỮA HỆ SINH THÁI ĐNN VÀ

HỆ THỐNG KINH TẾ

Các hàng hóa, dịch vụ sinh thái

ĐNN cung cấp cho con người

Ví dụ: tôm, cá, gỗ, củi, cảnh quan, du lịch,

phòng chống lũ lụt, lọc và điều tiết nước ngầm,

bảo tồn đa dạng sinh học, lưu trữ nguồn gen,

hấp thụ CO

2

Ví dụ: Giá trị tồn tại của đa dạng sinh học

Nguồn: [90]

Như trong hình 1.1, các chức năng sinh thái ĐNN cung cấp các hàng hóa và dịch vụ cho hệ thống kinh tế Về cơ bản, chức năng sinh thái của hệ sinh thái ĐNN là kết quả của sự tương tác liên tục giữa các cấu trúc và quá trình sinh thái Barbier (1994) đưa ra hệ thống phân loại các chức năng của ĐNN gồm 4 nhóm chính là chức năng

điều tiết (regulation function), chức năng cư trú (habitat function), chức năng sản xuất (production function) và chức năng thông tin (information function) [54].

Bảng 1.1: Các chức năng của ĐNN và các hàng hóa, dịch vụ sinh thái

Chức năng điều tiết

1 Điều tiết không khí

2 Điều hòa khí hậu

Chức năng cư trú 1 Cung cấp nơi cư trú

2 Cung cấp nơi sinh sản

3 Giá trị tinh thầnvà văn hóa

4 Giá trị văn hóa, lịch sử

5 Giá trị giáo dục, khoa học

Nguồn: [54]

Chức năng điều tiết: có liên quan đến năng lực của hệ sinh thái trong việc điều tiết

các quá trình căn bản của hệ và hệ thống hỗ trợ đời sống (life support systems) thông qua chu trình sinh địa hóa và các quá trình sinh học Bên cạnh việc duy trì hệ sinh thái, chức năng điều tiết cũng cung ứng nhiều dịch vụ mang lại lợi ích trực tiếp

và gián tiếp cho con người (ví dụ: không khí, nước, dịch vụ kiểm soát sinh thái)

Chức năng cư trú của hệ sinh thái liên quan đến việc cung cấp địa bàn cư trú và

sinh sản cho các sinh vật, từ đó giúp bảo tồn và duy trì nguồn gen, đa dạng sinh học

và quá trình tiến hóa

Chức năng sản xuất: quá trình quang hợp của hệ sinh thái chuyển hóa năng lượng,

khí CO2, nước và các chất dinh dưỡng thành nhiều dạng cấu trúc cacbon Các cấu trúc này sau đó được sử dụng bởi các sinh vật để tổng hợp thành sinh khối của hệ

Sự đa dạng trong cấu trúc cacbon cung cấp rất nhiều hàng hóa sinh thái cho con người như thực phẩm, nguyên liệu thô hay các nguồn năng lượng

Chức năng thông tin: hệ sinh thái cung cấp nhiều thông tin cơ bản cho đời sống tinh

thần của con người như giải trí, thẩm mỹ, văn hóa, tôn giáo, khoa học, giáo dục

1.1.3 Tổng giá trị kinh tế của tài nguyên đất ngập nước

Hình 1.2 minh họa cụ thể các thành phần của tổng giá trị kinh tế của một hệ sinh thái ĐNN Cho đến nay, có rất nhiều các quan điểm về các nhóm giá trị khác nhau trong tổng giá trị kinh tế của ĐNN Tuy nhiên, điểm chung giữa các quan điểm này

là việc chia tổng giá trị kinh tế thành hai nhóm chính là các giá trị sử dụng (use

value) và các giá trị phi sử dụng (non use value) [91].

Hình 1.2: Tổng giá trị kinh tế của tài nguyên ĐNN

Nguồn: [91]

Giá trị

sử dụng gián tiếp

Giá trị lựa chọn Giá trị tồn tại

Giá trị lưu truyền

Theo Turner (2003), giá trị sử dụng là những hàng hóa và dịch vụ sinh thái mà ĐNN cung cấp cho con người và các hệ thống kinh tế và được chia thành 3 nhóm là

giá trị sử dụng trực tiếp (direct use value), giá trị sử dụng gián tiếp (indirect use

value) và giá trị lựa chọn (option value).

 Giá trị sử dụng trực tiếp: bao gồm những hàng hoá dịch vụ do môi trường ĐNN cung cấp và có thể tiêu dùng trực tiếp như gỗ, củi, thủy sản, mật ong hay giá trị

du lịch, giải trí

 Giá trị sử dụng gián tiếp: là những giá trị, lợi ích từ những dịch vụ do hệ sinh thái ĐNN cung cấp và các chức năng sinh thái như tuần hoàn dinh dưỡng, hấp thụ CO2, điều hoà khí hậu, phòng chống bão lũ

 Giá trị lựa chọn là những giá trị tiềm năng của ĐNN; các giá trị này thường chưa

sử dụng ở hiện tại nhưng có thể sử dụng ở tương lai như du lịch, cảnh quan, dược phẩm

Giá trị phi sử dụng là những giá trị bản chất, nội tại của ĐNN và được chia thành

giá trị tồn tại (existence value) và giá trị lưu truyền (bequest value)

 Giá trị tồn tại của ĐNN là giá trị nằm trong nhận thức, cảm nhận và sự thỏa mãn của một cá nhân khi biết được tài nguyên này đang tồn tại ở một trạng thái nào đó và thường được đo bằng sự sẵn sàng chi trả của cá nhân để có được trạng thái đó

 Giá trị lưu truyền là sự thỏa mãn nằm trong cảm nhận của cá nhân khi biết rằng tài nguyên được lưu truyền và hưởng thụ bởi các thế hệ tương lai Giá trị này cũng thường được đo bằng sự sẵn sàng chi trả của cá nhân để bảo tồn tài nguyên cho các thế hệ mai sau

Mặc dù có những cách phân loại chi tiết hơn nhưng luận án sẽ kế thừa và lựa chọn cách phân loại tổng giá trị kinh tế của ĐNN của Tunner như trên Lý do là vì cách

tiếp cận này được sử dụng phổ biến trong nhiều sách giáo khoa kinh tế môi trường, tài liệu hướng dẫn về đánh giá giá trị kinh tế của tài nguyên, đồng thời cũng được áp dụng thịnh hành trong các nghiên cứu trong giới học thuật và các tổ chức môi trường quốc tế trong thời gian gần đây

Bảng 1.2 : Tổng giá trị kinh tế của đất ngập nước

Giá trị sử dụng

trực tiếp

Giá trị sử dụng gián tiếp

Giá trị lựa chọn Giá trị

 Phòng chống bão lũ

 Chứa đựng và xử

lý các chất gây ô nhiễm

 Cung cấp nơi cư trú cho động thực vật

 Ngăn chặn sự xâm nhập của nước mặn

 Hấp thụ CO2

 Nguồn dược liệu tiềm năng

 Cảnh quan tiềm năng phục vụ du lịch

Nguồn:[55]

