thực trạng ô nhiễm môi trường của các cơ sở tái chế chì và sức khoẻ học sinh xã chỉ đạo - văn lâm - hưng yên năm 2008

ĐẶT VẤN ĐỀ Chì là một nguyên tố hóa học đã được loài người biết đến từ lâu. Chì đã được sử dụng rộng rãi trong các ngành công nghiệp và trong đời sống. Song song với những lợi ích mà chì mang lại thì chì là một kim loại nặng, có độc tính cao và rất nguy hiểm cho sức khỏe con người. Bộ Y tế Nga đã xếp chì, asen, thủy ngân, cadimi, kẽm, flo vào nhóm độc chất gây ô nhiễm môi trường nguy hiểm loại I [55]. Chì và các hợp chất của nó là loại độc chất đa tác dụng, tác động lên toàn bộ các cơ quan và hệ cơ quan, những tổn thương đặc biệt nặng xuất hiện trong hệ thống tạo máu, hệ tim mạch, hệ thần kinh và hệ tiêu hóa [50]. Đối với trẻ em, ngay cả với hàm lượng chì trong môi trường tự nhiên, chì vô cơ đã ảnh hưởng đến sức khỏe, dẫn đến những rối loạn phát triển trí tuệ và thể lực, các rối loạn thần kinh tâm lý, giảm tổng hợp hem và thiếu máu, giảm vitamin D trong máu và tăng ngưỡng tiếp nhận âm thanh. Các tác động thần kinh của chì lên cơ thể trẻ em được đặc biệt chú ý vì các rối loạn về trí tuệ ở trẻ em vẫn tiếp tục diễn ra sau khi mức chì trong máu đã giảm [56]. Ở nước Mỹ, số trẻ em có tích lũy chì trong máu ước tính khoảng từ 5,9 11,7 triệu em [20]. Ở Nga, người ta ước tính có khoảng 44% trẻ em ở các thành phố lớn bị ảnh hưởng của chì [58] Ở Việt Nam, ảnh hưởng của chì đến sức khỏe con người đã được quan tâm, đặc biệt là ở các làng nghề bị ô nhiễm môi trường do chì trong hoạt động sản xuất. Theo một số nghiên cứu, ô nhiễm môi trường ở các làng nghề như làng nghề tái chế kim loại, làng nghề cơ khí, làng nghề gốm sứ...là đáng báo động. Hàm lượng chì trong đất, nước, không khí ở đây vượt tiêu chuẩn cho phép nhiều lần (trong nước cao gấp 4,4 lần, trong không khí cao gấp 87,2 lần) [2], [36]. Những ảnh hưởng của chì đối với sức khỏe trẻ em nói chung và trẻ em lứa tuổi học đường nói riêng đã được nhiều tác giả trên thế giới nghiên cứu. Còn ở Việt Nam, ảnh hưởng của chì đến sức khỏe trẻ em lứa tuổi học đường thì chúng tôi chưa thấy một nghiên cứu nào đề cập đến. Từ tình hình thực tế trên, để tìm hiểu ảnh hưởng của chì đến sức khỏe trẻ em học sinh, chúng tôi tiến hành đề tài nghiên cứu: “Thực trạng ô nhiễm môi trường của các cơ sở tái chế chì và sức khỏe học sinh xã Chỉ Đạo, Văn Lâm, Hưng Yên năm 2008” nhằm 2 mục tiêu sau: 1. Đánh giá mức độ ô nhiễm môi trường trong làng tái chế chì và môi trường trường học của học sinh tiểu học và trung học cơ sở xã Chỉ Đạo, Văn Lâm, Hưng Yên năm 2008. 2. Khảo sát ảnh hưởng của ô nhiễm chì đến sức khỏe học sinh thông qua chỉ số chì niệu và δ-ALA niệu.

