Tổng hợp 7 câu hỏi và đáp án triết học cơ bản

Tổng hợp 7 câu hỏi và đáp án triết học cơ bản Tổng hợp 7 câu hỏi và đáp án môn triết học, tài liệu ôn thi dành cho các bạn nghiên cứu, tham khảo, cũng như tìm hiểu trong quá trình học của mình về môn học Triết học.

Đáp án Triết học

Câu 1: Khái quát những đặc điểm chủ yếu của triết học Trung Quốc cổ đại: Trình bầy ý nghĩa của

các phạm trù nhân- lễ- chính danh của Nho gia Theo anh chị vận dụng lý luận của những cặp phạm trù nói trên vào hoàn cảnh thực tiễn nớc ta, nhất là trong thời kỳ đổi mới nên nh thế nào?

Trả lời:

Những đặc điểm chủ yếu của triết học Trung Quốc cổ đại:

Nền văn minh Trung Quốc là một trong những nền văn minh tối cổ của nền văn minh cổ đại Những

t tởng triết học đầu tiên nêu lên quan niệm sơ khai về tính chủ quan của ngời Trung Quốc đã xuất hiện vào thế kỷ XVII TCN nhng các nhà triết học Trung Quốc cổ đại chủ yếu xuất hiện vào thời Xuân thu-Chiến quốc Đây là thời kỳ chiếm hữu nô lệ ở Trung Quốc bắt đầu tan dã để tiền nhập vào kỷ nguyên chế độ phong kiến Thể chế thống nhất của nhà Chu trớc đó bị lung lay, toàn bộ đất nớc Trung Quốc chìm đắm trong tình thế chiến tranh rộng lớn

Các học thuyết triết học Trung Quốc cổ đại xuất hiện trong giai đoạn nói trên là hoàn toàn phù hợp với quy luật phát triển khách quan của xã hội loài ngời, đơng nhiên ngoài tiền đề xã hội sự ra đời của các học thuyết triết học Trung Quốc cổ đại còn phải phụ thuộc vào những khả năng nhất định của sự phát triển Nhà nớc Vào thời kỳ Xuân thu- Chiến quốc xã hội Trung Quốc đã hội tụ đầy đủ những điều kiện nói trên đồng thời do những nhu cầu thiết yếu của lịch sử, các học thuyết triết học Trung Quốc đã xuất hiện một cách ào ạt với nhiều trờng phái và học thuyết khác nhau Từ những đặc điểm của chế độ kinh tế và của lịch sử xã hội, triết học Trung Quốc đã thể hiện những đặc điểm khác biệt trong phong cách t duy cũng nh quan niệm về đối tợng nghiên cứu so với nền triết học phơng Tây

+ Nền triết học Trung Quốc luôn luôn nhấn mạnh tinh thần nhân văn và lấy t tởng nhân văn để làm nền tảng trong các quan niệm về triết lý nhân sinh, tạo ra cơ sở để xây dựng các học thuyết về chính trị, xã hội học và văn hoá để điều tiết các hoạt động của con ngời

+ Do nhu cầu của lịch sử xã hội đơng thời, hầu hết các học thuyết triết học Trung Quốc đều mang mầu sắc của các t tởng chính trị và các học thuyết đạo đức ở thời kỳ Xuân thu- Chiến quốc, các nhà triết học Trung Quốc đồng thời cũng là những nhà yêu nớc nhiệt thành, họ tự nguyện nhập thế và tự nguyện cứu đời Vì thế ý thức là triết học chỉ đợc xuất hiện khi các nhà triết học có nhu tạo dựng cơ sở

và nguyên lý để xây dựng đờng lối chính trị của mình

+ Triết học Trung Quốc đề cao sự hài hoà thống nhất giữa t nhân và xã hội Các nhà triết học Trung Quốc cổ đại ở thời kỳ Tiên Tần đều dựa vào triết lý cơ bản của học thuyết âm d ơng ngũ hành để đa ra quan niệm về sự hài hoà thống nhất của 2 mặt tạo nên sự vật hiện tợng Từ đó họ đi đến quan điểm

đúng đắn về sự thống nhất biện chứng giữa tự nhiên và xã hội, họ coi trọng tính đồng nhất của mối quan hệ tơng hỗ của các khái niệm nhng lại khác với t tởng triết học phơng Tây, các nhà triết học Trung Quốc lại chú trọng thực hiện điều hoà mâu thẫun nên họ không tìm ra đợc động lực thúc đẩy sự phát triển duy vật thông qua việc giải quyết mâu thuẫn Nổi bật trong những Nho gia và Đạo gia là 2 trờng phái tiêu biểu chú trọng vào việc điều hoà mâu thuẫn và tuyệt đối hoá sự thống nhất của chúng

Điều đó đã tạo ra những lực cản kiềm hãm sự phát triển của khoa học thực nghiệm và của hoạt động thức tiễn

+ Đặc điểm của triết học Trung Quốc cổ đại mang t duy trực giác T duy trực giác là một đặc điểm nổi bật của triết học cổ đại Trung quốc Những triết lý cao siêu của ngời Trung Quốc cổ đại, nổi bật là những triết lý của Âm dơng gia không trực tiếp xuất hiện bằng con đờng khái quát trừu tợng hoá mà

đ-ợc bắt đầu từ nhận thức cảm tính Vì vậy, các khái niệm của triết học Trung Quốc cổ đại th ờng gắn liền với sự phản ánh, sự hữu hình của các vật thể, các nhà triết học Trung Quốc cổ đại đặt mình trong mối quan hệ trực tiếp với các đối tợng và dùng lý trí để mổ sẻ trực tiếp các sự vật, hiện tợng Trên cơ sở của

t duy trực giác, ngời Trung Quốc cổ đại đã đi đến sự khảo nghiệp thế giới nội tâm và coi đời sống tinh thần là đối tợng nghiên cứu nhng lại đợc thể nghiệm bằng trực giác một cách lâu dài Vì thế những kết quả của nhận thức thờng đợc thể hiện một cách nghiễm nhiên nh những giá trị chân lý

Phạm trù Nhân- Lễ- Chính Danh

Khổng tử là ngời sáng lập ra phái nho Tên ông là Khâu tự là Trọng Ni (551-479TCN) Ông sinh ra và lớn lên vào thời kỳ nhà Chu đang suy vong và ông nuôi ý chí dựng lại nhà Chu

1 Phạm trù nhân.

Nhân (hạt nhân của đức trị): Chính là đạo làm ngời (Đạo gần giống với quy luật) Đó chính là sự yêu thơng con ngời, XH đại đồng 4 biển đều là anh em “Tứ hải giai huynh đệ”

Ông cho rằng ngời có đức nhân là ngời mà cái mà ta không muốn thì đừng cho ngời khác, và ông có quan niệm về đạo đức: “ Đạo đức là hành vi không vụ lợi”

Ngời có đức nhân phải là ngời tôn trọng kỷ cơng phép nớc và Khổng tử có câu “ Khắc kỷ phục lễ vi nhân” Mặt khác ngời có đức nhân phải là ngời quan tử, ông xem đức nhân là đạo làm ngời của ngời quân tử Quân tử đợc hiểu là giai tầng có chữ, có học, có tài có nhiệm vụ là cứu nớc cứu đời còn NDLĐ ông quan niệm là tiểu nhân

Nh vậy chỉ có ngời quân tử thì mới có nhân và ngời quân tử theo ông phải có 9 điều phải biết: Nghe phải nghe cho rõ ràng; Nhìn phải cho minh bạch; Sắc mặt luôn ôn hoà; Tớng mạo luôn nghiêm trang; Nói phải trung thực; Làm việc phải trọng sự kính nể; Điều gì còn nghi vấn phải hỏi lại; Khi tức giận phải nghĩ đến hậu hoạ, khi thấy lợi phải nghĩ đến điều nghĩa

Ngời quân tử còn phải có cung, khoan, tín, mẫu, huệ Khổng tử nói:”Phi nhân bất phú” “ Phi công bất phú” “ Phi thơng bất hoạt”

Cung kính thì không bị khinh nhờn; nếu sống khoan dung thì đợc lòng ngời; Nếu sống thành tín thì đợc ngời tin cậy tín nhiệm; Còn cần mẫn hay gơng mẫu thờng lập đợc công lao và dẫn đến thành công Nếu sống huệ ái thì không những khiến đợc ngời ta mà còn dùng đợc ngời ta

Ngời quân tử là ngời phải có trí, dũng Nếu chỉ có nhân mà không có trí, có dũng thì cũng không làm gì nên hồn đợc do vậy mà phải trí dũng song toàn Khổng tử chỉ tin vào học vấn, tin vào trí tuệ, phái nho

đề cao giáo dục

2 Phạm trù lễ:

Quan niệm về lễ có trớc Khổng tử, từ thời nhà Chu lễ là nghi lễ (đó là những quy định do con ng ời đặt ra)