1.1.4 Cơ sở lý thuyết của đánh giá giá trị kinh tế đất ngập nước

Đánh giá giá trị kinh tế của tài nguyên nói chung và ĐNN nói riêng có nền tảng lý thuyết từ kinh tế học phúc lợi Theo đó, mục tiêu của các hoạt động kinh tế là làm

gia tăng phúc lợi tổng thể của xã hội (social welfare) Về cơ bản, sự thay đổi phúc

lợi xã hội được giả định bằng tổng thay đổi trong phúc lợi của từng cá nhân thành viên Những cá nhân này không chỉ tiêu dùng các hàng hóa và dịch vụ thông thường

mà còn cả những hàng hóa và dịch vụ môi trường Để tối đa hóa phúc lợi khi có một

sự thay đổi trong điều kiện nguồn lực có hạn, xã hội phải so sánh tổng lợi ích thu về

và tổng chi phí phát sinh từ sự thay đổi đó [87]

Theo lý thuyết kinh tế phúc lợi, có hai nguyên tắc được sử dụng cho quá trình ra quyết định liên quan đến thay đổi phúc lợi xã hội Nguyên tắc thứ nhất về hiệu quả Pareto phát biểu rằng những sự thay đổi được coi là có hiệu quả nếu làm cho ít nhất

một cá nhân được tốt hơn (better - off) trong khi không có ai bị tồi đi (worse - off)

Thực tế cho thấy, nguyên tắc thứ này thường không khả thi trong thực tế vì đa phần khi áp dụng một chính sách thì luôn có một số cá nhân trong xã hội bị giảm phúc lợi Nguyên tắc thứ hai về đền bù Kaldor-Hick cho rằng một sự thay đổi nếu làm

cho tổng phần phúc lợi có thêm (gain) nhiều hơn phần tổng phúc lợi mất đi (loss)

thì nên tiến hành thay đổi đó Do chấp nhận sự đánh đổi giữa phần được và phần mất trong xã hội miễn là có sự gia tăng trong tổng phúc lợi, nguyên tắc này là cơ sở kinh tế cho việc thực thi các chính sách quản lý, đồng thời là tiền đề cho các phân tích chi phí – lợi ích mang tính thực nghiệm [81]

Trong trường hợp ĐNN, những thay đổi trong chất lượng và thuộc tính của ĐNN bắt nguồn từ các hoạt động quản lý sẽ dẫn tới sự thay đổi trong phúc lợi của xã hội

do xã hội tiêu dùng các hàng hóa và dịch vụ mà ĐNN cung cấp Như đã biện luận, đánh giá thay đổi phúc lợi cá nhân là cơ sở để đánh giá thay đổi phúc lợi xã hội Như vậy, mấu chốt của đánh giá giá trị kinh tế của ĐNN chính là xác định sự thay đổi trong giá trị bằng tiền của phúc lợi cá nhân khi chất lượng ĐNN thay đổi Về cơ bản, phúc lợi cá nhân có thể đo lường thông qua việc quan sát hành vi lựa chọn hàng hóa và dịch vụ của cá nhân trên thị trường [80]

Cho đến nay, kinh tế phúc lợi sử dụng hai cách tiếp cận để đo sự thay đổi trong phúc lợi cá nhân Cách tiếp cận thứ nhất sử dụng hàm cầu Marshall, trong đó sự thay đổi phúc lợi của cá nhân được xác định bằng thay đổi trong thặng dư tiêu dùng

(consumer surplus - CS) và thặng dư sản xuất (producer surplus - PS) Hàm cầu

Marshall thể hiện mối quan hệ giữa giá cả và lượng cầu hàng hóa với giả định nguồn ngân sách có hạn Trong đó, thặng dư tiêu dùng được định nghĩa là phần

chênh lệch giữa mức giá mà cá nhân sẵn sàng chi trả với mức giá thực tế phải trả của để có được các hàng hóa Thặng dư tiêu dùng là đại lượng thể hiện lợi ích của người tiêu dùng khi tham gia thị trường Thặng dư sản xuất là phần chênh lệch giữa mức giá thực tế và chi phí cung cấp hàng hóa và thể hiện lợi ích của người cung cấp hàng hóa khi tham gia thị trường (Hình 1.3) [87].

Đường cầu Đường cung

đổi theo cách tiếp cận này là biến thiên bù đắp (compensation variation – CV) và biến thiên tương đương (equivalent variation – EV) CV là phần thu nhập có thêm

hoặc mất đi để cá nhân giữ nguyên độ thỏa dụng khi có sự thay đổi về giá tính theo mức thỏa dụng ban đầu EV là phần thu nhập có thêm hoặc mất đi để cá nhân giữ nguyên độ thỏa dụng khi có sự thay đổi về giá tính theo mức thỏa dụng mới [87]

CV và EV đều là phần diện tích nằm dưới đường cầu Hicks hoặc là chênh lệch giữa các hàm chi tiêu với các độ thoả dụng tương ứng Cách tính này là cơ sở để đánh giá giá trị của ĐNN Trong đánh giá giá trị ĐNN chúng ta quan tâm đến những thay đổi thuộc tính của ĐNN và tác động của nó đến sự thay đổi trong phúc lợi cá nhân

Hình 1.4 minh hoạ giá trị của CV và EV khi sử dụng hàm thoả dụng gián tiếp

Đường đẳng dụng (isoutility curve) (trên mặt phẳng trục thu nhập và chất lượng môi

trường) được vẽ cho hai mức thoả dụng khác nhau Gọi V1 , M1, Q1 tương ứng là mức thoả dụng, thu nhập và chất lượng ĐNN ở trạng thái ban đầu Giả sử cần đánh giá mức thay đổi phúc lợi khi chất lượng ĐNN tăng lên mức Q2 Đường đẳng dụng

V2 cho biết mức thoả dụng ở thu nhập M1 và chất lượng ĐNN ở trạng thái Q2 Để độ thoả dụng của cá nhân quay về mức ban đầu (V1), cần lấy đi một khoản thu nhập bằng CV, trên hình là lượng thu nhập cần thiết để chuyển từ độ thoả dụng V2 xuống

V1 nhưng vẫn giữ nguyên chất lượng ĐNN ở mức Q2[80]

Hình 1.4: Mô tả EV và CV khi chất lượng ĐNN thay đổi

Nguồn: [80]