Trường đại học y Hμ Nội

Lỗ văn Tùng

Thực trạng ô nhiễm môi trường của

các cơ sở tái chế chì vμ sức khoẻ học sinh xã chỉ đạo - văn lâm - hưng yên năm 2008

luận văn thạc sĩ y học

Hμ Nội - 2009

Trường đại học y Hμ Nội

Lỗ văn tùng

Thực trạng ô nhiễm môi trường của

các cơ sở tái chế chì vμ sức khoẻ học sinh xã chỉ đạo - văn lâm - hưng yên năm 2008

Tôi xin bày tỏ lời cám ơn sâu sắc tới Ban Giám hiệu, khoa Y tế Công cộng, các bộ môn liên quan, Phòng Đào tạo Sau đại học - Trường Đại học Y Hà Nội đã luôn quan tâm, tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi học tập, nghiên cứu và hoàn thành Luận văn này

Tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tới các thầy cô giáo, đặc biệt là các thầy cô giáo khoa Y tế Công cộng - Trường Đại học Y Hà nội đã hết lòng dạy bảo và giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và hoàn thành Luận văn này

Tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tới PGS TS Nguyễn Thị Bích Liên, với tư cách là người hướng dẫn khoa học và tấm lòng nhân ái, tận tuỵ của một nhà giáo, cô đã truyền đạt kiến thức, cho tôi những lời khuyên, chỉ dẫn hết sức quan trọng trong quá trình hoàn thành Luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám đốc, các đồng nghiệp Viện Y học Lao động và Vệ sinh Môi trường, đặc biệt là ThS Đặng Anh Ngọc cùng các đồng nghiệp của khoa Vệ sinh và Sức khoẻ trường học đã giúp đỡ, tạo điều kiện cho tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành Luận văn

Tôi xin chân thành cám ơn Trung tâm Y tế dự phòng tỉnh Hưng Yên, Uỷ ban Nhân dân và Phòng Y tế, Ban giám hiệu Trường Tiểu học và Trung học cơ sở xã Chỉ

Đạo đã giúp đỡ, tạo điều kiện cho tôi tiến hành đề tài nghiên cứu tại địa phương

Tôi xin chân thành cám ơn bạn bè và người thân đã động viên, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành Luận văn này

Hà Nội, tháng 8 năm 2009

Lỗ Văn Tùng

MỤC LỤC

ĐẶT VẤN ĐỀ 1

Chương 1: TỔNG QUAN 3

1.1 Giới thiệu chung về chì vô cơ 3

1.2 Tình hình ô nhiễm môi trường do chì và ảnh hưởng của chì đến sức khoẻ trên thế giới 5

1.3 Tình hình ô nhiễm môi trường tại các làng nghề và ảnh hưởng của nó tới sức khoẻ ở Việt Nam 15

Chương 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 19U 2.1 Địa điểm nghiên cứu 19

2.2 Đối tượng nghiên cứu 20

2.3 Phương pháp nghiên cứu 20

2.4 Xử lý số liệu 27

2.5 Khía cạnh đạo đức của đề tài 27

2.6 Hạn chế của đề tài 27

Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 28U 3.1 Thực trạng ô nhiễm môi trường 28

3.2 Thực trạng sức khoẻ học sinh 34

Chương 4: BÀN LUẬN 50

4.1 Thực trạng ô nhiễm môi trường 50

4.2 Thực trạng sức khoẻ học sinh 55

KẾT LUẬN 65

KIẾN NGHỊ 66 TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

ATSDR Agency for Toxic Substances and Disease

Registry (Cơ quan đăng kí độc chất và bệnh tật)

(Cơ quan bảo vệ môi trường)

RHM Răng - Hàm - Mặt

DANH MỤC BẢNG

Bảng 3.1 Kết quả xét nghiệm hơi khí độc trong không khí làng nghề 28

Bảng 3.2 Tình hình ô nhiễm xung quanh khu vực tái chế chì tập trung 29

Bảng 3.3 Kết quả xét nghiệm nước thải làng nghề 30

Bảng 3.4 Kết quả xét nghiệm nước sinh hoạt làng nghề 31

Bảng 3.5 Kết quả phân tích hàm lượng chì trong đất làng nghề 32

Bảng 3.6 Kết quả xét nghiệm hơi khí độc trong không khí trường học 33

Bảng 3.7 Kết quả xét nghiệm nước sinh hoạt ở trường học 33

Bảng 3.8 Kết quả phân tích hàm lượng chì trong đất trường học 34

Bảng 3.9 Số lượng học sinh tham gia nghiên cứu theo trường và theo lớp34 Bảng 3.10 Phân bố học sinh theo các làng 35

Bảng 3.11 Tỷ lệ học sinh theo các mức δ-ALA niệu và theo làng 36

Bảng 3.12 So sánh tỷ lệ học sinh với các mức δ- ALA niệu giữa làng Đông Mai và các làng khác 36