Theo quan niệm của Khổng tử thì ông hoàn thiện nó thì khi đó lễ mới mang giá trị nhân văn VH

Lễ bao gồm: Đó là những quy phạm đạo đức do con ngời đặt ra rồi họ định cho mỗi hạng ngời phải htực hiện lễ moọt cách nghiêm ngặt trong một trật tự đẳng cấp (ngũ luân) ai ở vị trí nào phải làm tốt lễ chứ không đợc loạn luân (vi phạm lễ) Nhng cao nhất của lễ chính là kỷ cơng phép nớc

Thời PK lễ rất nghiêm ngặt “ Cha mẹ đặt đâu con ngồi đó” Còn nho giáo quan niệm: Chết đói là chuyện rất nhỏ còn thất tiết (ko có lễ) là việc lớn

Nếu XH có lễ đa vào trật tự thì “Khắc kỷ phục lễ vi nhân”

Lễ là chủ trơng giáo huấn con ngời “Tiên học lễ, hậuhọc văn”

Lễ làm cho con ngời tôn trọng nhau, tôn trọng trong công việc và tin vào nó thì công việc thành

“Chiếu chải không ngay ngắn thì không ngồi”

“Thái thịt không vuông thì không ăn”

Thực hành lễ thì phải thành và kính bởi lẽ ví nh chăm sóc cha mẹ ở trong nhà mà không thành và kính thì không khác gì chăm sóc loài chó ngựa Thành tức là lòng thành, kính tức là cung kính

Ông kết luận: Nếu mà lễ đợc thực thi ở mỗi nhà, mỗi ngời thì nó sẽ thành chuẩn mực để điều chỉnh bản tính tự nhiên của con ngời thờng là thái quá Giúp con ngời nuôi dỡng tâm tính (tốt) trở thành tập quán thói quen đạo đức Khi đó con ngời dứt điều xâú xa tội lỗi, làm điều thiện mà ngời đó không biết nh một bản năng tự nhiên

3 Chính danh.

Thực chất là lễ nhng là lễ trong những con ngời cụ thể, hoàn cảnh cụ thể Chính danh là danh phận, chức vị của con ngời trong một XH đẳng cấp tôn ti trật tự Nh vậy cần phải chính danh, đặt đúng vị trí của nó Vua ra vua, chồng ra chồng khi không chính danh thì sẽ dẫn đến loạn danh Danh bất chính thì ngôn bất thuận và việc thì bất thành Chính danh tức là để lễ đi vào cuộc sống Mỗi ng ời chính danh, nhà nhà chính danh, XH chính danh thì XH có lễ, có nhân và khi đó chỉ cần dùng đức trị là đủ

Câu 2: Khái quát những đặc điểm chủ yếu của triết học ấn độ cổ đại Trình b i những giá trị vàài những giá trị và hạn chế về thế giới quan và nhân sinh quan của triết học phật giáo? Anh chị hãy đánh giá về vai trò của Phật giáo đối với đời sống tinh thần của nớc ta.

Trả lời:`

Đặc điểm chủ yếu của triết học ấn độ cổ đại:

1 Địa lý: Nằm trên một bán đảo (Ama) địa hình phức tạp đa dạng mang sắc thái “tiểu lục địa”, có nơi

nóng, có nơi có tuyết phủ Đông nam và Tây nam ấn Độ giáp ấn Độ dơng, Bắc là dãy Hymalaya hùng

vĩ, phía nam là vùng đồng bằng ấn hằng Sông ấn chảy về phía tây qua vùng di tích nổi tiếng là Harappa, Moheriodaro đổ ra vịnh Oman Sông Hằng bắt nguồn từ sông ấn nhng chảy theo hớng ngợc lại về phía đông ra vịnh Bengale Ngoài ra còn có con sông Brahmanponira đã cùng sông ấn, sông Hằng cung cấp nớc, phù sa cho đồng bằng rộng lớn ở miền bắc ấn Độ, tạo điều kiện cho sự phát triển nông nghiệp ấn Độ có nhiều núi non trùng điệp, nhiều sông ngòi, đồng bằng trù phú, có vùng sa mạc khô khan, có khí hậu nóng, ẩm, lạnh giá Sự phức tạp của điều kiện tự nhiên đã tác động nhiều đến đời sống của ngời ấn Độ

2 Kinh tế- xã hội: Theo tài liệu khảo cổ học, vào khoảng thế kỷ XXV TCN, ở ấn độ đã xuất hiện nền

văn minh sông ấn, sau đó đã bị tàn lụi cha có lời giải thích Bắt đầu từ thế kỷ XV TCN, các bộ lạc du mục ngời Arya từ Trung á tràn vào ấn Độ định c và đồng hoá ngời bản địa tạo ra cơ sở cho sự xuất hiện Quốc gia và Nhà nớc ở ấn Độ Bắt đầu từ thế kỷ thứ VII TCN đến thế kỷ thứ XVI sau công nguyên, đất nớc ấn Độ trải qua nhiều biến động về mặt lịch sử và xã hội, các cuộc chiến tranh thôn tính lẫn nhau từ các thôn triều trong nớc và sự xâm lăng từ các quốc gia bên ngoài Thế kỷ XVIII, ấn Độ bị đế quốc Anh đô hộ một cách toàn diện, từ đó ấn Độ bớc sang thời kỳ thống nhất về chính trị, văn hoá bản địa

và văn hoá phơng Tây Đặc điểm nổi bật nhất của nền kinh tế ấn Độ là mô hình công xã nông thôn đợc

tổ chức một cách nhất quán và kéo dài bền bỉ trong lịch sử suốt hàng nghìn năm Một đặc điểm khác của xã hội ấn Độ là sự thống trị toàn diện của tôn giáo mà tiêu biểu là đạo Bàlamon, đã phân chia xã hội ấn Độ thành những đẳng cấp khác nhau với một sự phân biệt lợi ích giữa các đẳng cấp hết sức ngặt nghèo Sự đối lập giữa các đẳng cấp về kinh tế chính là cơ sở xã hội cho sự hình thành các t tởng triết học ấn Độ Cùng với sự phân chia xã hội thành những đẳng cấp khác nhau là sự giao thoa giữa các nền văn minh Đông và Tây do sự thuận lợi vị trí địa lý mang lại đã tạo ra động lực thúc đẩy trí tuệ của ng ời

ấn Độ phát triển rất nhanh Đó là điều kiện về mặt nhận thức, để giải thích cho sự ra đời của nền triết học ấn Độ sớm hơn so với các nền triết học của các quốc gia khác

Đặc điểm chủ yếu của triết học ấn Độ cổ đại:

- Nền triết học ấn Độ cổ đại chịu ảnh hởng một cách trực tiếp và toàn diện của t tởng tôn giáo Hầu hết các học thuyết ấn Độ cổ đại dù thể hiện lập trờng duy vật hay lập trờng duy tâm thì chúng cũng

đều thể hiện dới hình thức này hay hình thức khác của các t tởng tôn giáo Vì thế, việc phân định ranh giới giữa t tởng triết học và t tởng tôn giáo chỉ mang tính chất tơng đối Các học thuyết triết học ấn Độ

đều có cùng chung một nguồn gốc là xuất phát từ giao lý của kinh Upanishad Nội dung của Upanishad

là những t tởng triết học và tôn giáo thuộc hệ thống kinh Veda Vì thế, t tởng chủ đạo mang tính hớng nội của triết lý nhân sinh của triết học ấn Độ cổ đại bao gồm cả tà giáo và chính giáo; duy vật và duy tâm đều thống nhất với nhau trong quan niệm về sự bất tử của đời sống tinh thần và đặt ra các khả năng giải phóng con ngời mà thực chất là giải thoát về mặt đời sống tinh thần để vơn tới một thế giới đại

đồng là sự đồng nhất giữa linh hồn cá thể và linh hồn vũ trụ

- Trong các trờng phái, các học thuyết triết học cụ thể luôn luôn biểu hiện tính chất kế thừa và sự nhất quán đối với t tởng của những ngời tiền bối

- Trong quan niệm về bản thể luận, các học phái triết học ấn Độ mang tính t duy trừu tợng rất cao Các học thuyết đều xoáy quanh vấn đề tính không và xem đối lập giữa không và có, quy cái có về cái không với một trình độ t duy mang tính hệ thống, tính duy lý và tính trừu tợng rất cao

- Khác biệt với nền triết học Trung Quốc cổ đại, t tởng triết học ấn Độ vừa thể hiện một cách đầy đủ tính duy cảm sâu sắc đồng thời vừa phản ánh một khả năng của t duy suy lý ở một trình độ khái quát ngang tầm các khoa học hiện đại Vì thế các học phái triết học ấn Độ đã tạo ra đợc những thành tựu to lớn đối với việc nghiên cứu, phân tích, mổ xẻ đời sống nội tâm của con ngời đồng thời cũng khẳng định