Về thực nghiệm, CV và EV được đo bằng mức sẵn sàng chi trả (willingness to pay -

WTP) hoặc sẵn sàng chấp nhận (willingness to accept - WTA) của cá nhân để cải

thiện hoặc để đền bù một sự suy giảm trong chất lượng của ĐNN WTP và WTA về bản chất là những đại lượng thực nghiệm đo sự thay đổi trong phúc lợi cá nhân nhưng khác nhau ở bản chất sở hữu tài sản môi trường Nếu cá nhân không có quyền sở hữu với những giá trị của ĐNN thì phải chi trả tiền để cải thiện hoặc chống lại sự suy giảm trong giá trị ĐNN mà mình tiêu dùng Ngược lại, nếu cá nhân

có quyền sở hữu với ĐNN thì sẽ có quyền chấp nhận những mức chi trả nhất định

để đền bù cho sự suy giảm chất lượng ĐNN Một điểm khác biệt nữa giữa WTP và WTA là WTP phụ thuộc vào thu nhập của cá nhân và không thể dao động quá nhiều xung quanh mức này, còn WTA thì thường không có giới hạn do chẳng cá nhân nào

từ chối nhận thêm nhiều lợi ích cho mình [79]

Bảng 1.3: Các đại lượng đo sự thay đổi phúc lợi khi chất lượng ĐNN thay đổi

Theo Dixon và các cộng sự (1993), các phương pháp đánh giá giá trị kinh tế của ĐNN được chia thành ba nhóm chính là nhóm phương pháp dựa trên thị trường

thực (market price method), nhóm phương pháp đánh giá dựa trên sự bộc lộ sở thích

(revealed preference method) và nhóm phương pháp đánh giá dựa trên tuyên bố sở

thích (stated preference method)[63] Barbier (1997) thì phân chia các phương pháp thành ba loại là các phương pháp dựa vào thị trường thực (real market), các phương pháp dựa vào thị trường thay thế (surrogate market) và các phương pháp dựa vào

thị trường giả định (hypothetical market) [55] Về bản chất, hai cách phân loại trên

là gần giống nhau nhưng cách phân loại của Dixon mang tính chất học thuật, còn cách phân loại của Barbier mang tính thực nghiệm hơn Luận án sẽ sử dụng cách tiếp cận của Barbier vì tính đơn giản, dễ hiểu, phù hợp với điều kiện Việt Nam; cách phân loại này cũng phù hợp với tính chất nghiên cứu ứng dụng của luận án

Hình 1.5: Phân loại các phương pháp đánh giá giá trị kinh tế của ĐNN

Nguồn: [55]

1.2.1 Các phương pháp dựa vào thị trường thực

Phương pháp giá thị trường (Market Price - MP)

Phương pháp giá thị trường ước tính giá trị kinh tế của các hàng hóa và dịch vụ của ĐNN được trao đổi, mua bán trên thị trường Giả thiết cơ bản của phương pháp này

CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐÁNH GIÁ GIÁ TRỊ ĐNN

Thị trường thực Thị trường thay thế Thị trường giả định

Giá trị hưởng thụ(HPM)

Đánh giá ngẫu nhiên (CVM)

Mô hình lựa chọn (CM)

là khi giá thị trường không bị bóp méo bởi sự thất bại thị trường hoặc chính sách của Chính phủ thì nó sẽ phản ánh chân thực giá trị của hàng hóa hay chi phí cơ hội của việc sử dụng ĐNN Từ đó cho biết giá trị đóng góp của các hàng hóa và dịch vụ này trong nền kinh tế

Đây là phương pháp đơn giản, dễ hiểu và dễ thực hiện vì các thông tin liên quan đến giá cả thị trường của một số các hàng hóa và dịch vụ mà ĐNN cung cấp là quan sát được và dễ thu thập Vì vậy, phương pháp này thường được sử dụng để đánh giá các giá trị sử dụng trực tiếp của ĐNN

Bên cạnh ưu điểm trên, việc áp dụng phương pháp này cũng gặp phải một số vấn đề nhất định Thứ nhất, như đã đề cập, mức giá thị trường trong một số trường hợp có thể bị bóp méo bởi sự thất bại của thị trường (độc quyền, ngoại ứng) hoặc bởi các chính sách của Chính phủ (thuế, trợ cấp, qui định tỷ giá), từ đó có thể phản ánh sai lệch giá trị kinh tế của hàng hóa Thứ hai, trong một số trường hợp khi tài nguyên

được ĐNN sử dụng đa mục tiêu (multiple purpose) thì việc đánh giá phải thận trọng

để loại trừ được sự tính trùng hoặc đánh đổi giữa các giá trị [55][67]

Phương pháp chi phí thay thế (Replacement Cost - RC)

Phương pháp chi phí thay thế ước lượng giá trị của các dịch vụ sinh thái ĐNN xấp

xỉ bằng với chi phí để cung ứng hàng hoá và dịch vụ tương đương do con người tạo

ra Ví dụ, giá trị của một vùng ĐNN hoạt động như một vùng hồ tự nhiên có thể được ước lượng bằng chi phí xây dựng và hoạt động của một hồ nhân tạo có chức năng tương tự Phương pháp này thường được sử dụng để xác định giá trị gián tiếp của ĐNN thông qua việc tìm hiểu giá thị trường của các dịch vụ tương đương do con người tạo ra [67]

Theo Dixon (1993), phương pháp này đặc biệt hữu ích cho việc lượng giá các dịch

vụ của ĐNN, khá đơn giản trong ứng dụng do không phải thực hiện các cuộc điều tra chi tiết Tuy nhiên, nhược điểm chính của phương pháp này là đôi khi rất khó tìm được các hàng hóa nhân tạo thay thế tương đương cho các hàng hoá và dịch vụ

sinh thái Từ đó, phương pháp chi phí thay thế có thể không đưa ra những đo lường giá trị kinh tế một cách chính xác mà thường là đánh giá quá cao hoặc quá thấp giá trị của ĐNN [63] [67]

Phương pháp chi phí thiệt hại tránh được (Avoided Cost - AC)

Trong rất nhiều trường hợp, hệ sinh thái ĐNN có khả năng phòng hộ, bảo vệ được các tài sản có giá trị kinh tế cho con người Phương pháp chi phí thiệt hại tránh được sử dụng thông tin về những thiệt hại có thể tránh được hoặc giá trị của những tài sản được ĐNN bảo vệ khi có những biến cố môi trường xảy ra như là lợi ích của

hệ sinh thái Ví dụ, nếu một khu rừng ngập mặn có khả năng phòng hộ bão cho cộng đồng thì giá trị của khu rừng ngập mặn đó có thể được tính bằng những thiệt hại về tài sản mà cộng đồng tránh được nếu cơn bão xảy ra trong trường hợp không

có rừng bảo vệ

Phương pháp này đặc biệt hữu dụng trong việc đánh giá giá trị của các vùng ĐNN

có chức năng bảo vệ tự nhiên Từ đó cung cấp cho các nhà quản lý luận điểm, bằng chứng để đầu tư cho công tác bảo tồn ĐNN Tuy nhiên, việc áp dụng phương pháp cũng có một số vấn đề Thứ nhất, việc thu thập các thông tin tổng thể về thiệt hại để

so sánh giữa vùng được bảo vệ bởi dịch vụ sinh thái và vùng đối chứng khi có sự cố xảy ra là rất tốn kém về thời gian và kinh phí vì những tác động có thể là trực tiếp, gián tiếp và lâu dài Ngoài ra, việc xây dựng các mô hình để ước tính qui mô tác động của sự cố khi không có hệ sinh thái ĐNN bảo vệ cũng đòi hỏi những kỹ thuật phức tạp hoặc các thông tin chi tiết [55]

