Sử dụng phương pháp GRAP trong dạy học Khoa học quản lý giáo dục

Một ưu thế đặc biệt của Grap là có thể mô hình hóa cấu trúc của các hoạt động từ đơn giản đến phức tạp, từ quy mô nhỏ đến quy mô lớn… 1.2 Sử dụng phương pháp Grap trong dạy học Sử dụng p

SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP GRAP TRONG DẠY HỌC HỌC PHẦN KHOA HỌC QUẢN LÝ GIÁO DỤC I.

Giảng viên: Đậu Thị Hồng Thắm

Bộ môn: Khoa học quản lý

ĐẶT VẤN ĐỀ

Nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo đang vừa là mục tiêu quan trọng vừa

là nhiệm vụ cấp bách của sự nghiệp đổi mới giáo dục ở nước ta hiện nay, trong đó đổi mới phương pháp dạy học được coi là một trong những giải pháp chiến lược

Đề án “Đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục” đã đặt ra yêu cầu: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học, tập trung dạy cách học, cách nghĩ và tự học, theo phương châm “giảng ít, học nhiều” Chuyển quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo Bồi dưỡng khát vọng học tập suốt đời”

Xu hướng chung của việc đổi mới phương pháp dạy học hiện nay là sử dụng các phương pháp dạy học có nhiều tiềm năng phát huy cao độ tính chủ động, tích cực và sáng tạo của học sinh, chuyển từ hình thức giáo viên chỉ truyền đạt thông tin cho trò sang hình thức thầy tổ chức hoạt động cho trò tự nhận thức tri thức, qua

đó phát huy tính độc lập, tích cực và sáng tạo của trò Giáo viên có vai trò tổ chức hoạt động nhận thức của người học theo tiếp cận hướng vào người học, tạo năng lực học tập cho người học giúp người học vừa tích cực nhận thức tri thức vừa rèn luyện năng lực tự học, chuyển thành phong cách học tập độc lập sáng tạo, hình thành năng lực để học tập suốt đời

Trước xu hướng đó, trong nhiều năm qua đã có nhiều tác giả vận dụng, chuyển hóa các phương pháp khoa học, các thành tựu công nghệ thành những phương pháp dạy học tiến bộ Trong đó tiếp cận, chuyển hóa phương pháp Grap toán học thành phương pháp dạy học là một cách tiếp cận có nhiều triển vọng và đã được áp dụng khá nhiều ở các môn học trong trường phổ thông

Grap là một lý thuyết có nguồn gốc từ toán học Sử dụng phương pháp Grap trong dạy học sẽ giúp người học dễ dàng hình dung được toàn bộ kiến thức được học và mối quan hệ chặt chẽ giữa các đơn vị kiến thức đó, nhờ vậy việc ghi nhớ và

tư duy sẽ đạt hiệu quả cao hơn

Học phần Khoa học quản lý giáo dục 1trong chương trình đào tạo cử nhân chuyên ngành Quản lý giáo dục (Học viện quản lý giáo dục), là học phần cung cấp cho người học một khối lượng kiến thức lý luận khá lớn và phức tạp về quản lý giáo dục Những đơn vị kiến thức này có thể được hệ thống hóa, mô hình hóa nhờ phương pháp Grap giúp sinh viên dễ dàng nắm bắt được vấn đề cũng như mối liên

hệ giữa chúng, từ đó giúp sinh viên có thể tư duy, sáng tạo trong việc nhận diện và vận dụng vào thực tiễn quản lý giáo dục

Xuất phát từ xu hướng trên, cùng với mong muốn nâng cao chất lượng và hiệu quả giảng dạy, trong khuôn khổ bài viết này, tác giả xin mạnh dạn đề xuất ý tưởng

“Sử dụng phương pháp Grap trong dạy học học phần Khoa học quản lý giáo dục 1 dành cho cử nhân chuyên ngành Quản lý giáo dục”

I GRAP VÀ VIỆC SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP GRAP TRONG DẠY HỌC.