đợc khả năng thực nghiệm của t duy khoa học

1 TGQ phật giáo.

Lý luận về thế giới quan của Phật giáo đợc phản ánh tập trung thông qua sự tác động qua lại của 2 phạm trù cơ bản là phạm trù nguyên nhân và phạm trù kết quả Học thuyết “Nhân quả” của Phật giáo

đợc phản ánh cụ thể thông qua 3 phạm trù Nhân- Quả- Duyên Cơ sở khách quan của 3 phạm trù nói trên chính là quyết định luật của sự vận động không ngừng của vũ trụ Từ đó, Phật giáo đã đ a ra định nghĩa về Nhân; cái gì phát động ra ở vật gây ra một hay nhiều kết quả thì đợc gọi là Nhân Quan niệm

về Quả đợc Phật giáo giải thích nh là cái tất yếu của sự vận động biến đổi của Nhân; cái gì kết tập lại từ Nhân, do Nhân gây ra thì đợc gọi là Quả nhng phơng thức Nhân thành Quả chỉ có hể tạo ra trong không gian và thời gian khi có những điều kiện nhất định, những điều kiện ấy chính là Duyên Duyên không phải là một cái gì đó cố định mà là mẫu hợp của nhiều yếu tố, điều kiện giúp cho Nhân tạo thành Quả Duyên chính là phơng thức chuyển đổi từ chất sang lợng mang tính chất phổ biến trong vạn vật Vũ trụ quan của Phật giáo chịu ảnh hởng của triết học số đếm Sàmkhia, triết học Phật giáo cho rằng vũ trụ bắt đầu từ số 0, sau đó do sự tác động mang tính Nhân- Quả mà đi đến có, rồi chính những

sự tác động ấy lại đến 0, nhng 0 lại là cơ sở của có Vậy sắc sắc không không chính là bản thể vĩnh hằng của vũ trụ Phật giáo cho rằng vũ trụ là vô cùng, vô tận, vô thuỷ, vô trung, không có điểm đầu cũng không có điểm cuối Vì thế mối quan hệ Nhân- Quả bao trùm toàn vũ trụ, không có nguyên nhân

đầu tiên cũng không có kết quả cuối cùng Cái Nhân nhờ cái Duyên mà thành Quả, cái Quả đến lợt nó nhờ cái Duyên khác mà thành cái Nhân khác Mối quan hệ Nhân- Quả nói tiếp nhau trong không gian

và thời gian tuôn chảy nh một dòng sông đợc Phật giáo gọi là Duyên Hà Mối quan hệ Duyên kết tập mãi mãi không dừng, không dứt nên gọi là Duyên Hà Mãn

Trong quan điểm về thế giới, Phật giáo đã đứng trên lập trờng duy vật một cách nhất quán để trống lại các quan điểm duy tâm về thế giới, đồng thời với việc xác lập thế giới quan duy vật, Phật giáo đã xem xét thế giới trong sự vận động và phát triển không ngừng Lý luận của Phật giáo chủ yếu dựa trên cơ sở của sự phỏng đoán nhng những sự phỏng đoán ấy về sau này đã đợc cấp khoa học tự nhiên thừa nhận là hoàn toàn đúng đắn Bên cạnh những u điểm nói trên, hạn chế lớn nhất của Phật giáo là đã tuyệt đối hoá sự vận động của vật chất, Phật giáo cha giải quyết đợc một cách khoa học mối quan hệ giữa sự đứng im và sự vận động của vật chất Đó là một trong những nguyên nhân dẫn đến sự sai lầm của Phật giáo trong cách giải thích các vấn đề về lĩnh vực của đời sống xã hội Cùng với sự sơ xuất ấy,

t tởng của Phật giáo còn chịu sự chi phối của những t tởng triết học duy tâm của Upanishad đã đa Phật giáo đi đến những sai lầm tiếp theo trong lý luận về triết lý nhân sinh

2 Nhân sinh quan phật giáo:

Phật giáo ra đời vào khoảng thế kỷ thứ VI TCN, đây là thời kỳ xã hội ấn Độ trải qua nhiều biến

động mạnh mẽ, hàng loạt các cuộc đấu tranh của nhân dân ấn Độ chống lại chế độ hà khắc của đạo Bàlamôn đòi bình đẳng, tự do và công bằng xã hội Phật giáo là luồng t tởng tiêu biểu cho phong trào nói trên Phật giáo cảm thông cho nỗi khổ của con ngời và nêu cao t tởng giải phóng con ngời nhng Phật giáo không chủ trơng thực hiện giải phóng xã hội bằng con đờng bạo lực và cách mạng mà chỉ chủ trơng giải phóng thế giới nội tâm Trên cơ sở của giáo lý Upanishad, Phật giáo tin tởng vào sự bất tử của linh hồn cũng nh sự luân hồi về nỗi khổ của con ngời Từ đó, Phật giáo đặt ra mục đích tối cao là giải phóng linh hồn cá thể (Abman) trở về hoà nhập với linh hồn vũ trụ Brahman Quan điểm của Phật giáo cho rằng đời sống của chúng sinh là một bể khổ Những nỗi khổ đó chịu sự tri phối của thập nhị nhân duyên với nguyên nhân đầu tiên là u minh U minh chỉ đạo hành động của con ngời để tạo ra những kết quả tiếp theo và đến lợt những kết quả ấy lại trở thành nguyên nhân của các kết quả khác Thập nhị nhân duyên tác động biện chứng với nhau tạo ra mối quan hệ nhân quả chi phối đời sống

chúng sinh từ lúc sinh ra cho đến lúc mất đi nhng sự mất đi của một đời sống cá thể lại là sự bắt đầu của một kiếp khác bằng sự trú ngụ khi đầu thai của linh hồn cá thể Phật đã cho rằng chúng sinh muốn thoát ra khỏi bể trầm luân khổ ải thì phải giác ngộ đợc thập nhị nhân duyên, nhận thức đợc tứ diện đế tức là 4 chân lý hay 4 sự thật hiển nhiên, 4 mặt sáng tỏ tác động vào từng cá thể và cả chúng sinh Do u minh cho nên chúng sinh mới ham muốn chiếm đoạt Tập A Hàm 15 của chúng sinh có đoạn viết “sắc chẳng giống không, không chẳng giống sắc, sắc là không, không là sắc nhng chúng sinh chỉ nhớ sắc

mà quên không” Đó là nguyên nhân gây ra nỗi khổ Trong tập đế có bao nhiêu sự ham muốn của con ngời thì có bấy nhiêu nỗi khổ Từ đó Phật giáo đã chỉ ra nội dung của khổ đế chính là bát khổ Nhận thức đợc bát khổ, tơng ứng với nó là đạo đế tức là con đờng để diệt khổ bao gồm bát chính đạo Thấm nhuần đợc bát chính đạo thì chúng sinh mới kiên trì đợc với diệt đế mà trớc hết là diệt dục những ham muốn tạm bợ Nội dung của diệt đế đợc Phật giáo chỉ ra bằng con đờng khổ luyện thông qua việc thực hành Yoga Trải nghiệm cụ thể bằng lục đồ và ngũ giới (6 phép tu và 5 điều răn) Lục đồ và ngũ giới là quá trình luyện kiên trì, nhân nại và chịu đựng Nội dung của diệt đế có một ý nghĩa to lớn là đề cao vai trò của nhân tố chủ quan đối với việc tự rèn luyện và giáo dỡng bản thân mình T tởng nhân văn của diệt đế là đã thể hiện đợc những chuẩn mực của giáo lý Phật giáo phù hợp với các giá trị đạo đức của ngời phơng Đông Mặc dù Phật giáo đem đối lập giữa giá trị tinh thần với giá trị vật chất nhng Phật giáo lại không thái quá với nội dung đào tạo và giáo dục con ngời Vì vậy, triết lý nhân sinh của Phật giáo đã đợc thừa nhận và tiếp thu trong các thời đại về sau

Đối với dân tộc Việt nam những t tởng quý giá của Phật giáo đã trở thành cơ sở để cho các triều đại phong kiến đa ra những chuẩn mực đặc điểm và văn hóa phù hợp với đời sống tinh thần của dân tộc Từ

đó tạo dựng ra đợc những giá trị văn hoá và đạo đức bền vứng cho tới tận ngày hôm nay

Câu 3: Trình b i những giá trị đích thực và cả những hạn chế, sai lầm trong phép biện chứng củaài những giá trị và Hêghen, chủ nghĩa duy vật Phơbách Anh, chị hãy chứng minh triết học Phơbách và Hêghen là tiền đề lý luận trực tiếp của triết học Mác.