Bảng 3.13 Tỷ lệ học sinh theo các mức chì niệu và theo làng 37

Bảng 3.14 Tỷ lệ học sinh theo các mức δ-ALA niệu và theo bậc học 38

Bảng 3.15 Tỷ lệ học sinh theo các mức chì niệu và theo bậc học 38

Bảng 3.16 Tỷ lệ học sinh có cả mức δ-ALA niệu >10mg/l và chì niệu >80μg/l 39

Bảng 3.17 Chiều cao trung bình của học sinh theo tuổi và giới 39

Bảng 3.18 Cân nặng trung bình của học sinh theo tuổi và giới 40

Bảng 3.19 Phân loại phát triển thể lực học sinh 41

Bảng 3.20 Phân loại phát triển thể lực học sinh theo làng 42

Bảng 3.21 Tình hình bệnh tật ở học sinh 44

Bảng 3.22 Tình hình bệnh tật học sinh theo làng 45

Bảng 3.23 Phân loại sức khoẻ học sinh theo giới 47

Bảng 3.24 Phân loại sức khoẻ học sinh theo làng 47

Bảng 3.25 Phân loại PTTL theo mức δ-ALA niệu và Chì niệu 48

Bảng 3.26 Phân loại sức khoẻ theo mức δ-ALA niệu và chì niệu 48

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 3.1 Tỷ lệ học sinh theo các nhóm δ-ALA niệu 35

Biểu đồ 3.2 Tỷ lệ học sinh theo các nhóm chì niệu 37

Biểu đồ 3.3 Tình hình bệnh tật chung ở học sinh 43

Biểu đồ 3.4 Tỷ lệ học sinh theo phân loại sức khoẻ 46

Biểu đồ 3.5 So sánh chiều cao của nam với các nghiên cứu trước đây 59

Biểu đồ 3.6 So sánh chiều cao của nữ với các nghiên cứu trước đây 59

Biểu đồ 3.7 So sánh cân nặng của nam với các nghiên cứu trước đây 59

Biểu đồ 3.8 So sánh cân nặng của nữ với các nghiên cứu trước đây 59

ĐẶT VẤN ĐỀ

Chì là một nguyên tố hóa học đã được loài người biết đến từ lâu Chì đã được sử dụng rộng rãi trong các ngành công nghiệp và trong đời sống

Song song với những lợi ích mà chì mang lại thì chì là một kim loại nặng,

có độc tính cao và rất nguy hiểm cho sức khỏe con người Bộ Y tế Nga đã xếp chì, asen, thủy ngân, cadimi, kẽm, flo vào nhóm độc chất gây ô nhiễm môi trường nguy hiểm loại I [55] Chì và các hợp chất của nó là loại độc chất đa tác dụng, tác động lên toàn bộ các cơ quan và hệ cơ quan, những tổn thương đặc biệt nặng xuất hiện trong hệ thống tạo máu, hệ tim mạch, hệ thần kinh và hệ tiêu hóa [50] Đối với trẻ em, ngay cả với hàm lượng chì trong môi trường tự nhiên, chì vô cơ đã ảnh hưởng đến sức khỏe, dẫn đến những rối loạn phát triển trí tuệ và thể lực, các rối loạn thần kinh tâm lý, giảm tổng hợp hem và thiếu máu, giảm vitamin D trong máu và tăng ngưỡng tiếp nhận âm thanh Các tác động thần kinh của chì lên cơ thể trẻ em được đặc biệt chú ý vì các rối loạn về trí tuệ ở trẻ em vẫn tiếp tục diễn ra sau khi mức chì trong máu đã giảm [56]

Ở nước Mỹ, số trẻ em có tích lũy chì trong máu ước tính khoảng từ 5,9 11,7 triệu em [20] Ở Nga, người ta ước tính có khoảng 44% trẻ em ở các thành phố lớn bị ảnh hưởng của chì [58]

-Ở Việt Nam, ảnh hưởng của chì đến sức khỏe con người đã được quan tâm, đặc biệt là ở các làng nghề bị ô nhiễm môi trường do chì trong hoạt động sản xuất Theo một số nghiên cứu, ô nhiễm môi trường ở các làng nghề như làng nghề tái chế kim loại, làng nghề cơ khí, làng nghề gốm sứ là đáng báo động Hàm lượng chì trong đất, nước, không khí ở đây vượt tiêu chuẩn cho phép nhiều lần (trong nước cao gấp 4,4 lần, trong không khí cao gấp 87,2 lần) [2], [36]