1.1 Khái quát về lý thuyết Grap

Lý thuyết Grap còn được gọi là lý thuyết sơ đồ được ra đời hơn 250 năm trước, khi mới ra đời lý thuyết này chủ yếu nghiên cứu giải quyết những bài toán có tính chất giải trí và tiêu khiển Vào thời điểm đó, lý thuyết Grap chỉ là một bộ phận nhỏ của toán học, chưa thu hút được sự chú ý nhiều của các nhà khoa học nên thành tựu của nó còn hạn chế Chỉ đến những năm 30 của thế kỷ XX, khi toán học ứng dụng và lý thuyết đồ thị phát triển mạnh thì lý thuyết Grap mới được thực sự xem

là một ngành toán học riêng biệt

Theo từ điển Anh – Việt, Grap có nghĩa là đồ thị- biểu đồ gồm có một đường hoặc nhiều đường biểu thị sự biến thiên của các đại lượng Nhưng từ Grap trong lý thuyết Grap lại bắt nguồn từ từ “graphic” có nghĩa là tạo ra một hình ảnh rõ ràng, chi tiết, sinh động trong tư duy

Trong toán học, “Grap bao gồm một tập hợp không rỗng E những yếu tố được gọi là đỉnh và một tập hợp A những yếu tố gọi là cạnh Mỗi yếu tố của A là một

cặp (không xếp thứ tự) những yếu tố rõ rệt của E Đó là Grap vô hướng Trong trường hợp một Grap định hướng những yếu tố của A đều là những cặp có hướng

và gọi là cung Một đôi hay cặp có thể được lựa chọn hơn một lần”

Trong sơ đồ Grap sự sắp xếp trật tự trước – sau của các đỉnh và cung (cạnh) có

ý nghĩa quyết định; còn kích thước, hình dáng không có ý nghĩa

Grap là một chuyên ngành toán học hiện đại đã được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực khoa học và kỹ thuật như: Kinh tế học, tâm lý học, hóa học… Về mặt phương pháp luận, có thể xem đây là một phương pháp khoa học thuộc loại riêng rộng, có tính khái quát cao, có tính ổn định vững chắc để mã hóa các loại mối quan

hệ giữa các đối tượng nghiên cứu Ngôn ngữ của Grap vừa có tính trực quan – cụ thể, lại vừa trừu tượng- khái quát (biểu đạt bằng sơ đồ) Một ưu thế đặc biệt của Grap là có thể mô hình hóa cấu trúc của các hoạt động từ đơn giản đến phức tạp, từ quy mô nhỏ đến quy mô lớn…

1.2 Sử dụng phương pháp Grap trong dạy học

Sử dụng phương pháp Grap trong dạy học là một hướng nghiên cứu có nhiều triển vọng trong lý luận dạy học mà người đặt nền móng đầu tiên ở Việt Nam là cố giáo sư Nguyễn Ngọc Quang Ông cho rằng, sở dĩ Grap toán học được lựa chọn để chuyển hóa thành phương pháp dạy học vì nó có ưu thế đặc biệt trong việc mô hình hóa cấu trúc của các hoạt động từ đơn giản đến phức tạp, lại vừa có tính trực quan

1.2.2 Phương pháp Grap trong dạy học

Phương pháp Grap trong dạy học là cách thức thiết kế, sử dụng sơ đồ để mô tả

sự vật, hoạt động, cho phép hình dung một cách trực quan các mối liên hệ giữa các yếu tố trong cấu trúc của sự vật, cấu trúc logic của quy trình triển khai hoạt động giúp con người nhận thức tổng thể về sự vật, hoạt động đó và quy luật phát triển của nó

Trong lĩnh vực dạy học, phương pháp Grap có một số ứng dụng cơ bản như:

- Dùng Grap để hệ thống hóa khái niệm

- Dùng Grap cấu trúc hóa nội dung của tài liệu giáo khoa (Cấu trúc hóa tài liệu giáo khoa là tạo nên mối liên hệ giữa các đơn vị kiến thức trong một hệ thống nhất định – trong một chương trình, một chương hay một bài)