Trả lời:

1 Phép biện chứng duy tâm của Hêghen

Hêghen là nhà biện chứng lỗi lạc, triết học của ông là “tập đại thành” của triết học cổ đại Đức, một tiền đề lý luận của triết học Mácxít Hêghen “không những chỉ là một thiên tài sáng tạo, mà còn là một nhà bác học có tri thức bách khoa, nên những phát triển của ông tạo thành thời đại Triết học Hêghen là t tởng Cách mạng Pháp đã biến tớng theo điều kiện lịch sử nớc Đức đầu thế kỷ XIX Triết học Hêghen đợc quy định bởi tính chất nhu nhợc của giai cấp t sản Đức hồi đó còn lạc hậu, không đủ sức làm cuộc cách mạng trong hiện thực, và đã hoàn thành một cuộc cách mạng vĩ đại trong sự trừu t-ợng của triết học

Dới đây là một số vấn đề chủ yếu trong triết học của Hêghen:

Toàn bộ triết học của Hêghen đợc bao trùm bằng phạm trù “ý niệm tuyệt đối” ý niệm tuyệt đối

là điểm xuất phát và là nền tảng của triết học Hêghen Theo ông, ý niệm tuyệt đối là thực thể sinh ra mọi cái trên thế giới, là đấng tối cao sáng tạo ra giới tự nhiên và con ngời Mọi sự vật hiện tợng xung quanh chúng ta, từ những sự vật, hiện tợng tự nhiên cho đến những sản phẩm hoạt động của con ngời chỉ là hiện thân của ý niệm tuyệt đối

Theo Hêghen, con ngời là sản phẩm và là giai đoạn phát triển cao nhất của ý niệm tuyệt đối Hoạt

động nhận thức và cải tạo thế giới của con ngời chính là công cụ để tinh thần tuyệt đối nhận thức chính bản thân mình, trở về chính bản thân mình

Đứng trên lập trờng duy tâm khách quan, Hêghen đã phê phán chủ nghĩa chủ quan và nhị nguyên luận của Cantơ Ông cho rằng Cantơ đã xé lẻ tồn tại, bắt nó tách ra ngoài t duy Hêghen kết hợp tồn tại với t duy làm một và cho mọi ngọn nguồn xuất phát đầu tiên, thực thể đầu tiên của thế giới chính là t duy, ý thức nhng không phải là ý thức cá nhân nh Bécli, Cantơ mà là ý niệm tuyệt đối hay tinh thần vũ trụ Tất cả mọi sự vật hiện tợng trên thế giới và ý thức của cá nhân của nhân loại đều nằm trong ý niệm tuyệt đối, là sự thể hiện của ý niệm tuyệt đối Nói cách khác, ý thức của mỗi chúng ta, mỗi một cá thể ở trong các thời đại là sự biểu hiện của ý niệm tuyệt đối trong đời sống hiện thực ý thức của con ngời với t cách là công cụ của t duy không phải là kết quả của sự phản ánh thế giới bên ngoài mà nó là sản phẩm của ý niệm tuyệt đối, thông qua con ngời để nhận thức thế giới hiện thực Thế giới hiện thực khách quan xung quanh chúng ta cũng không phải là một thế giới tồn tại thực mà nó chỉ là cái bóng của ý niệm tuyệt đối Nh vậy ý thức cá nhân chính là công cụ của ý niệm để nhận thức các sản phẩm của ý niệm

Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật, ý niệm là phản ánh của vật chất hiện thực vào trong ý thức của con ngời Nhng Hêghen lại tách nó ra khỏi con ngời, làm cho nó trở thành đấng tối cao sáng tạo ra tự nhiên và nhân loại

Trong tác phẩm Gia đình thần thánh, Mác và Ăngghen đã dùng ví dụ sau để thuyết minh lối giải

thích lệch lạc của Hêghen: khi chúng ta căn cứ vào quả táo, quả lê, quả vải, quả mận có thật trong hiện thực để xây dựng ra khái niệm “trái cây”; tiến thêm một bớc nữa chúng ta tởng tợng rằng: cái khái niệm “trái cây” trừu tợng mà chúng ta vừa rút ra từ những trái cây thực sự trên đây là có tồn tại ở ngoài bản thân chúng ta; rồi chúng ta cần đến tiếng nói của t tởng để biểu thị câu chuyện đó Thế là chúng ta tuyên bố rằng cái khái niệm “trái cây”, là “thực thể” của quả lê, quả táo, quả mận Đồng thời chúng ta tuyên bố rằng quả lê, quả táo, quả mận là những hình thức biểu hiện, là những hình dạng của khái niệm

“trái cây” Nhà triết học Hêghen đã cho rằng chính cái danh từ dùng để biểu hiện những sự vật tồn tại

đó đã sáng tạo ra bấy nhiêu trái cây của thực tế Nh vậy, Hêghen đã biến khái niệm chung, biến ý niệm

do con ngời phản ánh hiện thực thành một bản chất độc lập tách rời con ngời, tách rời thực tế khách quan thành một thực thể tinh thần bí ẩn và gọi nó là ý niệm tuyệt đối, tinh thần tuyệt đối và cho rằng tinh thần ấy đẻ ra các hiện tợng tự nhiên

Triết học duy tâm khách quan của Hêghen cũng đợc thể hiện trong toàn bộ hệ thống triết học của

ông

Hệ thống triết học của Hêghen gồm 3 phần:

- Logic học- học thuyết về các quy luật phổ biến của vận động và phát triển về nguyên tắc lý tính dùng làm cơ sở cho mọi cái đang tồn tại

- Triết học về tự nhiên- triết học đem lại bức tranh về sự phát triển của giới tự nhiên dới hình thức duy tâm

- Triết học về tinh thần- trong triết học này, dới hình thức lịch sử của tinh thần, Hêghen trình bầy lịch sử của con ngời và sự tự nhận thức của con ngời

Mỗi một phần lại chia ra làm ba bộ phận Ví dụ, lôgic học chia thành: tồn tại, bản chất, khái niệm; triết học tự nhiên chia thành: thuyết máy móc, thuyết hoá học, thuyết hữu cơ, triết học về tinh thần chia thành: tinh thần chủ quan, tinh thần khách quan và tinh thần tuyệt đối Trong mỗi chơng nh thế, Hêghen lại chia thành 3 tiết nhỏ

Logic phát triển “bộ ba” của Hêghen có thể đợc khái quát nh sau:

ý niệm tuyệt đối là một thực thể tinh thần, tồn tại trớc giới tự nhiên Nó tự thiết định bản thân nó

và phân biệt với bản thân nó Theo Hêghen, ý niệm tuyệt đối trong sự vận động biện chứng, đạt tới sự phát triển đầy đủ ngay từ trớc khi giới tự nhiên xuất hiện Nó đã mang trong lòng mọi sự quy định sau này, giống nh cái mầm mang sẵn trong nó tất cả bản chất của cái cây, mùi vị, hình dáng của quả Những biểu hiện đầu tiên của ý niệm tuyệt đối cũng mang trong nó toàn bộ lịch sử ở trạng thái tiềm năng

Sự phát triển biện chứng của ý niệm tuyệt đối khi đạt tới đầy đủ thì “tha hoá” (biến thành cái khác nó; nhng chính là nó ở trạng thái và hình thái khác) thành giới tự nhiên Vì sao ý niệm tuyệt đối lại tha hoá ra giới tự nhiên? Hêghen giải thích rằng, ý niệm tuyệt đối là một thực thể tinh thần thì nó có “tính ham hiểu biết” muốn biết mình, phải tha hoá mình ra thành cái khác mình nhng lại cũng chính là mình Dựa vào các thành tựu của các khoa học tự nhiên đơng thời, Hêghen thừa nhận rằng, giới tự nhiên nằm trong quá trình vận động và phát triển từ vô cơ- hữu cơ- con ngời Con ngời có khả năng phản ánh giới tự nhiên, và khi con ngời phản ánh đợc đầy đủ giới tự nhiên, cũng có nghĩa là ý thức của con ngời

đã quay trở về điểm khởi đầu của nó là ý niệm tuyệt đối ý thức của mỗi cá nhân đợc Hêghen khảo sát coi nh là sự tái diễn t duy của toàn nhân loại, trải qua các giai đoạn phát triển tiền thuỷ, sinh vật đến con ngời

Nh vậy, điểm khởi đầu là “tinh thần” và điểm kết thúc của sự phát triển cũng là tinh thần, chỉ có khác điểm khởi đầu là “tinh thần thế giới”, hay “ý niệm tuyệt đối” còn điểm kết thúc là “tinh thần tuyệt

đối” tồn tại ở mỗi cá nhân con ngời Hêghen cho rằng, giai đoạn cao nhất là lúc mà ý niệm tuyệt đối kết thúc quá trình tự nhận thức của nó dới hình thức tôn giáo, nghệ thuật và triết học

Từ khái quát trên cho thấy rằng triết học của Hêghen, xét theo hệ thống, là triết học duy tâm khách quan và kết cấu hệ thống triết học là siêu hình, là duy tâm khách quan vì ông đã thừa nhận tinh thần thế giới là cái có trớc, giới tự nhiên (vật chất) là cái có sau, là phụ thuộc, là phát sinh từ tinh thần thế giới hay ý niệm tuyệt đối Là siêu hình vì ông cho sự phát triển có tận cùng, khi có sự nhận thức