1.2.2 Các phương pháp dựa vào thị trường thay thế

Thực tế cho thấy, có một số hàng hóa và dịch vụ của ĐNN mặc dù có được mua bán, giao dịch trên thị trường nhưng giá thị trường không phản ánh đầy đủ giá trị của các hàng hóa và dịch vụ này Khi đó, người ta phải xác định giá trị của hàng hóa, dịch vụ mà ĐNN cung cấp dựa vào việc phân tích thông tin trên thị trường thay

thế Có hai phương pháp truyền thống thuộc nhóm này là chi phí du lịch và giá trị hưởng thụ

Phương pháp chi phí du lịch (Travel Cost Method – TCM)

Chi phí du lịch là phương pháp được thiết kế và áp dụng để đánh giá giá trị giải trí của môi trường và các hệ sinh thái Giả thiết cơ bản của TCM rất đơn giản, đó là chi phí bỏ ra để tham quan một điểm du lịch giải trí phần nào phản ánh được giá trị giải trí của nơi đó Mặc dù không quan sát trực tiếp được sự mua bán chất lượng hàng hoá môi trường của du khách nhưng chúng ta có thể thu nhận được thông tin về hành vi và sự lựa chọn của du khách để hưởng thụ tài nguyên môi trường Thông qua việc ước lượng đường cầu du lịch cá nhân hoặc đường cầu thị trường, các nhà kinh tế sẽ tính được phần phúc lợi của cá nhân hay xã hội thu được khi tham gia thị trường du lịch tại điểm xem xét [63]

Hiện nay có hai cách tiếp cận chi phí du lịch phổ biến là chi phí du lịch theo cá nhân và chi phí du lịch theo vùng Trong cả hai trường hợp, đường cầu du lịch đều được ước lượng thông qua chuỗi số liệu về mối quan hệ giữa số lần tham quan của một cá nhân/hoặc tỷ lệ tham quan của một vùng (được coi là xấp xỉ của lượng giải trí) với chi phí du lịch của cá nhân/hoặc chi phí du lịch trung bình của vùng (được coi là xấp xỉ cho giá giải trí) Tổng lợi ích kinh tế của địa điểm đối với khách du lịch được tính bằng thặng dư tiêu dùng hay chính là phần diện tích dưới đường cầu [62]

Desvousges (1998) có chỉ ra một số ưu nhược điểm khi áp dụng TCM Về ưu điểm, đây là phương pháp dễ được chấp nhận về mặt lý thuyết cũng như thực tiễn do dựa trên mô hình đường cầu truyền thống và mối quan hệ giữa chất lượng hàng hoá môi trường với chấp nhận chi trả thực tế để hưởng thụ giá trị hàng hoá của du khách Tuy nhiên, cũng có một số trở ngại khi áp dụng TCM Thứ nhất là vấn đề đa mục đích (multiple purpose trip) có thể phát sinh khi du khách đi tham quan nhiều điểm trong cùng một chuyến đi và vì vậy chi phí du lịch toàn bộ không phản ánh giá trị

du lịch tại một điểm cụ thể Ngoài ra, khi điểm du lịch có sự hiện diện của khách

quốc tế thì việc phân vùng và tính toán chi phí của từng vùng là khá phức tạp do cả vấn đề du lịch đa mục đích và ước tính tỷ lệ du lịch [63].

Phương pháp giá trị hưởng thụ (Hedonic Pricing Method – HPM)

Phương pháp giá trị hưởng thụ được sử dụng để ước tính giá trị của môi trường ẩn trong giá thị trường của một số loại hàng hóa và dịch vụ thông thường Ví dụ, giá trị cảnh quan môi trường được ẩn trong giá bán hoặc thuê bất động sản Phương pháp này được phát triển từ cơ sở lý thuyết về thuộc tính giá trị của Lancaster (1966) trong đó lợi ích của mỗi cá nhân khi tiêu dùng một loại hàng hóa phụ thuộc vào các

thuộc tính của hàng hóa (attributes) Nếu chất lượng môi trường là một thuộc tính

của hàng hóa thì thông qua mô hình hóa mối quan hệ giữa mức sẵn sàng chi trả cho hàng hóa của các cá nhân với các thuộc tính của hàng hóa, ta có thể tách được phần tác động và giá trị của các thuộc tính môi trường trong lợi ích cá nhân [67]

Mặc dù được áp dụng khá phổ biến nhưng phương pháp HPM có một số các nhược điểm nhất định Thứ nhất, để đảm bảo độ tin cậy thì HPM đòi hỏi một số lượng dữ liệu rất lớn để chạy mô hình Ví dụ, nghiên cứu về thị trường bất động sản cần có các mảng dữ liệu về giá bất động sản ở nhiều khu vực, các thuộc tính của bất động sản, các giao dịch thị trường thực tế trong một khoảng thời gian đủ lớn Thông thường các thuộc tính môi trường của bất động sản rất ít khi được ghi chép khi tiến hành giao dịch, vì vậy phải kết hợp dữ liệu thuộc tính thông thường với dữ liệu thông tin địa lý (GIS) để hoàn thiện bộ số liệu Thường thì HPM chỉ được áp dụng tại các quốc gia phát triển với hệ thông cơ sở dữ liệu đầy đủ Thứ hai, một vấn đề mang tính thống kê có thể phát sinh khi xử lý số liệu là đa cộng tuyến

(multicollinearity) khi hai hay nhiều biến độc lập trong mô hình có quan hệ tương

quan lớn hoặc tương quan với thuộc tính môi trường Điều này làm cho việc diễn giải tác động đơn lẻ của từng thuộc tính đến giá hàng hóa là rất khó khăn [64]

1.2.3 Các phương pháp dựa vào thị trường giả định

Với những hàng hóa và dịch vụ của ĐNN không có thị trường và không có giá cả, các nhà nghiên cứu phải xây dựng các thị trường giả định và quan sát hành vi của cá

nhân trên các thị trường này để tính phúc lợi khi tham gia thị trường, từ đó ước tính giá trị của các hàng hóa và dịch vụ môi trường Nhóm phương pháp này thường được sử dụng để xác định các giá trị phi sử dụng của ĐNN

Phương pháp đánh giá ngẫu nhiên (Contigent Valuation Method - CVM)