Những ảnh hưởng của chì đối với sức khỏe trẻ em nói chung và trẻ em lứa tuổi học đường nói riêng đã được nhiều tác giả trên thế giới nghiên cứu Còn ở Việt Nam, ảnh hưởng của chì đến sức khỏe trẻ em lứa tuổi học đường thì chúng tôi chưa thấy một nghiên cứu nào đề cập đến Từ tình hình thực tế trên, để tìm hiểu ảnh hưởng của chì đến sức khỏe trẻ em học sinh, chúng tôi

tiến hành đề tài nghiên cứu: “Thực trạng ô nhiễm môi trường của các cơ sở

tái chế chì và sức khỏe học sinh xã Chỉ Đạo, Văn Lâm, Hưng Yên năm 2008” nhằm 2 mục tiêu sau:

1 Đánh giá mức độ ô nhiễm môi trường trong làng tái chế chì và môi trường trường học của học sinh tiểu học và trung học cơ sở

xã Chỉ Đạo, Văn Lâm, Hưng Yên năm 2008

2 Khảo sát ảnh hưởng của ô nhiễm chì đến sức khỏe học sinh thông qua chỉ số chì niệu và δ-ALA niệu

Chương 1 TỔNG QUAN

1.1 Giới thiệu chung về chì vô cơ

Chì (Pb) là một kim loại nặng có màu xám, dẻo và đàn hồi Nhiệt độ nóng

Chì được sử dụng để chế tạo các thiết bị hoá học, ắc quy, màu, tetraetyl,

để bọc cáp điện, chế tạo đồng thau, màn chống tia gamma Trong điều kiện

Chì tồn tại lâu dài trong nước và đất Các hạt chì trong không khí có thời gian tồn tại là 10 ngày Phần lớn chì trong môi trường là nguồn độc hại đối với con người Con người nhiễm độc chì chủ yếu từ khẩu phần ăn hàng ngày, không khí, nước uống, bụi và các mẩu sơn [30]

1.1.1 Hấp thụ chì vào cơ thể

Chì được hấp thụ vào cơ thể thông qua hệ tiêu hoá và hô hấp Người lớn

hấp thụ từ 10 - 15% lượng chì thâm nhập vào đường tiêu hoá, nhưng trẻ em hấp thụ đến hơn 50% Khả năng hấp thụ chì qua đường tiêu hoá phụ thuộc vào yếu tố thức ăn và dạng hoá học của chì Mức độ hấp thụ chì tăng lên đáng kể ở

những người có chế độ ăn thiếu canxi, sắt, phốt pho hoặc kẽm [25] Khi thâm

nhập vào đường tiêu hoá, khoảng 30% lượng chì có trong bụi, 17% lượng chì

có trong các mẩu sơn, 50% chì có trong thức ăn và nước uống được hấp thụ vào cơ thể Hấp thụ chì qua đường hô hấp phụ thuộc vào kích thước của các hạt bụi chứa chì được hít vào và lượng hạt bụi đọng lại trong phổi (chiếm khoảng 30-50% tổng số hạt bụi) và phụ thuộc vào dung tích cũng như tốc độ thông khí của phổi Sự tồn đọng các hạt bụi chứa chì ở trong đường hô hấp của trẻ em

cao hơn người lớn từ 1,6-2,7 lần Trên 90% lượng chì chứa trong hạt bụi đọng

lại trong phổi được hấp thụ vào máu [30]

1.1.2 Phân bố chì trong cơ thể

Chì được phân bố chủ yếu ở máu, mô mềm và xương Phần lớn (99%)

lượng chì máu được kết hợp với hồng cầu, 50% lượng chì trong hồng cầu liên kết với hemoglobin Chu kỳ bán phân hủy sinh học của chì máu là 25 - 28 ngày, sau đó chì máu sẽ cân bằng với các thành phần khác Có một phần nhỏ chì trong huyết thanh, lượng chì này cân bằng với lượng chì trong mô mềm Lượng chì chứa trong thận tăng lên cùng với tuổi Một số lượng lớn chì được giữ lại trong xương, chiếm khoảng 95% tổng lượng chì trong cơ thể người lớn,

73% tổng lượng chì trong cơ thể trẻ em [30]