đầy đủ giới tự nhiên thì giới tự nhiên không vận động và phát triển về mặt thời gian mà chỉ vận động về mặt không gian

Phép biện chững duy tâm của Hêghen- một thành tựu vĩ đại của triết học cổ điển Đức

Xét về mặt bản chất, hệ thống triết học của Hêghen đợc xây dựng dựa trên lập trờng của triết học duy tâm khách quan Nhng xét về mặt cấu trúc, khi chúng ta mổ xẻ hệ thống của Hêghen và đặt triết học của ông trong mối quan hệ với các khoa học và với cả hoạt động của con ngời Về phơng diện này Hêghen là một nhà bác học vĩ đại đã tạo ra sự liên hoàn giữa triết học các khoa học cụ thể, giữa triết học với hoạt động của con ngời Không còn nghi ngờ gì nữa, Hêghen là nhà cách mạng đã lật đổ tận gốc dinh luỹ của những ngời siêu hình để đa đến cho các khoa học và cho hoạt động của con ngời một hình thức phơng pháp luận triết học mới Để rồi sau đó, cả khi những khiếm khuyết của ông đã đợc phủ

định thì sự nghiệp của ông vẫn xứng đáng là một thời đại Phép biện chứng của Hêghen xứng đáng là một thành tựu vĩ đại nhất của mọi nền triết học

Nếu chúng ta không dừng lại ở hệ thống triết học, mà đi sâu vào trong hệ thống đó để xem xét thì chúng ta sẽ thấy giá trị to lớn của triết học Hêghen Đó là phép biện chứng mà hạt nhân của nó là t tởng

về sự phát triển Tuy nhiên cần thấy rằng phép biện chứng của Hêghen là phép biện chứng duy tâm, tức

là phép biện chứng về sự phát triển của các khái niệm đợc ông đồng nhất với bản chất sự vật Ông viết: phép biện chứng “nói chung là nguyên tắc của mọi vận động, mọi sự sống và mọi hoạt động trong phạm vi hiện thực Cái biện chứng còn là linh hồn của mọi nhận thức khoa học chân chính”

Những luận điểm về phép biện chứng của triết học Hêghen có cả trong 3 phần, nhng trong logic thể hiện rõ nhất và quan trọng nhất Luận điểm xuyên suốt toàn bộ phép biện chứng của Hêghen là “tất cả cái gì là hiện thực, và tất cả cái hợp lý, đều là hiện thực”

Luận điểm trên của Hêghen không chỉ muốn bảo vệ và duy trì mọi cái hiện đang tồn tại, thừa nhận về mặt triết học nền chuyên chế, Nhà nớc quý tộc Phổ, mà điều cơ bản nhất không phải tất cả

những gì hiện đang tồn tại cũng đều là hiện thực Tính hiện thực chỉ thuộc về những gì đồng thời là tất

yếu Hêghen viết: Tính hiện thực trong sự phát triển của nó, tự biểu lộ ra nh là tính tất yếu.

Nh vậy, theo Hêghen, hiện thực không phải là tồn tại nói chung, mà là tồn tại trong tính tất yếu của nó, đó là “hiện thực trong sự phát triển” Xa rời t tởng này thì mọi ý niệm, lý tởng chỉ là những điều

ảo tởng, và triết học là một hệ thống những điều bịa đặt rỗng tuếch

ăngghen đã nhận xét: “trong quá trình phát triển, tất cả những gì trớc kia là hiện thực thì hiện nay trở thành không hiện thực, mất tính tất yếu, mất quyền tồn tại, mất tính hợp lý của chúng; và hiện thực mới, đầy sinh lực, thay thế cho hiện thực đang tiêu vong thông qua phép biện chứng của Hêghen mà luận điểm trên của Hêghen đã chuyển thành một cái đối lập với nó: tất cả những gì là hiện thực trong lĩnh vực của lịch sử loài ngời thì lâu dần cũng trở thành không hợp lý, trở thành không hợp lý do bản chất của nó, trở thành bị nhiễm từ trớc tính không hợp lý; và tất cả những gì là hợp lý ở trong đầu óc con ngời thì đợc quyết định trớc là trở thành hiện thực, dù có mâu thuẫn đến đâu chăng nữa với cái hiện thực bề ngoài hiện đang tồn tại Sự đánh giá của ăngghen về phép biện chứng của Hêghen sau khi đã loại bỏ những thiết sót và sai lầm của Hêghen đó là thế giới quan duy tâm và lập trờng nhu nhợc của giai cấp t sản Đức trong thời kỳ đầu đã làm sáng tỏ hạt nhân cơ bản của phép biện chứng là sự phát triển không ngừng với tính chất khoa học cách mạng ăngghen thừa nhận các sự vật và hiện tợng vận

động, biến đổi không ngừng, không có cái gì là bất biến, vĩnh cửu, cái gì đã sinh ra trong lịch sử thì nó

sẽ mất đi trong lịch sử nhng sự mất đi của một sự vật này lại là tiền đề cho sự xuất hiện của một sự vật mới Điều đó có nghĩa là “ hiện thực mới đầy sinh lực thay thế hiện thực cũ đang tiêu vong” Theo tất cả các quy tắc của phơng pháp t duy của Hêghen thì luận đề về tính hợp lý của mọi cái gì là hiện thực,

đã chuyển thành một luận đề khác: mọi cái đang tồn tại đều đang tiêu vong” Công lao to lớn của Hêghen là phê phán t duy siêu hình, ông là ngời đầu tiên trình bầy toàn bộ giới tự nhiên, lịch sử và t duy dới dạng một quá trình, nghĩa là trong sự vận động biến đổi và phát triển không ngừng Đó cũng chính là “ý nghĩa thật sự và tính chất cách mạng của triết học Hêghen”

Nhận xét về ý nghĩa cách mạng của triết học Hêghen, ăngghen chỉ rõ: theo Hêghen, chân lý mà triết học có nhiệm vụ phải nhận thức, không còn là một tập hợp những giáo điều có sẵn mà ngời ta chỉ việc học thuộc lòng, một khi đã tìm ra đợc, từ nay, chân lý nằm trong chính ngay quá trình nhận thức, trong trình độ phát triển lịch sử lâu dài của khoa học đang tiến từ hiểu biết thấp lên trình độ hiểu biết cao hơn, song không bao giờ ta tìm ra đợc cái gọi là chân lý tuyệt đỉnh cuối cùng Điều đó xảy ra ở trong lĩnh vực triết học cũng nh ở trong mọi lĩnh vực nhận thức khác và cả trong lĩnh vực hoạt động thực tiễn nữa Trong lịch sử, mỗi giai đoạn là một tất yếu, trong những điều kiện đã sản sinh ra nó, song trong những điều kiện mới cao hơn đang dần dần phát triển ở ngay trong lòng nó, nó lại trở nên không

có giá trị, không tất yếu và buộc phải nhờng chỗ cho giai đoạn cao hơn, giai đoạn này đến lợt nó cũng

sẽ đi đến chỗ suy tàn tiêu vong Đối với triết học biện chứng của Hêghen, không có gì là tối hậu, là tuyệt đối, là thiêng liêng cả Nó chỉ ra tính chất quá độ của mọi sự vật và trong mọi sự vật, và đối với

nó, không có gì tồn tại ngoài quá trình không ngừng của sự hình thành và của sự tiêu vong, của sự tiến triển vô cùng tận từ thấp lên cao mà bản thân nó, cũng chỉ là sự phản ánh đơn thuần của quá trình đó vào trong bộ óc đang t duy

Trong logic học của mình, Hêghen không chỉ trình bày các phạm trù nh chất- lợng phủ định, mâu thuẫn mà còn nói đến cả các quy luật nh “lợng đổi dẫn đến chất đổi và ngợc lại”, “phủ định của phủ

định” và phần nào về quy luật mâu thuẫn Nhng tất cả chỉ là những quy luật vận động, phát triển của t duy, của khái niệm Vì vậy, Lênin nói, muốn thấy đợc giá trị đích thực của phép biện chứng của Hêghen, phải nghiên cứu triết học của ông trên tinh thần duy vật- nghĩa là phải luôn luôn lật ngợc lại vấn đề: biện chứng khách quan sản sinh ra biện chứng chủ quan

Biện chứng của khái niệm trong triết học của Hêghen trong khoa học lôgic bao gồm những điểm tổng quát sau:

Một là: Những khái niệm không những khác nhau mà còn làm “trung giới cho nhau, tức là có liên

hệ với nhau”

Hai là: Mỗi khái niệm đều phải qua một quá trình phát triển đợc thực hiện trên cơ sở của ba

nguyên tắc:

- Nguyên tắc thứ nhất: chất và lợng quy định lẫn nhau Những chuyển hoá về lợng sẽ dẫn tới những biến đổi về chất và ngợc lại (thuyết về tồn tại)