Phương pháp đánh giá ngẫu nhiên được phát triển bởi Davis (1963) trong lĩnh vực phân tích marketing, sau đó được chuyển sang áp dụng trong đánh giá môi trường Thông qua việc xây dựng các kịch bản về giả định về chất lượng môi trường và thu thập thông tin về hành vi và sự lựa chọn tiêu dùng của cá nhân đối với kịch bản giả định này, chúng ta có thể ước lượng được sự thay đổi trong phúc lợi của cá nhân khi chất lượng môi trường thay đổi Từ đó tính được thặng dư tiêu dùng của cá nhân khi tham gia thị trường giả định; lợi ích này đo lường giá trị của môi trường đối với chính cá nhân đó Phương pháp này thường được sử dụng để lượng giá các giá trị phi sử dụng của môi trường vì các giá trị này thường không có thị trường giao dịch Mặc dù CVM có rất nhiều biến thể khác nhau và ngày càng được hoàn thiện thì vẫn

có một qui trình chung gồm một số bước cơ bản là (i) Xác định nhóm đối tượng và phạm vi đánh giá (ii) Xây dựng dự thảo bảng hỏi và điều tra thử để điều chỉnh bảng hỏi và cách tiếp cận lấy số liệu (iii) Xây dựng bảng hỏi chi tiết bao gồm các thông tin về thị trường giả định, tình huống giả định, phương tiện chi trả và câu hỏi về sự sẵn sàng chi trả (iv) Thu thập số liệu hiện trường và xử lý dữ liệu (v) Tính toán phúc lợi dựa trên mô hình thực nghiệm và suy rộng kết quả tính toán [67] [69]

Về ưu điểm, CVM cho phép xác định các giá trị khó lượng hóa của tài nguyên và môi trường Cách tiếp cận đánh giá được xây dựng trên cơ sở lý thuyết về độ thỏa dụng và hàm cầu cá nhân, vì vậy mang tính hợp lệ về lý luận Ngoài ra, thông tin ước lượng nếu được tiến hành với qui trình chuẩn mực, có độ tin cậy cao có thể sử dụng trong hoạch định các chính sách, công cụ quản lý tài nguyên [58]

Tuy nhiên, như đã nêu, phương pháp này cho đến nay vẫn gặp sự phê phán rất nhiều

do tính chất giả định của nó Vì vậy nhược điểm lớn nhất của phương pháp là người

trả lời không tham gia một tình huống thực tế mà chỉ là giả định Vì vậy, động cơ chi trả và mức chi trả có thể rất sai lệch so với khi họ phải đối mặt với một tình huống thực Carson (1993) có nhận diện 4 loại sai lệch chính khi áp dụng phương

pháp gồm sai lệch giả định (hypothetical bias), sai lệch chiến lược (strategic bias), sai lệch thiết kế (designing bias) và sai lệch xuất phát điểm (starting bias) Các sai

lệch này có thể được giảm thiểu qua những kỹ thuật trong thiết kế và điều tra Một nhược điểm nữa khi áp dụng phương pháp là sự tốn kém về thời gian và kinh phí do đòi hỏi sự tham gia của nhiều chuyên gia, họp nhóm tư vấn thảo luận, điều tra thử tại hiện trường, điều chỉnh câu hỏi, và một kích cỡ mẫu lớn [60][78]

Phương pháp mô hình lựa chọn (Choice Modelling –CM)

Mô hình lựa chọn là phương pháp lượng giá thông qua tuyên bố về sở thích được sử dụng để đánh giá giá trị phi sử dụng của tài nguyên thông qua việc xây dựng hai hay nhiều kịch bản giả định, mỗi kịch bản có nhiều thuộc tính khác nhau (attributes) Thông qua sự lựa chọn của cá nhân với từng kịch bản, nhà nghiên cứu có thể ước lượng được phúc lợi cá nhân khi tham gia kịch bản và sự đánh đổi về giá trị giữa các thuộc tính trong các kịch bản

Phương pháp CM được xây dựng dựa trên thuyết lợi ích ngẫu nhiên của Manski (1977) và thuyết thuộc tính của giá trị của Lancaster (1966) Hai lý thuyết này cho phép lượng giá các hàng hoá môi trường dưới dạng các thuộc tính của chúng thông qua việc áp dụng mô hình lựa chọn xác suất để chọn ra cách kết hợp các thuộc tính

đó Bằng cách đặt cho mỗi thuộc tính một mức giá hoặc mức chi phí thì các ước lượng về lợi ích biên sẽ được chuyển thành các ước lượng về tiền tệ đối với mỗi sự thay đổi các mức độ của thuộc tính [77]

Qui trình tiến hành CM cũng bao gồm một số bước giống như CVM Về ưu điểm,

CM cho phép đánh giá giá trị của nhiều kịch bản lựa chọn khác nhau cũng như sự đánh đổi trong các thuộc tính của từng kịch bản, từ đó cho phép nhà quản lý nhiều ý tưởng để lựa chọn hướng quản lý môi trường khi đã có kết quả nghiên cứu Tuy nhiên, CM vẫn là phương pháp phân tích dựa trên kịch bản giả định, từ đó vẫn phát sinh vấn đề sai lệch giả định đối với người được phỏng vấn trong khi trả lời Ngoài

ra, CM đòi hỏi quá trình xây dựng phiếu điều tra phức tạp do mỗi kịch bản có nhiều thuộc tính, việc xác định qui mô của mỗi thuộc tính phải dựa vào các bằng chứng khoa học và ý kiến dự đoán sâu của các chuyên gia có chuyên môn cao và nhiều kinh nghiệm thực tiễn [77][89]

1.2.4 Phương pháp phân tích chi phí- lợi ích (cost benefit analysis – CBA)

Phân tích chi phí - lợi ích là một phương pháp được sử dụng phổ biến trong việc đánh giá và so sánh hiệu quả kinh tế của các phương án sử dụng ĐNN khác nhau để

từ đó lựa chọn ra được phương án mang lại lợi ích lớn nhất cho cá nhân hoặc xã hội

Phân tích chi phí - lợi ích có hai nhóm chính là phân tích tài chính (financial

analysis) và phân tích kinh tế (economic analysis) Phân tích tài chính đánh giá việc

sử dụng tài nguyên trên quan điểm của cá nhân, trong đó người phân tích thường chỉ quan tâm đến các lợi ích và chi phí trực tiếp của dự án (thường dễ ước tính thông qua giá cả thị trường)[6]

Phân tích kinh tế nhìn nhận các phương án sử dụng tài nguyên trên quan điểm xã hội Trong phân tích kinh tế, bên cạnh các dòng lợi ích và chi phí trực tiếp thì người phân tích còn quan tâm tới các dòng chi phí lợi ích gián tiếp như tác động môi trường, xã hội Ngoài ra các điều chỉnh cũng được áp dụng để loại bỏ những sự sai

lệch về giá trị (distortions) có thể gây ra bởi những yếu tố như: chính sách can thiệp

của Chính phủ (thuế, trợ cấp, sự can thiệp về tỷ giá hối đoái, qui định giá lao động),

các hàng hóa không mua bán (non-traded goods), hàng hóa công cộng hay ngoại ứng (externality)[81].