Chì xuất hiện trong xương sẽ chiếm chỗ của canxi Nó được tích luỹ ở đây một cách tạm thời, bộ xương như là “con thuyền” bảo vệ các cơ quan khác khi sự tích luỹ chì mãn tính diễn ra Đồng thời nó là nguồn tái phục hồi

và tiếp tục gây nhiễm độc sau khi kết thúc phơi nhiễm với chì [29]

1.1.3 Đào thải chì

Mặc dù chì được đào thải ra ngoài bằng một số đường (bao gồm cả mồ hôi và móng, tóc), nhưng chỉ có đường tiết niệu và tiêu hoá là có tầm quan trọng thực sự Khoảng 75% chì hấp thụ vào cơ thể được đào thải ra ngoài qua nước tiểu, 25% đào thải qua phân Nhìn chung chì được đào thải ra ngoài cơ thể một cách chậm chạp, nên tích luỹ chì trong cơ thể con người diễn ra một

cách dễ dàng [30], [39]

1.1.4 Ảnh hưởng của chì đến sức khoẻ

Trong các chất ô nhiễm môi trường thì chì là một trong những kim loại nặng, có độc tính cao và rất nguy hiểm đối với cơ thể con người Chì và các hợp chất của nó là loại độc chất đa tác dụng, tác động lên toàn bộ các cơ quan

và hệ cơ quan, những tổn thương đặc biệt nặng xuất hiện trong hệ thống tạo

máu, hệ tim mạch và thần kinh và hệ tiêu hoá [50] Bộ Y tế Nga đã xếp chì

cùng với asen, thuỷ ngân, cadimi, kẽm, flo vào nhóm độc chất gây ô nhiễm

môi trường nguy hiểm loại 1[55]

Những dấu hiệu và triệu chứng không đặc trưng trong nhiễm độc chì bao

gồm ăn không ngon, có vị kim loại trong miệng, táo bón, da xanh tái, phiền

muộn, thể trạng yếu ớt, thiếu ngủ, nhức đầu, dễ bị kích thích, đau cơ và khớp,

đau bụng, đường viền Burton Những tác động đặc trưng xuất hiện ở các cơ

quan và hệ cơ quan đích như hệ thần kinh (trung ương và ngoại biên), hệ

thống tạo máu, hệ thống tim mạch, thận, cơ quan sinh dục và bào thai [30]

1.2 Tình hình ô nhiễm môi trường do chì và ảnh hưởng của chì đến sức

khoẻ trên thế giới

1.2.1 Tình hình ô nhiễm môi trường do chì

Theo nghiên cứu của các nhà khoa học Mỹ, mức chì trong không khí thay

đổi tuỳ theo vùng (nông thôn, miền núi, vùng gần nguồn ô nhiễm chì) như sau:

Hàm lượng trung bình của chì trong nước bề mặt là 3,9μg/l (đo ở 50.000 trạm); hàm lượng chì trong nước biển là 0,005μg/l Hàm lượng chì vào khoảng 20.000μg/g ở lớp bùn dưới đáy sông và vào khoảng 100.000 μg/g ở bùn trên

bờ biển Lượng chì tự nhiên (Galen, PbS) trong đất khoảng từ 10 - 30 μg/g Tuy vậy, hàm lượng chì trong đất bề mặt thay đổi phụ thuộc vào nơi có nguồn

chì và khói phương tiện giao thông

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (2005), tại châu Âu hàm lượng chì trong không

Theo nghiên cứu của tác giả Henry A Foner (1992), hàm lượng chì trong đất ở một số thành phố của Israel khá cao như: trung tâm thành phố Jerusalem

là 1.075μg/g, trung tâm thành phố Tel Aviv: 1.394μg/g, Haifa 1581μg/g, trung tâm thành phố Be’ersheva: 530μg/g, trung tâm thành phố Akko: 620μg/g, Petah Tiqwa: 839μg/g, đối diện nhà máy thuỷ tinh ở thành phố Hebron: 150μg/g [27]

1.2.2 Ảnh hưởng của chì đến sức khoẻ trẻ em

Các tổn thương do tác động của chì lên trẻ em thường xuất hiện khi mức chì máu thấp hơn so với người lớn do trẻ em nhạy cảm với độc tính của chì hơn [45] Ngay cả hàm lượng chì có trong môi trường tự nhiên, chì vô cơ đã ảnh hưởng đến sức khoẻ trẻ em Tác động của chì có thể dẫn đến những rối loạn về phát triển trí tuệ và thể lực, các rối loạn về thần kinh tâm lý, giảm tổng hợp hem và thiếu máu, tăng ngưỡng tiếp nhận âm thanh và giảm mức vitamin