- Nguyên tắc thứ hai: sự thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập với t cách là nguồn gốc và

động lực của sự phát triển (thuyết về bản chất)

Khi nghiên cứu các nguyên tắc này, Hêghen đã đa ra và giải quyết một cách biện chứng mối liên

hệ chuyển hoá giữa bản chất và hiện tợng, khả năng và hiện thực, nguyên nhân và kết quả

- Nguyên tắc thứ ba: phủ định của phủ định với tính cách là sự phát triển diễn ra theo hình thức xoáy ốc (học thuyết về khái niệm) Trong khi lý giải nguyên tắc này, Hêghen đã giải quyết một cách biện chứng mối quan hệ giữa cái chung và cái riêng, giữa lôgíc và lịch sử

Trong tác phẩm Triết học tự nhiên, Hêghen đã đề ra một loạt những t tởng biện chứng tài tình về

sự thống nhất của vật chất và của vận động; về tính chất mâu thuẫn của những phạm trù không gian, thời gian và vận động; về sự phụ thuộc của những đặc tính hoá học vào những thay đổi về lợng Để chứng minh tính chất biện chứng của hiện thực một cách duy tâm, Hêghen đã đa ra những ví dụ lấy trong tự nhiên

Quan điểm về xã hội của Hêghen

Trong quan điểm về xã hội của mình, bên cạnh những t tởng phản tiến bộ, Hêghen đã nêu ra nhiều t tởng biện chứng quý báu về sự phát triển của đời sống xã hội, trong đó, ông đặc biệt quan tâm nghiên cứu bản chất và nguồn gốc nhà nớc

Khác với nhiều nhà triết học trớc đó, lý giải nguồn gốc nhà nớc từ khế ớc xã hội, Hêghen tìm nguồn gốc nhà nớc từ mâu thuẫn xã hội Ông viết: “Nhà nớc hiện đại và chính phủ hiện đại chỉ xuất hiện khi tồn tại sự khác nhau giữa các đẳng cấp, khi sự chênh lệch giàu nghèo trở nên quá lớn ” Hêghen cho rằng, nhà nớc tồn tại vĩnh viễn, tồn tại trên bất kỳ giai đoạn nào của lịch sử Nhà nớc

là hiện thân của ý niệm tuyệt đối trong đời sống xã hội Nhờ nó, gia đình và xã hội công dân đợc bảo tồn, mâu thuẫn giữa các đẳng cấp đợc điều hoà Nhà nớc, theo Hêghen, không chỉ là cơ quan hành pháp, mà là tổng thể các quy chế, kỷ cơng, chuẩn mực và mọi lĩnh vực đạo đức, pháp quyền, chính trị, văn hoá của xã hội, nhờ đó, mà xã hội mới phát triển bình thờng Ông đề cao chế độ nhà nớc Phổ, xem nó nh đỉnh cao của sự phát triển nhà nớc và pháp luật

Hêghen cho rằng, chiến tranh là một hiện tợng vĩnh viễn và tất yếu trong lịch sử, nhờ có các cuộc chiến tranh “mà thể trạng đạo đức của các dân tộc mới đợc bảo toàn Chiến tranh bảo vệ các dân tộc tránh khỏi sự thối nát” Ông đứng trên lập trờng của chủ nghĩa sôvanh đề cao dân tộc Đức

Hêghen cho rằng, lịch sử là sự thống nhất giữa tính khách quan và tính chủ quan trong hoạt động của con ngời Ông khẳng định: trong xã hội “không có gì có thể đợc tiến hành mà không động đến lợi ích của những ngời tham gia hoạt động không có sự say mê thì không có gì vĩ đại trên thế giới đ ợc tạo ra cả” Nhng lịch sử không bao giờ diễn ra theo ý muốn chủ quan của con ngời, trái lại “thế giới hiện thực nh thế nào thì tất yếu nó phải nh thế”

Theo Hêghen, vĩ nhân của mỗi thời đại lịch sử là “ngời suy nghĩ và hiểu đợc những gì là cần thiết

và những gì là hợp thời”, hoạt động của họ phải hợp với xu hớng của thời đại mình, không ai đảo ngợc

xu thế tất yếu khách quan của tiến trình lịch sử nhân loại Lịch sử nhân loại diễn ra thông qua lịch sử từng quốc gia, dân tộc riêng rẽ; và sự phát triển của mỗi quốc gia, mỗi dân tộc lại không thể vợt ra ngoài khung cảnh lịch sử toàn thế giới nói chung mà phải tuân theo xu hớng chung của toàn bộ tiến trình lịch sử nhân loại, tham dự vào lịch sử toàn nhân loại Hêghen cho rằng, sự phát triển tự do của con ngời là chuẩn mực, u việt của thời đại này so với thời đại khác, của dân tộc này so với dân tộc khác Song, ông hiểu tự do một cách duy tâm: “Tự do còn thể hiện trong sự hiểu biết và làm theo ý Chúa” và lịch sử toàn thế giới là lịch sử tiến bộ trong ý thức tự do” Tuy nhiên ở mức độ nhất định nó toát lên t t-ởng sâu sắc: tự do cũng nh trình độ giải phóng con ngời, làm cho “con ngời là chúa tể số phận và sứ mạng của mình: là một xu hớng phát triển của nền văn minh nhân loại

Tóm lại, mặc dù đợc xây dựng trên lập trờng của chủ nghĩa duy tâm khách quan nhng triết học của Hêghen vẫn đợc thừa nhận là một trong những thành tựu vĩ đại nhất của t tởng triết học nhân loại Triết học của Hêghen là di sản tinh thần trực tiếp của nền triết học Mác Phép biện chứng của Hêghen

đã đợc cải tạo, kế thừa phát triển thành phép biện chứng duy vật

2 Chủ nghĩa duy vật nhân bản của Phơbách

Phơbách là đại diện vĩ đại cuối cùng của triết học cổ điển Đức Ngời có công lao to lớn đấu tranh chống lại chủ nghĩa duy tâm, tôn giáo, phục hồi và phát triển chủ nghĩa duy vật trong thời kỳ chuẩn bị cách mạng t sản Đức (1848)

Về chủ nghĩa duy vật nhân bản của Phơbách: sau khi Hêghen qua đời, những ngời theo học thuyết

Hêghen đã phân hóa thành hai nhóm là “Hêghen trẻ” và “Hêghen già” Phái Hêghen già thì bám lấy mặt bảo thủ của hệ thống Hêghen, bảo vệ chế độ Nhà nớc Phổ đã lỗi thời về mặt lịch sử, trái lại, phái

“Hêghen trẻ” lại phát triển triết học Hêghen về phía tả- về phía lập trờng giai cấp t sản cấp tiến, dân chủ, đòi cải cách Nhà nớc Phổ theo hớng t sản Họ nắm lấy tinh thần của phép biện chứng trong triết học Hêghen Trong nhóm “Hêghen trẻ” có cả Phơbách, Mác và ăngghen Theo các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác, hệ thống Hêghen tự nó dẫn tới chủ nghĩa duy vật của Phơbách

Phơbách đã thực hiện việc phê phán triết học duy tâm khách quan của Hêghen, tức là triết học coi thờng con ngời sống, không biết cảm giác là nguồn gốc của nhận thức Ngợc lại, Phơbách lấy con ngời sống, con ngời có cảm giác làm điểm xuất phát cho học thuyết duy vật của mình Đó chính là quan

điểm nhân bản học của Phơbách Theo ông, nếu triết học duy tâm xuất phát từ nguyên lý cho rằng, chủ thể là trừu tợng, là t duy, rằng thể xác không thuộc về bản chất con ngời, thì trái lại, triết học nhân bản chủ nghĩa bắt đầu từ nguyên lý cho rằng, chủ thể là vật chất, cảm giác, rằng chính thể xác với toàn bộ những thuộc tính của nó là chủ thể, là bản chất của con ngời Theo ý Phơbách, nhiệm vụ của triết học là

đem lại cho con ngời một quan niệm mới về chính bản thân mình, tạo điều kiện cho con ngời hạnh phúc

Phơbách quan niệm con ngời nh một thực thể sinh vật có cảm giác, biết t duy, có ham muốn, có ớc mơ, là một bộ phận của giới tự nhiên, và xét theo bản chất của nó là tình yêu th ơng Ông lấy tình yêu thơng giữa nam và nữ làm kiểu mẫu của bản chất yêu thơng Tuy nhiên, ông đã không thấy đợc phơng diện xã hội của con ngời Con ngời mà ông quan niệm là con ngời trừu tợng, bị tách khỏi những điều kiện kinh tế- xã hội và lịch sử Bởi vậy, khi Phơbách nghiên cứu những vấn đề về đời sống xã hội, ông

đã rơi vào quan điểm duy tâm, và bộc lộ tính trừu tợng của cái gọi là “con ngời cụ thể” của ông

Xuất phát từ lý luận nhân bản, Phơbách đã xây dựng lý luận về bản thể, về nhận thức và về xã hội