Ngoài ra, còn có một biến thể nữa của phân tích chi phí - lợi ích thường được sử

dụng trong các nghiên cứu gọi là phân tích chi phí lợi ích mở rộng (extended cost -

benefit analysis), theo đó bên cạnh các lợi ích và chi phí trực tiếp của các phương án

sử dụng tài nguyên, nhà phân tích còn lồng ghép thêm cả những chi phí và lợi ích môi trường khi tính toán [12]

Hình 1.6: Qui trình phân tích chi phí – lợi ích của các phương án sử dụng ĐNN

Nguồn: Tác giả đề xuất từ [6] và [81]

Qui trình phân tích chi phí- lợi ích của các phương án sử dụng ĐNN gồm 7 bước được mô tả trong hình 1.6 Một trong những bước mấu chốt nhất của quá trình phân tích là tính toán các chỉ số sinh lời Các chỉ số này cho biết qui mô tuyệt đối và

1 Xác định các nhóm lợi ích

2 Xác định các phương án

sử dụng ĐNN

3 Xác định qui mô của các chi phí

và lợi ích của từng phương án

4 Qui đổi các dòng chi phí lợi ích

về thước đo tiền tệ

5 Tính toán các chỉ số sinh lời

6 Phân tích độ nhạy

7 Truyền đạt thông tin tới các nhà

quản lý

tương đối của phần đóng góp của từng phương án trong lợi ích của cá nhân (khi phân tích tài chính) và lợi ích xã hội (khi phân tích kinh tế hoặc phân tích lợi ích chi phí mở rộng)

Ngoài ra, khi tiến hành phân tích chi phí - lợi ích, cũng cần lưu ý là các dòng lợi ích

và chi phí sẽ phát sinh tại các thời điểm khác nhau trong suốt vòng đời của dự án

Cụ thể là, một đơn vị tiền tệ ở các thời điểm khác nhau có giá trị khác nhau do các yếu tố như lạm phát, kỳ vọng, cơ hội đầu tư hay rủi ro Vì vậy để tính toán giá trị theo thời gian một cách đồng nhất, phảiqui đổi giá trị của dòng tiền về cùng một thời điểm nhất định

Để qui đổi giá trị của tiền theo thời gian, các nhà phân tích sử dụng một đại lượng

kinh tế gọi là là tỷ lệ chiết khấu (discount rate) Tỷ lệ chiết khấu đơn giản là một

con số được lựa chọn sử dụng để chuyển đổi giá trị của tiền tại các thời điểm khác nhau Tỷ lệ này không cố định mà có thể khác nhau với từng cá nhân, dự án, phương án sử dụng tài nguyên hoặc giữa quan điểm cá nhân và xã hội Thông

thường tỷ lệ chiết khấu phản ánh hai yếu tố là chi phí cơ hội xã hội của vốn (social

opportunity cost of capital) và rủi ro (risk premium) Tỷ lệ chiết khấu cao đồng

nghĩa với việc nhìn nhận “ít đi” những khối giá trị của tương lai và ngược lại [81] Các chỉ số cơ bản khi đánh giá khả năng sinh lời gồm:

Giá trị hiện tại ròng (Net present value - NPV)

Giá trị hiện tại ròng là đại lượng cho biết qui mô chênh lệch tuyệt đối giữa tổng lợi ích và tổng chi phí đã chiết khấu về hiện tại của một phương án sử dụng ĐNN

∑= +−

Ct Bt NPV

0 ( 1 )Trong đó: Bt là lợi ích thu về từ sử dụng ĐNN năm thứ t

Ct là chi phí liên quan đến sử dụng ĐNN năm thứ t

r là tỷ lệ chiết khấu

n là số năm thực hiện phương án

Tỷ suất lợi ích - chi phí (Benefit Cost Ratio - BCR)

Tỷ suất lợi ích - chi phí là đại lượng cho biết qui mô chênh lệch tương đối giữa tổng lợi ích và tổng chi phí đã chiết khấu của một phương án sử dụng ĐNN

Bt BCR

0

0

)1(

)1(

Hệ số hoàn vốn nội bộ (Internal Rate of Return – BCR)

Hệ số hoàn vốn nội bộ là một tỷ lệ chiết khấu làm cho NPV bằng 0 Nói cách khác,

đó là tỷ lệ chiết khấu là cân bằng các dòng lợi ích và chi phí đã chiết khấu về hiện tại của một phương án sử dụng ĐNN IRR là giới hạn cận trên của tỷ lệ chiết khấu

để làm cho một phương án sử dụng ĐNN không bị lỗ

0 ) 1

( 0

= +

−

∑t=n t

IRR

Ct Bt

Mối quan hệ giữa NPV, BCR, IRR với khả năng sinh lời của một phương án sử dụng ĐNN được thể hiện trong bảng 1.4

Bảng 1.4: Các chỉ số và khả năng sinh lời của việc sử dụng ĐNN

Về cơ bản, một phương án sử dụng ĐNN có NPV cá nhân và NPV xã hội đều dương thì nên thực hiện trên cả quan điểm cá nhân và xã hội Ngược lại nếu cả NPV

cá nhân và xã hội đều âm thì phương án không nên tiến hành Trong trường hợp NPV cá nhân âm, còn NPV xã hội dương thì các nhà quản lý có thể xem xét và thực hiện các giải pháp hỗ trợ cho cá nhân để khuyến khích thực hiện phương án Còn khi NPV xã hội âm, còn NPV cá nhân dương thì cũng có thể quyết định không thực hiện phương án trên quan điểm xã hội

1.2.5 Lựa chọn các phương pháp để đánh giá giá trị kinh tế của ĐNN

Đánh giá giá trị kinh tế của ĐNN là một quá trình khoa học, trong đó nhà nghiên cứu phải lựa chọn và sử dụng kết hợp một hệ thống các phương pháp khác nhau để đánh giá, trong đó mỗi phương pháp thích hợp với việc đánh giá từng loại giá trị kinh tế cụ thể của ĐNN Trong phần tiếp sau, dựa trên việc tổng hợp các công trình nghiên cứu lý luận và thực nghiệm, luận án sẽ tóm lược và đề xuất các phương pháp

để đánh giá các nhóm giá trị cụ thể của ĐNN cũng như điều kiện để áp dụng những phương pháp này

Bảng 1.5: Lựa chọn phương pháp đánh giá giá trị kinh tế của ĐNN

Phương pháp Áp dụng để Ưu điểm Nhược điểm

Giá thị trường

(MP)

Đánh giá các giá trị sử dụng trực tiếp, các sản phẩm trực tiếp của ĐNN như tôm, cá, gỗ, củi, dược liệu, mật ong, than củi, vật liệu xây dựng