- Dùng Grap hướng dẫn người học tự học: Giảng viên sẽ hướng dẫn sinh viên nghiên cứu giáo trình để xác định các yếu tố cấu trúc của đối tượng nghiên cứu rồi lập Grap thể hiện các mối quan hệ giữa các yếu tố cấu trúc đó Cách này sẽ giúp sinh viên biết cách tự nghiên cứu giáo trình Mặt khác, bằng Grap người học có thể xây dựng dàn ý cơ bản của bài học, từ đó có điểm tựa để sinh viên ghi nhớ kiến thức theo một hệ thống logic khoa học Hình ảnh của Grap sẽ giúp sinh viên lưu trữ thông tin lâu hơn và có khả năng vận dụng kiến thức một cách nhanh chóng, hình thành năng lực tư duy hệ thống

Theo cố giáo sư Nguyễn Ngọc Quang, trong mỗi hoạt động bao giờ cũng có mặt tĩnh, đó là cấu trúc của nó và mặt động đó là logic phát triển của hoạt động Trong dạy học, mặt tĩnh là nội dung kiến thức còn mặt động là các hoạt động của thầy và trò trong quá trình dạy – học Grap có khả năng diễn đạt rất thành công cả hai mặt này của dạy học bằng Grap nội dung và Grap hoạt động

- Grap nội dung là grap phản ánh một cách khái quát, trực quan cấu trúc logic phát triển bên trong của một tài liệu

Quy trình lập Grap nội dung: Giáo viên cần nghiên cứu kỹ nội dung chương trình giảng dạy để lựa chọn những bài, những tổ hợp kiến thức có thể sử dụng Grap nội dung vì không phải nội dung nào cũng có thể biểu diễn qua sơ đồ Grap

Bước 1: Xác định các đỉnh: gồm các công việc: Chọn kiến thức tối thiểu, cần

và đủ; Mã hóa chúng thật súc tích (có thể dùng ký hiệu để quy ước); bố trí các đỉnh trên một mặt phẳng

Bước 2: Thiết lập các cung: Thực chất là nối các đỉnh với nhau bằng các mũi tên để diễn tả mối liên hệ giữa các đỉnh (các nội dung) với nhau làm sao đảm bảo tính logic phát triển của các nội dung

Grap d¹y Häc

Bước 3: Hoàn thiện Grap: Làm cho Grap trung thành với nội dung được mô hình hóa về cấu trúc logic nhưng lại giúp người học hình dung dễ dàng nội dung bài học và đảm bảo tính hình thức bố cục trình bày

- Grap hoạt động: là Grap mô tả trình tự các hoạt động sư phạm theo logic hoạt động nhận thức nhằm tối ưu hóa bài học Lập Grap hoạt động là ứng dụng bài toán

“con đường ngắn nhất” của lý thuyết Grap vào quá trình dạy học nhằm thực hiện bài học theo hướng tối ưu hóa

Quy trình lập Grap hoạt động gồm 4 bước:

Bước 1: Xác định mục tiêu bài học

Bước 2: Xác định các hoạt động: Dựa vào nội dung hoặc cấu trúc nội dung để xác định các hoạt động trong bài học Mỗi hoạt động thường tương ứng với một đơn vị kiến thức

Bước 3: Xác định các thao tác trong từng hoạt động

Bước 4: Lập Grap hoạt động mô tả diễn biến chính của bài học

Grap nội dung và Grap hoạt động được áp dụng trong một bài học, Grap nội dung thể hiện logic của các thành phần nội dung kiến thức trong một bài học, có tính khách quan và không thay đổi Còn Grap hoạt động là mô hình hóa về hoạt động của thầy và trò nhằm thực hiện mục tiêu dạy học, nó có tính linh hoạt hơn Grap hoạt động là mô hình hóa tiến trình, kế hoạch bài học được dự kiến trong giáo án Như vậy, Grap nội dung và Grap hoạt động có mối quan hệ mật thiết với nhau, cùng hỗ trợ nhau hướng đạt mục tiêu dạy học Trong quá trình chuẩn bị bài, giảng viên dựa vào Grap nội dung để thiết kế Grap hoạt động Trong quá trình thực hiện bài học, người dạy lại dựa vào Grap hoạt động để giúp người học thiết lập Grap nội dung