D trong máu Các tác động thần kinh của chì lên cơ thể trẻ em được đặc biệt chú ý vì rối loạn về trí tuệ ở trẻ vẫn tiếp tục diễn ra sau khi mức chì trong máu

đã giảm [56]

Hình 1.1 Ảnh hưởng của chì vô cơ đến sức khoẻ [45]

1.2.2.1 Ảnh hưởng đến hệ thần kinh và phát triển trí tuệ

Đối với trẻ em, các triệu chứng não và tử vong xảy ra khi hàm lượng chì máu là 80 - 100μg/dl Những trường hợp khỏi có thể bị chậm phát triển trí tuệ lâu dài và các thiếu hụt thần kinh khác Các triệu chứng thần kinh điển hình (tổn thương thần kinh ngoại vi) diễn ra khi mức chì máu cao từ 40-60μg/dl Ảnh hưởng thần kinh không điển hình (giảm tốc độ dẫn truyền thần kinh, chỉ

số IQ), các thiếu hụt về điện sinh lý và thần kinh tâm lý ở trẻ em được xác định

với mức chì máu bằng hoặc dưới 40μg/dl, không có bằng chứng về điểm bắt đầu của ngưỡng

Một số nghiên cứu được thiết kế để điều tra những ảnh hưởng của mức tiếp xúc với chì liều “thấp” (chì máu dưới 40 μg/dl) khi chưa có những triệu chứng lâm sàng rõ rệt đã quan tâm đến các ảnh hưởng về trí tuệ và hành vi của trẻ em [44] Người ta nhận thấy những thay đổi (có ý nghĩa) về tốc độ dẫn truyền thần kinh tối đa (MNCV) ở trẻ 5 - 9 tuổi sống gần lò nấu kim loại khi hàm lượng chì máu 20μg/dl Tốc độ dẫn truyền thần kinh vẫn tiếp tục giảm 2% mỗi khi mức chì máu tăng lên 10μg/dl) [41]

Trong một số báo cáo về giảm sức nghe của trẻ em, thần kinh thính giác cũng được đề cập như một điểm đích gây độc của chì [37] Phân tích kết quả Điều tra Dinh dưỡng và Bệnh tật lần thứ II ở Mỹ, người ta nhận thấy chì máu

có mối tương quan (có ý nghĩa) với sức nghe tại tất cả các mức từ 5 tới 45 μg/dl ở trẻ 4 -19 tuổi Trong đó ngưỡng nghe của những em có mức chì máu

là 20 μg/dl tăng từ 10 – 20% so với những em có mức chì máu là 4 μg/dl [40]

Các nghiên cứu ở trẻ em cho thấy chỉ số IQ giảm khoảng 5 điểm ở mức chì máu là 50 – 70 μg/dl, giảm 1-2 điểm ở mức chì máu từ 15 -30 μg/dl [34] Nghiên cứu những trẻ em từ khi sinh đến 7 tuổi ở vùng Port Pirie (gần với khu vực luyện chì ở Australia) cho thấy hàm lượng chì máu có liên quan nghịch đến chỉ số IQ ở tất cả các lứa tuổi từ 2 trở lên Ở 2 tuổi, chỉ số thông minh giảm 1,6 điểm nếu hàm lượng chì máu tăng lên 10 μg/dl Ở 6 tuổi, chỉ số thông minh giảm 7,2 điểm nếu hàm lượng chì máu tăng từ 10 -30 μg/dl và ở 7

tuổi thì chỉ số này giảm 4,4 - 5,3 điểm với mức tăng chì máu tương tự [30]

Sử dụng một bộ thử nghiệm để xác định chỉ số IQ và kết quả học tập của trẻ em thành phố Boston, Bellinger và cs (1992) đã nhận thấy rằng nếu hàm lượng chì trong máu lên tăng10 μg/dl (từ 1 – 25 μg/dl) thì chỉ số IQ của trẻ 24

tháng tuổi giảm 5,8 điểm, thành tích học tập của trẻ em 10 tuổi giảm 8,9 điểm Stiles và Bellinger (1993) nhận thấy thiếu hụt điểm số IQ có thể liên quan đến

một vài chỉ số hoạt động thần kinh tâm lý [21]