Giá thị trường phản ánh giá trị xã hội của hàng hóa và dịch vụ ĐNN

Dữ liệu dễ thu thập

Giá thị trường có thể bị bóp méo bởi các nhân tố sai lệch

Dao động trong các mức giáChi phí thay

thế (RC)

Đánh giá các giá trị sử dụng gián tiếp của ĐNN như điều hòa vi khí hậu, điều tiết nước ngầm, xử lý

ô nhiễm, cung cấp chất dinh dưỡng, hấp thụ CO2,

Cho phép đánh giá giá trị của các dịch vụ sinh thái của ĐNNKhá đơn giản và không cần nhiều chuỗi thông tin

Khó tìm được các hàng hóa và dịch

vụ thay thế

Chi phí thiệt Đánh giá các giá trị sử Đánh giá được giá trị Cần nhiều thông

hại tránh được

(AC)

dụng gián tiếp của ĐNN như phòng chống thiên tai, chống xói mòn đất, bảo vệ

bờ biển, kiểm soát ô nhiễm, lọc sạch nguồn nước

của các chức năng bảo vệ tự nhiên của ĐNN

tin ở cả vùng thiệt hại và vùng đối chứng

Phương pháp Áp dụng để Ưu điểm Nhược điểm

Chi phí du

lịch (TCM)

Đánh giá giá trị du lịch, giải trí của ĐNN

Cơ sở lý thuyết được chấp nhận rộng rãiThặng dư tiêu dùng phản ánh chính xác lợi ích tiêu dùng

Xử lý vấn đề du lịch đa mục đích

Mô hình kinh tế

và xử lý dữ liệu khá phức tạpGiá trị hưởng

thụ (HPM)

Đánh giá giá trị cảnh quan, môi trường của ĐNN hoặc một số giá trị lựa chọn

Đánh giá được giá trị của các thuộc tính môi trường của ĐNN nằm ẩn trong các hàng hóa, dịch vụ thông thường

Đòi hỏi dữ liệu nền lớn và nặng

về kỹ thuậtPhức tạp trong thu thập và xử lý

dữ liệuĐánh giá ngẫu

Phục vụ tiếp cận đánh giá tổng thể

Tốn kém về thời gian và kinh phíĐòi hỏi nhiều chuyên giaThiết kế nghiên cứu phức tạp để loại trừ sai lệch

Mô hình lựa

chọn (CM)

Đánh giá giá cả giá trị sử dụng và phi sử dụng của ĐNN

Cung cấp kết quả toàn diện và tin cậy

Tốn kém về thời gian và kinh phíĐòi hỏi nhiều chuyên gia để xây dựng các kịch bản lựa chọn

Xử lý phức tạpPhân tích chi

phí - lợi ích

(CBA)

Đánh giá lợi ích- chi phí của nhiều phương án sử dụng ĐNN khác nhau

Cho phép xác định và

so sánh lợi ích của nhiều phương án sử

Đòi hỏi nhiều dữ liệu bao gồm cả lợi ích – chi phí

dụng ĐNN môi trường,

những dữ liệu này thường khó lượng hóa

Nguồn: Tổng hợp của tác giả (2008)

Hình 1.7 minh họa sự phù hợp của các phương pháp để đánh giá các loại giá trị kinh

tế cụ thể của ĐNN

Hình 1.7: Lựa chọn phương pháp phù hợp để đánh giá giá trị kinh tế của ĐNN

Nguồn: Tổng hợp của tác giả (2008)

Tổng giá trị kinh tế của đất ngập nước

Chức năng và dịch vụ của hệ sinh thái:

Cải thiện chất lượng nướcPhòng chống bão lũHấp thụ CO

Giá trị bảo tồn

đa dạng sinh học

Giá trị văn hoá

Giá trị thẩm mỹ

Giá trị lưu truyền

…

Giá trị lựa chọn

Giá trị tiềm năng

sử dụng trong tương lai:

Công nghiệpNông nghiệp

- Chi phí thiệt hại tránh được

- Đánh giá ngẫu nhiên

- Giá trị hưởng thu

- Đánh giá ngẫu nhiên

- Mô hình lựa chọn

Bên cạnh sự phù hợp với các loại giá trị đánh giá, việc lựa chọn các phương pháp cũng phải được tiến hành trên cơ sở phân tích ưu nhược điểm của từng phương pháp

và mục tiêu đánh giá, đồng thời phải cân nhắc tới các yếu tố như yêu cầu dữ liệu, thời gian, nguồn lực tài chính và kỹ thuật Bảng 1.6 trình bày tóm lược các điều kiện liên quan đến việc lựa chọn phương pháp khi tiến hành nghiên cứu thực nghiệm về giá trị kinh tế của ĐNN

Bảng 1.6: Điều kiện áp dụng các phương pháp đánh giá giá trị kinh tế ĐNN

Phương pháp Yêu cầu về

dữ liệu

Yêu cầu về

kỹ thuật

Yêu cầu về thời gian

Yêu cầu về kinh phí

♦♦♦♦: Yêu cầu rất cao

♦♦♦: Yêu cầu cao

♦♦: Yêu cầu trung bình

♦: Không yêu cầu nhiều

1.3 QUI TRÌNH ĐÁNH GIÁ GIÁ TRỊ KINH TẾ CỦA ĐẤT NGẬP NƯỚC

Đánh giá giá trị kinh tế của ĐNN về bản chất là một quá trình nghiên cứu khoa học mang tính liên ngành gồm có nhiều bước, mỗi bước đều có những đặc trưng riêng

và đòi hỏi sự tham gia của những đối tượng khác nhau Dựa trên các tài liệu và kinh nghiệm về đánh giá giá trị kinh tế các hệ sinh thái của Barbier (1997) và EEPSEA (1998), luận án khái quát qui trình đánh giá giá trị của ĐNN gồm 6 bước sau:

1 Lựa chọn cách đánh giá phù hợp với mục tiêu nghiên cứu

2 Xác định vùng ĐNN cần đánh giá giá trị

3 Nhận diện các giá trị kinh tế quan trọng ưu tiên đánh giá

4 Thu thập dữ liệu để đánh giá

5.Lượng giá thành tiền các giá trị

ĐNN

6 Liên hệ kết quả đánh giá với các biện pháp quản lý ĐNN

Hình 1.8: Qui trình đánh giá giá trị kinh tế của ĐNN

Nguồn: Tổng hợp của tác giả (2008)

Bước 1: Lựa chọn cách tiếp cận đánh giá phù hợp với mục đích nghiên cứu

Bước đầu tiên trong quá trình đánh giá là lựa chọn cách tiếp cận đánh giá phù hợp với mục tiêu và vấn đề phân tích Hiện có ba cách tiếp cận trong đánh giá giá trị kinh tế của ĐNN gồm:

 Đánh giá phân tích tác động (Impact Analysis Valuation): được sử dụng để

đánh giá thiệt hại của ĐNN khi có một tác động hay sốc (shock) của môi trường bên ngoài