1.2.2 Ý nghĩa của việc sử dụng phương pháp Grap trong dạy học

- Trước hết việc sử dụng phương pháp Grap trong dạy học sẽ giúp giáo viên quy hoạch được quá trình dạy học tổng quát cũng như từng hoạt động của nó, thiết

kế một cách tối ưu các hoạt động dạy – học và điều khiển hợp lý quá trình này Từ

đó từng bước công nghệ hóa quá trình dạy học trong nhà trường theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học

- Đảm bảo tính hiệu quả thông tin: Ngôn ngữ Grap vừa cụ thể, trực quan lại vừa trừu tượng, khái quát Grap cho phép người học tiếp cận với nội dung tri thức bằng con đường logic tổng- phân- hợp, tức là vừa phân tích đối tượng nhận thức thành các yếu tố cấu thành lại vừa tổng hợp, khái quát hóa các yếu tố đó thành một chỉnh thể mang tính hệ thống Từ đó giúp cho người học nhận thức được đối tượng một cách vừa chi tiết, cụ thể lại vừa khái quát, hệ thống

- Đảm bảo tính khái quát và tính hệ thống của khối lượng kiến thức: Bản thân Grap là một sơ đồ biểu thị toàn bộ nội dung cơ bản của một bài học hay một chương, một phần (Đã được mã hóa và thiết lập trên một trật tự nhất định) Grap sẽ phản ánh cho ta thấy rõ ràng tổng thể nội dung kiến thức một cách chọn lọc, cơ bản

và quan trọng nhất của bài học, thể hiện được trọng tâm của bài Nhờ vậy khi sử dụng phương pháp Grap trong dạy học sẽ giúp người học hình dung được một cách

rõ ràng, khái quát tổng thể nội dung kiến thức mà người dạy cung cấp

Mặt khác, Grap toán học là đồ thị biểu diễn quan hệ mang tính hệ thống giữa các đối tượng được mô tả Trong khi đó, nội dung chương trình của một bài, một chương, một giáo trình luôn được thiết kế, sắp xếp thành hệ thống kiến thức có mối quan hệ chặt chẽ với nhau Do đó, chúng ta có thể lợi dụng đặc tính của Grap toán học để biểu diễn hệ thống kiến thức trong dạy học

- Đảm bảo tính trực quan: Như chúng ta đã biết, thị giác đóng vai trò rất quan trọng trong việc thu nhận tri thức (chiếm 83%) Trong khi đó, Grap là một sơ đồ dùng để mô hình hóa nội dung tri thức tạo ra cho người học hình ảnh trực quan về khối lượng và mối quan hệ giữa các đối tượng trong chủ đề học tập Khi đó, hình ảnh sơ đồ (rất ngắn gọn, súc tích, khái quát) sẽ dễ dàng

để lại ấn tượng và được lưu giữ lâu dài trong đầu óc người

- Đảm bảo tính logic: Hệ thống kiến thức được thiết kế rất logic trong các bài học, các chương hay giáo trình, tính logic này sẽ được đảm bảo khi ta sử dụng phương pháp Grap Tính logic của Grap thể hiện ở sự rõ ràng, rành mạch trong các mối quan hệ ngang, dọc, nhánh cấp 1- nhánh cấp 2 giữa các đối tượng được thể hiện Nhìn vào sơ đồ chúng ta có thể thấy được sự vận

động, phát triển các nội dung, từ đó giúp sinh viên nâng cao khả năng tư duy trong quá trình tiếp thu vấn đề

Như vậy, nếu chuyển hóa Grap toán học thành phương pháp dạy học một mặt sẽ giúp người dạy xây dựng bài soạn hợp lý hơn, mặt khác sẽ thúc đẩy quá trình tự học, tự nghiên cứu của người học, rèn luyện năng lực hệ thống hóa kiến thức và năng lực sáng tạo cho người học, từ đó nâng cao hiệu quả dạy học

II SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP GRAP TRONG DẠY HỌC HỌC PHẦN KHOA HỌC QUẢN LÝ GIÁO DỤC I.