Trong quan niệm về tự nhiên, Phơ bách là nhà duy vật triệt để Sau khi bác bỏ học thuyết của

Cantơ- học thuyết cho rằng, tự nhiên là do ý thức của con ngời cấu tạo nên, và bác bỏ học thuyết của Hêghen- học thuyết cho rằng, tự nhiên là một “sự tồn tại khác” của tinh thần thế giới, Phơbách bảo vệ

và chứng minh nguyên lý duy vật cho rằng, vật chất có trớc ý thức; tự nhiên tự nó tồn tại, và ngời ta chỉ

có thể giải thích tự nhiên xuất phát từ bản thân nó Phơbách còn khắc phục một số điểm hạn chế của hình thức duy vật máy móc, coi vật chất nh một cái gì thuần nhất Theo Phơbách, tự nhiên có rất nhiều chất lợng khác nhau mà những cảm giác của con ngời đều có thể biết đợc

Phơbách cho rằng: “Quan hệ thực sự của t duy đối với tồn tại là: tồn tại, chủ thể, t duy, thuộc tính” Nói một cách khác: chủ thể (con ngời) với tính cách là một bộ phận của tự nhiên, còn t duy là thuộc tính của nó

Ông khẳng định, không gian và thời gian tồn tại khách quan, không có vật chất tồn tại ở bên ngoài không gian và thời gian Ông thừa nhận sự tồn tại khách quan của quan hệ nhân quả; thừa nhận sự vận

động và phát triển của giới tự nhiên diễn ra một cách khách quan, trong những điều kiện nhất định, dẫn tới sự xuất hiện của đời sống hữu cơ, con ngời

Về nhận thức luận, Phơbách phê phán hệ thống duy tâm khách quan của Hêghen, coi đối tợng của

t duy không có gì khác với bản chất của t duy, và do đó mà hệ thống duy tâm khách quan không thoát khỏi giới hạn của t duy và vẫn xa lạ với hiện thực Ông khẳng định đối tợng của nhận thức nói chung và của triết học nói riêng là giới tự nhiên và con ngời Ông kêu gọi: Hãy quan sát giới tự nhiên đi, hãy quan sát con ngời đi! Bạn sẽ thấy ở đấy trớc mắt bạn, những bí mật của triết học

Phơbách phê phán bất khả tri luận và khẳng định, con ngời có khả năng nhận thức đợc giới tự nhiên, một ngời thì không thể nhận thức đợc hoàn toàn giới tự nhiên, nhng toàn bộ loài ngời thông qua các thế

hệ thì có thể nhận thức đợc

Theo triết học nhân bản của Phơbách, chủ thể của nhận thức không phải là sự trừu tợng lôgic mà là con ngời thực tế Không có con ngời và ngoài con ngời thì không có nhận thức Nếu coi thờng cảm giác thì không thể có quan niệm đúng về quá trình nhận thức Không có đối tợng của thị giác, không có ánh sáng thì không có cảm giác của thị giác; thị giác là một cảm giác hoặc một tri giác về ánh sáng Phơbách đã chứng minh cảm giác vốn là sự phản ánh các vật thể của thế giới vật chất, đợc coi là nguồn gốc của t duy lý luận Ông nói: “Bí quyết của sự hiểu biết trực tiếp tập trung trong tính cảm giác” Phơbách cũng thấy đợc mối quan hệ chặt chẽ giữa trực quan cảm tính và t duy lý tính Ông cho rằng, chúng ta đọc cuốn sách tự nhiên bằng các giác quan, nhng chúng ta không dùng giác quan để hiểu nó đợc Tuy nhiên, trong khi tiến lên giai đoạn t duy trong quá trình nhận thức, con ngời không phải đạt tới một thế giới nào khác siêu trần gian, một giang sơn đặc biệt siêu thế giới nh các nhà duy tâm vẫn khẳng định, mà vẫn đứng nguyên trên cơ sở của trái đất và của tính cảm giác

Đặc điểm của thế giới duy tâm của Phơbách là lòng tin vào sức mạnh của lý trí con ngời Toàn bộ những nguyên lý mà Phơbách chứng minh là những nguyên lý về khả năng nhận thức chân lý, về giới

tự nhiên là đối tợng của nhận thức, về con ngời là chủ thể của nhận thức, về mối liên hệ giữa cảm giác

và lý trí, về vai trò nhận thức của cảm giác và lý trí- hợp thành nhận thức luận duy vật thống nhất và có một nội dung sâu sắc

Hạn chế trong lý luận nhận thức của Phơbách, nh các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác đã nói, là có tính chất tĩnh quan, không hiểu đợc vai trò của thực tiễn đối với nhận thức Phơbách phê phán chủ nghĩa duy tâm của Hêghen Cho nên, chủ nghĩa duy vật của Phơbách về toàn bộ vẫn nằm trong khuôn khổ của phơng pháp suy nghĩ siêu hình

Quan điểm về xã hội và tôn giáo Việc Phơbách phê phán thần học và tôn giáo đóng vai trò quan

trọng trong lịch sử triết học tiên tiến Ông cho rằng, chính con ngời đã bày đặt ra thần thánh bằng cách trừu tợng hoá bản chất con ngời của mình, cho rằng thần thánh cũng có bản chất ấy Họ đã tuyệt đối hoá, thần thánh hoá đặc tính của con ngời

Sau khi bác bỏ tôn giáo cũ, Phơbách đã tuyên bố một thứ tôn giáo mới “không có Chúa”- tôn giáo tình yêu Nh vậy, Phơbách đã hạ thần học xuống trình độ nhân bản học và nâng nhân bản học lên trình

độ thần học

Trong quan niệm về tự nhiên, Phơbách là nhà duy vật; còn trong quan điểm về xã hội, ông lại là một nhà duy tâm Ông khẳng định rằng, những thời kỳ của lịch sử loài ngời sở dĩ khác nhau chỉ là do những thay đổi các hình thức tôn giáo: muốn làm cho xã hội tiến lên phải thay thế tôn giáo cũ bằng tôn giáo mới- tôn giáo thờ “tình yêu thơng nhân loại” Nh vậy, ông đã rơi vào thuyết duy tâm và không tởng trong các quan điểm về xã hội Ông không thấy đợc vai trò của thực tiễn, của sản xuất vật chất quyết

định sự vận động và phát triển của xã hội loài ngời

Mặc dù còn những hạn chế- siêu hình trong quan điểm về tự nhiên, duy tâm trong quan điểm về xã hội, nhng Phơbách đã có công lao trong việc khôi phục và phát triển chủ nghĩa duy vật Triết học của Phơbách đóng vai trò là “chiếc cầu nối”, là “suối lửa” để từ triết học Hêghen bớc sang, chảy qua để đến với thế giới quan duy vật biện chứng triệt để trong cả lĩnh vực tự nhiên, xã hội và t duy

3 Triết học Phơbách và Hêghen là tiền đề lý luận trực tiếp của triết học Mác

Triết học của Hêghen và Phơbách là hai nguồn gốc trực tiếp về lý luận của triết học Mác

Các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác đã kế thừa hạt nhân hợp lý trong triết học Hêghen là phép biện chứng, cải tạo nó trên tinh thần của chủ nghĩa duy vật, biến nó thành phép biện chứng duy vật nh là học thuyết khoa học về các quy luật chung nhất của tự nhiên, xã hội và t duy Cũng chính nhờ chủ nghĩa duy vật của Phơbách đã giúp Mác và ăngghen đoạn tuyệt với chủ nghĩa duy tâm và phái Hêghen trẻ

Mác và Ăngghen đã cải tạo chủ nghĩa duy vật của Phơbách phát triển lên một hình thức mới cao nhất

đó là chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử

Cõu 4: Phõn tớch những nội dung chủ yếu của thế giới quan duy vật biện chứng Anh chi hóy làm

rừ ý nghĩa pp luận trong qua trỡnh vận dụng lý luận thế giới quan duy vật biện chứng vào trong hoạt động thực tiễn Liờn hệ với việc học tập cụng tỏc của anh chị.