Lanphear B.P và cộng sự (2005) khi tổng hợp số liệu từ 1.333 trẻ em từ khi sinh đến 5 và 10 tuổi trong 7 nghiên cứu cộng đồng nhận thấy chỉ số IQ giảm 6,9 điểm khi mức chì máu tăng từ 2,4 đến 30 μg/dl Khi mức chì máu tăng từ 2,4 -10 μg/dl, 10-20 μg/dl, 20-30 μg/dl thì chỉ số IQ giảm tương đương là 3,9 điểm, 1,9 điểm và 1,1 điểm Họ đã kết luận rằng phơi nhiễm chì

trong môi trường có liên quan với thiếu hụt trí tuệ [31]

Cùng với giảm chỉ số IQ, người ta nhận thấy trẻ em bị nhiễm độc chì giảm khả năng chú ý, rối loạn chức năng ngôn ngữ, rối loạn khả năng tiếp nhận các chương trình giáo dục và khả năng thích nghi với môi trường nhà trường [33]

Vấn đề thấm nhiễm chì nhiều khi nằm ngoài sự chú ý của các bác sĩ Chỉ khi phát hiện trẻ học tập kém, có các vấn đề về khả năng chú ý và cử động sự chính xác (đặc trưng cho tác động lên thần kinh của chì với hàm lượng thấp)

thì cha mẹ học sinh mới đưa trẻ đến bác sĩ khám bệnh [56]

1.2.2.2 Ảnh hưởng đến phát triển thể lực ở trẻ em

Tác động bất lợi nhất của chì đối với tăng trưởng xuất hiện ở những trẻ

em có mức chì máu tăng cao ở cả giai đoạn bào thai và sau khi sinh Chiều cao trung bình khi sinh của những trẻ em có mức chì máu tăng cao thấp hơn 2

cm so với chiều cao dự báo trước Ở 15 tháng tuổi, chiều cao trung bình của trẻ có hàm lượng chì máu tăng cao thấp hơn 2 cm so với những trẻ có mức chì

máu bình thường [42]

Frisancho A R and Ryan A S đã tiến hành nghiên cứu mức chì máu ở 1.454 trẻ em Mỹ - Phi từ 5 - 12 tuổi Họ nhận thấy có mối liên quan nghịch

giữa mức chì máu và chiều cao đứng của trẻ em Những trẻ em có mức chì máu cao hơn trung bình có chiều cao thấp hơn những trẻ khác cùng lứa tuổi

và giới tính 1,2 cm [26]

Một nghiên cứu khác được tiến hành trên 522 trẻ em từ 6 - 9 tuổi ở Hy Lạp cho thấy có mối liên quan nghịch giữa các chỉ số tăng trưởng và mức chì máu Khi mức chì máu tăng lên 10 μg/dl thì vòng đầu giảm 0,33cm, chiều cao giảm 0,86 cm và vòng ngực giảm 0,40 cm Kết quả này đưa các tác giả đến nhận định

rằng giảm chiều cao có thể có liên quan với hàm lượng chì máu [28]

1.2.2.3 Ảnh hưởng đến hệ thống tạo máu

Thiếu máu Frank do hậu quả của việc giảm hemoglobin và thời gian sống của hồng cầu nhận thấy ở trẻ em khi hàm lượng chì máu 70μg/dl (người lớn là 80μg/dl) Thời gian sống của hồng cầu ngắn là do tăng khả năng phá vỡ màng

tế bào máu và giảm lượng hemoglobin được tạo ra do giảm lượng enzym liên quan đến tổng hợp Hem Giảm tổng hợp hem khi mức chì máu của trẻ em vào khoảng 40μg/dl (ở người lớn là 50μg/dl) [30]

Trên tổng hợp Hem, chì ức chế một số men trong quá trình tổng hợp Hem Axít aminolevulinic dehydraza (ALAD) và hemsynthetaza là hai men bị ảnh hưởng rõ nhất Mức độ ức chế δ-ALA liên quan chặt chẽ tới hàm lượng chì trong máu Do ức chế δ-ALA sẽ đưa đến hậu quả trực tiếp là tăng δ-ALA trong huyết tương và nước tiểu Xét nghiệm δ-ALA có giá trị trong việc phát hiện sớm nhiễm độc chì