2.1 Vài nét về học phần Khoa học quản lý giáo dục 1.

Học phần Khoa học quản lý giáo dục 1 là học phần được giảng dạy cho sinh viên chuyên ngành Quản lý giáo dục Học phần được học sau khi sinh viên đã được trang bị các kiến thức thuộc các môn học như tâm lý học, giáo dục học, nhà nước và pháp luật, khoa học quản lý Học phần sẽ cung cấp cho sinh viên những kiến thức lý luận chung về quản lý giáo dục, bao gồm: Khái niệm về quản lý giáo dục, quản lý trường học, các đặc điểm và bản chất của quản lý giáo dục, các quan điểm quản lý giáo dục, mô hình quản lý giáo dục, mục tiêu quản lý giáo dục, các chức năng cơ bản của quản lý giáo dục, nguyên tắc và phương pháp quản lý giáo dục

Mục tiêu của học phần Khoa học quản lý giáo dục 1:

- Về kiến thức: Trang bị cho người học những kiến thức lý luận cơ bản về quản

lý giáo dục gồm khái niệm về quản lý giáo dục, quản lý trường học, các đặc điểm

và bản chất của quản lý giáo dục, các quan điểm quản lý giáo dục, mô hình quản lý giáo dục, mục tiêu quản lý giáo dục, các chức năng cơ bản của quản lý giáo dục, nguyên tắc và phương pháp quản lý giáo dục

- Về kỹ năng: Trên cơ sở các kiến thức lý luận đã được trang bị, giúp người học biết phân tích làm rõ các thành tố cơ bản của quản lý giáo dục, so sánh các đặc điểm của quản lý giáo dục với các lĩnh vực quản lý khác, xác định được hệ mục tiêu quản lý giáo dục, phân tích được các quan điểm quản lý giáo dục và liên hệ

được trong những tình huống cụ thể; biết phân tích so sánh các mô hình quản lý giáo dục, biết giải quyết một số tình huống cụ thể trong quản lý giáo dục theo đúng nguyên tắc quản lý giáo dục, biết lựa chọn và vận dụng các phương pháp quản lý giáo dục…

- Về thái độ: Học xong học phần người học có thái độ thực tế trong xác định mục tiêu quản lý giáo dục, có ý thức tuân thủ các nguyên tắc quản lý trong hoạt động thực tiễn, có thái độ tích cực và tư duy phê phán trong lựa chọn phương pháp quản lý để phân tích và giải quyết các tình huống của quản lý giáo dục trong thực hành cũng như trong công tác sau này

Nội dung học phần Khoa học quản lý giáo dục I gồm có 3 chương:

Chương 1: Đại cương về quản lý giáo dục

Chương 2: Mục tiêu quản lý giáo dục

Chương 3: Nguyên tắc và phương pháp quản lý giáo dục

Từ sự mô tả khái quát trên đây, cho thấy học phần Khoa học quản lý giáo dục I

có khối lượng kiến thức lý luận khá lớn và phức tạp, các đơn vị kiến thức có mối quan hệ chặt chẽ với nhau Do vậy, việc mô hình hóa nội dung bài học hay từng phần, từng chương bằng phương pháp Grap sẽ giúp sinh viên dễ dàng hình dung và nắm bắt kiến thức hơn Hơn nữa, học phần này đặt ra yêu cầu sinh viên phải có kỹ năng phân tích, so sánh, liên hệ thực tiễn, nhận diện và giải quyết được một số tình huống trong quản lý giáo dục Muốn làm được như vậy, sinh viên phải thực sự hiểu bài, phải tích cực tư duy, kết nối một cách linh hoạt các kiến thức để vận dụng sáng tạo trong từng tình huống Phương pháp Grap sẽ hỗ trợ người học phát triển năng lực này