*Phõn tớch những nội dung chủ yếu của thế giới quan duy vật biện chứng

Thế giới quan: Là toàn bộ những quan niệm của con người về thế giới, về bản thõn con người,

về cuộc sống và vị trớ của con người trong thế giới đú

Thế giới quan duy vật biện chứng: Là thế giới quan thừa nhận bản chất của sự vật là vật chất, thừa nhận vai trũ quyết định của vật chất đối với cỏc biểu hiện của đời sống tin thần và thừa nhận vị trớ, vai trũ của con người trong đời sống hiện thực

Những nội dung chủ yếu của thế giới quan duy vật biện chứng

a Quan điểm duy vật về thế giới :

Bản chất của thế giới là vật chất, thế giới thống nhất ở vật chất và vật chất chất là thực tại khỏch quan, tồn tại độc lập với ý thức và được ý thức phản ỏnh Tớnh thống nhất của thế giới được thể hiện:

- Chỉ cú thế giới duy nhất và thống nhất là thế giới vật chất Thế giới vật chất tồn tại khỏch quan, tồn tại vĩnh viễn, vụ tận, vụ hạn, khụng sinh thành, khụng mất đi

- Tất cả cỏc hiện tượng trờn thế giới đều là những dạng tồn tại cụ thể của vật chất hay là thuộc tớnh của vật chất

- Cỏc sự vật, hiện tượng trong thế giới vật chất thống nhất, chặc chẽ với nhau, vận động phỏt triển theo qui luật khỏch quan, chuyển húa lẫn nhau, là nguồn gốc, là nguyờn nhõn, là kết quả của nhau

- í thức là một đặt tớnh của bộ nóo con người, là sự phản ỏnh thế giới khỏch quan vào bộ nóo con người

b Quan điểm duy vật về xó hội

Xó hội là tất cả những con người hiện thực cựng tất cả cỏc hoạt động, cỏc quan hệ của họ Nội dung

cơ bản quan điểm duy vật về xó hội thể hiện ở chỗ:

- Xó hội là một đặc thự của tự nhiờn: Xó hội là sản phẩm phỏt triển cao nhất và là một bộ phận đặc thự của giới tự nhiờn Tớnh đặt thự của xó hội thể hiện ở chỗ xó hội cú những quy luật vận động, phỏt triển riờng và sự vận động phỏt triển của xó hội phải thụng qua hoạt động cú ý thức của con người đang theo đuổi những mục đớch nhất định

- Sản xuất vật chất là cơ sở của đời sống xó hội, phương thức sản suất quyết định quỏ trỡnh sinh hoạt

xó hội, chớnh trị và tin thần núi chung, tồn tại xó hội quyết định ý thức xó hội

Triết học Mỏc khẳng định, chỗ khỏc nhau căn bản giữa con người và động vật là con người biết lao động sản xuất, tỏc động vào tự nhiờn, cải tạo tự nhiờn, nhằm tạo ra của cải vật chất cho đời sống của mỡnh Lịch sử tồn tại và phỏt triển của xó hội gắn liền với lịch sử phỏt triển của sản xuất ra của cải vật chất

Sản xuất vật chất trong từng giai đoạn lịch sử lại được tiến hành bằng một , phương thức sản suất nhất định Phương thức sản suất ấy quyết định đời sống xó hội, chớnh trị, tinh thần núi chung Sự thay đổi phương thức sản suất sớm muộn sẽ làm thay đổi cỏc mặt của đời sống xó hội

Trong qua trỡnh tồn tại và phỏt triển, con người khụng chỉ gắn liền với một phương thức sản xuất nhất định, mà cũn gắn liền với điều kiện tự nhiờn, dõn số và những diều kiện sinh hoạt vật chất khỏc Toàn bộ những điều kiện vật chất ấy tạo thành tồn tại xó hội Triết học Mỏc khẳng định: “ Khụng phải

ý thức của con người quyết định sự tồn tại của họ, trỏi lại sự tồn tại xó hội của họ quyết định ý thức của họ”

- Sự phỏt triển cả xó hội là quỏ trỡnh lịch sử tự nhiờn: Với tư cỏch là một bộ phận đặc thự của thế giới vật chất, sự vận động phỏt triển của xó hội vừa chịu sự chi phối của cỏc qui luật chung nhất chi phối toàn bộ thế giới vật chất, vừa chịu sự chi phối của cỏc qui luật riờng của nú trước hết là quan hệ

về lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, cơ sở hạ tầng và kiến trỳc thượng tầng Qui luật này làm sự

vận động và phát triển của xã hội loài người là một quá trình lịch sử tự nhiên trên nền tảng sản xuất ra của cải vật chất

- Quần chúng nhân dân là chủ thể chân chính sáng tạo ra lịch sử:

Quần chúng nhân dân là lực lượng trực tiếp sản xuất ra của cải vật chất, là động lực cơ bản của mọi cuộc cách mạng xã hội, là người sáng tạo ra các giá trị văn hóa tin thần

Trong mối quan hệ với quần chúng nhân dân, chủ nghĩa duy vật biện chứng đánh giá cao vai trò của lãnh tụ trong việc nắm bắt xu thế của thời đại; định hướng chiến lược, sách lược; tổ chức, giáo dục, thuyết phục, thống nhất ý trí hành động của quần chúng nhấn dân Lãnh tụ là người hướng dẫn, dẫn dắt phong trào, thúc đẩy sự phát triển của lịch sử còn quần chúng nhân dân là người quyết định sự phát triển ấy

*Ý nghĩa pp luận trong qua trình vận dụng lý luận thế giới quan duy vật biện chứng vào trong hoạt động thực tiễn

Chỉ có thế giới duy nhất và thống nhất là thế giới vật, trong thế giới vật chất, vật chất là động lực của ý thức, quyết định ý thức song 1 thức có thể tác động vào vật chất thông qua hoạt động thực tiễnthì nguyên tắc phương pháp luận được rút ra để định hướng cho hoạt động thực tiễn của con người là: tôn trọng khách quan đồng thời phát huy tính năng động chủ quan của mình

a.Tôn trọng khách quan

Được biểu hiện ở chỗ, mục đích đường lối, chủ trương của con người không được xuất phát từ

ý muốn chủ quan mà phải xuất phát từ hiện thực, phản ánh nhu cầu chín muồi và tất yếu của đời sống vật chất trong từng giai đoạn cụ thể Khi đã có mục đích, đường lối, chủ trương đúng Phải tổ chức được lực lượng vật chất để thực hiện nó

b.Phát huy tính năng động chủ quan

Được biểu hiện rất phong phú đa dạng, trong đó có một số biểu hiện cơ bản là phải tôn trọng tri thức khoa học, phải làm chủ được chi thức khoa học và truyền bá chi thức khoa học vào quần chúng

để nó trở thành tri thức, niềm tin định hướng cho quần chúng hành động

*Liên hệ với việc học tập công tác của anh chị.

Về quá trình học tập, em nhận thấy khi mình chọn nghành học và trường để học, phải xét đến một cách toàn diện đó là : tại sao phải đi học tiếp ? Mục đích học là gì ? Có thật sự cần thiất phải học hay không ? Công việc hiện tại có cần học hay không ? Học nghành gi ? Học tiếp lên cao học hay học bằng hai? Đó có phải là nghành có tiềm lực phát triển trong tương lai hay không ? Việc học có giúp ích gì cho công việc hiện tại hay không ? Học xong có vận dụng được vào công việc để tăng khả năng lao động của bản thân không ?Bản thân có thích nghành học hay không ? Trường học có thuận tiện cho việc đi học hay không ? giờ giấc học tập có phù hợp với các hoạt động khác không ? Sau khi trả lời được các câu hỏi đó, em đã có quyết định là sẽ đi học tiếp nghành mình học Và khi đã có mục đích Em biết mình phải cố gắng sắp xếp việc gia đình, công việc ở cơ quan, chuẩn bị thời gian, công sức và tiền bạc giành cho việc học Khi xác định sẽ đi học Em phải giảm bớt việc ở cơ quan bằng cách làm việc bán thời gian để giành thời gian cho viêc học Tiết kiệm tiêu xài, hạn chế các hoạt động vui chơi giải trí và các hoạt động không cần thiết khác để đảm bảo thời gian cho việc học

Phải luôn hiểu được rằng cái cũ, cái lạc hậu sẽ mất đi, cái mới sẽ thay thế cái cũ, cũng có nghĩa là nếu bản thân phải luôn luôn tiếp nhận những kiến thức khoa học mới, những tri thức mới, nếu không thay đổi, vận động bản thân chúng ta sẽ bị xã hội đào thải Trong quá trình làm việc phải luôn học hỏi đồng nghiệp, kể cả những người ít tuổi và thiếu kinh nghiệm hơn mình cấp trên đối tác, thường xuyên tham gia các khóa học nâng cao kiến thức chuyên ngành, tham gia các cuộc hội thảo khoa học, đọc sách báo chuyên ngành Đồng thời trong thời đại ngày nay khi khoa học – kỹ thuật phát triển như vũ bão, vai trò của công nghệ ngày càng cao , thì việc áp dụng các phương tiên kỹ thuật cao như máy vi tính, máy móc chuyên ngành, các phần mềm, là một yêu cầu tất yếu Nếu chúng ta áp dụng được khoa học kỷ thuật hiện đại vào công viêc của chúng ta thì hiệu suất lao động sẽ cao, đồng thời sẽ giảm được chi phí sản xuất Nhưng trong quá trình áp dụng thì cũng phải xét đến hoàn cảnh thực tế có đủ điều kiện về kinh tế, về nhân lực, phải so sánh hiệu quả kinh tế và cả hiệu quả xã hội khi áp dụng khoa học

kỹ thuật hiện đại