 Đánh giá từng phần (Partial Valuation): được sử dụng để đánh giá giá trị kinh

tế của hai hay nhiều phương án sử dụng tài nguyên ĐNN khác nhau

 Đánh giá tổng thể (Total Economic Valuation): được sử dụng để đánh giá phần

đóng góp tổng thể của tài nguyên ĐNN cho hệ thống phúc lợi xã hội [55]

Bước 2: Xác định vùng đất ngập nước cần đánh giá giá trị

Bước thứ hai trong quá trình đánh giá là xác định rõ ràng phạm vi, ranh giới và loại hình của khu ĐNN cần xác định giá trị Các ranh giới nghiên cứu này phải được chỉ

rõ trên bản đồ Cũng trong bước này, nhóm nghiên cứu cũng phải thu thập thông tin tổng quan về điều kiện tự nhiên, sinh thái và điều kiện kinh tế xã hội tại địa điểm đánh giá

Bước 3: Nhận diện các giá trị cốt lõi ưu tiên đánh giá

Trong bước này, cần phải sử dụng tổng hợp các nguồn dữ liệu, thông tin bao gồm các nghiên cứu khoa học, báo cáo hiện trường, báo cáo tư vấn, báo cáo kiểm kê, để nhận diện toàn bộ các chức năng, giá trị được hệ sinh thái ĐNN cung cấp tại khu vực nghiên cứu Danh mục các giá trị được nhận diện phải được sắp xếp theo thứ tự

ưu tiên về tầm quan trọng (ví dụ từ 1 đến 10 hoặc mức độ quan trọng thấp, trung bình và cao) Tất nhiên là không phải khu ĐNN nào cũng có những nhóm giá trị

giống nhau hoặc tầm quan trọng của các nhóm giá trị là như nhau, vì vậy phải sử dụng tổ chuyên gia về ĐNN (trong các lĩnh vực như sinh thái, kinh tế, quản lý tài nguyên) để đánh giá theo thứ tự tương đối tầm quan trọng của các giá trị ĐNN

Bước 4: Thu thập số liệu đánh giá

Sau khi nhận diện các giá trị ưu tiên đánh giá, nhà nghiên cứu phải phân loại các giá trị đã xác định thành các nhóm là giá trị sử dụng trực tiếp, giá trị sử dụng gián tiếp

và giá trị phi sử dụng Đồng thời, xác định nhu cầu về các dữ liệu vật lý, hóa học, sinh học, môi trường, xã hội cần thiết để ước lượng từng loại giá trị cũng như phương pháp thu thập và xử lý thông tin tương ứng

Nhìn chung, thông tin thu thập từ phỏng vấn cộng đồng địa phương, các nhà quản

lý, báo cáo định kỳ, báo cáo tư vấn là những nguồn dữ liệu quan trọng để đánh giá giá trị sử dụng trực tiếp Ví dụ, thông tin về nuôi trồng thủy sản có thể thu thập từ nông dân, báo cáo thủy sản hàng năm hoặc từ thị trường địa phương

Các giá trị sử dụng gián tiếp thường đòi hỏi thông tin nghiên cứu hiện trường cụ thể, các báo cáo khoa học hoặc chuỗi dữ liệu thứ cấp được lưu trữ tại địa phương

Ví dụ thông tin về chi phí của các nhà máy xử lý nước thải tại địa phương được sử dụng để ước lượng giá trị xử lý nước ô nhiễm của ĐNN, thông tin về thiệt hại tài sản sau bão được dùng để tính giá trị phòng chống bão lụt

Các giá trị phi sử dụng thường khó tính toán hơn, đồng thời đòi hỏi sự kết hợp thực hiện giữa các chuyên gia đa ngành Thông tin về nhóm giá trị này thường được xác định qua điều tra nhóm xã hội tại hiện trường, đồng thời phải sử dụng bổ sung các

dữ liệu thứ cấp khác

Bước 5 : Lượng hóa thành tiền các giá trị kinh tế

Trong bước này, các phương pháp đánh giá sẽ được sử dụng để lượng hóa giá trị kinh tế của ĐNN dựa trên những thông tin đã thu thập được Như trên đã trình bày, các phương pháp được chia thành ba nhóm là dựa vào thị trường thực, dựa vào thị trường thay thế và dựa vào thị trường giả định Về thực nghiệm, bước này gồm rất

nhiều các công đoạn như thảo luận nhóm, thảo luận chuyên gia để xác định thông tin cần thu thập, thiết kế bảng hỏi và điều tra thử nghiệm, điều chỉnh bảng hỏi và xây dựng kế hoạch thu thập thông tin chi tiết, tiến hành thu thập thông tin tại hiện trường, làm sạch số liệu và xử lý số liệu với các mô hình thống kê và kinh tế lượng Việc lựa chọn các phương pháp để lượng hóa các nhóm giá trị phải tùy thuộc vào bản chất của từng loại giá trị, khả năng đáp ứng về nguồn dữ liệu cũng như điều kiện thời gian và kinh phí

Bước 6 : Liên kết kết quả đánh giá với các biện pháp quản lý

Các kết quả, số liệu tính toán về giá trị kinh tế sẽ không có ý nghĩa nếu không liên kết được chúng với những ứng dụng quản lý Trong bước này, nhà nghiên cứu phải thảo luận được bối cảnh quản lý và chỉ ra được địa chỉ và những ứng dụng của kết quả tính toán cho công tác quản lý ĐNN, nói cụ thể hơn kết quả tính toán có thể được sử dụng để làm gì

Tất nhiên là các nhà quản lý mới có tiếng nói cuối cùng trong việc có áp dụng một công cụ, biện pháp hay chính sách quản lý nào đó hay không nhưng việc chỉ ra cho những nhóm này những biện pháp quản lý có thể áp dụng sau khi có kết quả tính toán về giá trị kinh tế sẽ giúp ích các nhà quản lý rất nhiều trong quá trình ra quyết định

1.4 QUẢN LÝ TÀI NGUYÊN ĐẤT NGẬP NƯỚC TRÊN CƠ SỞ ĐÁNH GIÁ GIÁ TRỊ KINH TẾ

1.4.1 Sự cần thiết của việc đánh giá giá trị kinh tế phục vụ quản lý ĐNN

Đánh giá giá trị kinh tế của ĐNN là một quá trình nghiên cứu phức tạp Thông thường, thị trường chỉ cho biết giá trị của những hàng hóa và dịch vụ trực tiếp của ĐNN như tôm, cá, gỗ, củi Tuy nhiên, một số các hàng hóa dịch vụ khác của ĐNN như duy trì đa dạng sinh học, điều hòa khí hậu, lọc sạch nguồn nước thì lại không

có giá thị trường và thường không được tính đến trong quá trình ra quyết định sử dụng, phân bổ tài nguyên ĐNN Cho đến nay, trong rất nhiều trường hợp, những giá