2.2.2 Hướng sử dụng phương pháp Grap trong dạy học học phần Khoa học quản lý giáo dục I.

Grap nội dung có thể được thiết lập cho nội dung một bài học trọn vẹn, hoặc một chương, một phần hay chỉ là một khái niệm giảng viên cần nghiên cứu kỹ nội dung để lựa chọn nội dung phù hợp cho việc lập Grap

Để sinh viên làm quen với phương pháp Grap trong quá trình học, giảng viên nên thực hiện theo quá trình từ dễ đến khó

Giai đoạn 1: Giảng viên lập Grap nội dung trên lớp, yêu cầu sinh viên ghi nhớ

và tái hiện Grap theo mẫu của giảng viên

Giai đoạn 2: Từ bài giảng của giảng viên yêu cầu sinh viên tự xây dựng Grap

và giải thích được cách xây dựng đó

Giai đoạn 3: Sinh viên tự nghiên cứu nội dung bài từ giáo trình và tự xây dựng Grap phù hợp với nội dung đã tự nghiên cứu

Trong quá trình xây dựng Grap nội dung, giảng viên cần hướng dẫn sinh viên lưu ý: Grap nội dung là hình thức cấu trúc hóa một cách trực quan và khái quát nội dung bài học Grap phải đảm bảo có các đỉnh và các cung, trong đó các đỉnh là những chốt kiến thức được mã hóa, các cung là những đường nối các đỉnh kiến thức đó Grap nội dung phải đảm bảo tính khái quát, nội dung kiến thức được chọn phải là cơ bản nhất, quan trọng nhất nhưng cũng không được bỏ sót nội dung Các nội dung của Grap phải nêu lên được dấu hiệu bản chất nhất của đối tượng, đảm bảo tính hệ thống thể hiện ở trình tự kiến thức các bài, các chương trung thành với giáo trình Việc bố trí các đỉnh và các cung cũng cần phải đảm bảo tính thẩm mỹ, giúp người xem dễ nhìn và dễ tiếp thu

Một vài ví dụ xây dựng Grap nội dung trong dạy học Học phần Khoa học quản

lý giáo dục

Ví dụ 11: Xây dựng Grap nội dung của một khái niệm “Mục tiêu quản lý giáo dục”

Định nghĩa của khái niệm được phát biểu như sau: Mục tiêu quản lý giáo dục

là cái đích phải đạt tới của quá trình quản lý Nó được xem là trạng thái mong muốn, khả thi và cần thiết tại một thời điểm xác định trong tương lai đối với cơ sở giáo dục hoặc đối với một số thành tố/bộ phận của hệ thống giáo dục

Định nghĩa khái niệm này có thể được Grap hóa như sau:

- Chọn những kiến thức chốt của định nghĩa, những kiến thức cơ bản cần và đủ

để tạo nên cấu trúc ngữ nghĩa của định nghĩa

- Xác lập các mối liên hệ giữa các kiến thức chốt, tức là xây dựng các cung của Grap

Định nghĩa có thể được diễn tả bằng sơ đồ Grap sau đây:

Ví dụ xây dựng Grap nội dung cho một phần trong bài học: Khi giảng đến phần các thành tố của quản lý giáo dục, giảng viên có thể sử dụng sơ đồ Grap để thể hiện các thành tố và mối quan hệ giữa các thành tố này một cách trực quan và

dễ hiểu như sau:

Để giảng dạy nội dung này bằng phương pháp Grap, giảng viên có thể triển khai theo hai cách:

Mục tiêu

QLGD

Cần thiết Khả thi

Mong muốn

Đích phải đạt

Thời điểm xác định ở tương lai Trạng thái

Bộ phận/thành

tố HTGD

Cơ sở giáo dục

Hệ thống giáo dục

Chủ thể

QL

Đối tượng QL

Công cụ QL

Phương pháp QL

Mục tiêu QL

Môi trường