Trong tiếp xúc với chì, chì ức chế Hemsythetaza làm ứ sắt trong huyết thanh và tăng protoporphirin tự do trong hồng cầu (FEP)

Do chì ức chế men Coprogenaza III gây ứ đọng coproporphyrinogen III trong máu và đào thải ra nước tiểu

Hình 1.2 Ảnh hưởng của chì đến sinh tổng hợp HEM [14]

1.2.2.4 Ảnh hưởng lên hệ thống tiêu hoá

Ở trẻ em, rối loạn hệ thống tiêu hoá xuất hiện ở mức chì lớn hơn hoặc bằng 60 μg/dl Các triệu chứng rối loạn tiêu hoá bao gồm đau bụng, táo bón, co

thắt, buồn nôn, nôn, chán ăn và giảm cân [30] Các triệu chứng cũng có khả

năng xuất hiện ở 50% trẻ em có mức chì máu 20-45 μg/dl [32]

Mối liên quan thuận giữa mức chì máu và tỷ lệ sâu răng đã được báo cáo

ở một số nghiên cứu dịch tễ học [23] Nghiên cứu ở 251 trẻ em từ 9-12 tuổi nhận thấy rằng những trẻ em có hàm lượng chì trong lớp men răng cao thì có

tỷ lệ sâu răng cao hơn những trẻ em có hàm lượng chì trong men răng thấp Đối với trẻ em từ 5 -17 tuổi, nếu mức chì máu tăng lên 5μg /dl thì nguy cơ sâu răng cao gấp gần 2 lần [24]

1.2.3 Tình hình nhiễm độc chì ở trẻ em

Trẻ em là đối tượng có nguy cơ cao nhất đối với nhiễm độc chì do đặc điểm sinh lý học và hành vi của trẻ khác với người lớn: hệ thống thần kinh của trẻ em rất nhạy cảm đối với tác động của chì, đường tiêu hoá cũng như cơ chế bảo vệ chưa hoàn thiện làm cho chì dễ dàng hấp thu vào máu, trẻ hay có thói quen cho tay hoặc các đồ dùng vào miệng, trẻ em hay bị rối loạn tiêu hoá

và rối loạn hàm lượng canxi và sắt trong cơ thể [20], [47], [48] Ngoài ra trẻ

em còn hít thở ở tầng không khí sát mặt đất nên có nhiều bụi và ôxít chì hơn

so với tầng trên [56]

Nguồn gốc chì thâm nhập vào cơ thể trẻ em là : 1- chì chứa trong bụi qua tay và các vật nhiễm bẩn ; 2- chì từ không khí ; 3- chì trong nước ăn uống ; 4- chì trong thức ăn, đặc biệt là đồ hộp và hoa quả Về mặt sinh thái, sự nhiễm bẩn các phương tiện và sản phẩm trên là do thay đổi thành phần vật chất bên ngoài môi trường do hoạt động của các xí nghiệp công nghiệp khai khoáng, luyện kim, thuỷ tinh, sử dụng chì và các hợp chất của nó trong sản xuất chế tạo và sử dụng sơn màu, đường ống dẫn nước, chất liệu polimer, lớp phủ trong đồ hộp gây ra

Ở nhiều nước trên thế giới, tiêu chuẩn cơ bản để đánh giá nguy cơ nhiễm độc chì ở trẻ em là hàm lượng chì trong máu (PbB) Hiện nay ở Mỹ, giới hạn hàm lượng chì trong máu do CDC đề xuất năm 1991 là dưới 10µg/dl, nhưng nhiều tác giả cho rằng giới hạn này cần phải xem xét lại vì một số ảnh hưởng

của chì xuất hiện khi mức chì máu dưới 10µg/dl [46]

Kết quả của nhiều nghiên cứu về tác động độc hại của chì đối với thần kinh trẻ em tại Mỹ, châu Âu, châu Úc là cơ sở để đưa ra thang đánh giá, phản

ánh mức độ tích luỹ chì trong cơ thể, nguy cơ tổn thương ở trẻ em và các biện pháp về mặt y tế, công tác vệ sinh và sinh thái Cơ quan bảo vệ môi trường (Environmental Protection Agency, EPA) và Trung tâm kiểm soát bệnh tật của Mỹ (CDC) đã thông qua thang đánh giá sự tích luỹ chì trong cơ thể trẻ em

và hướng dẫn hành động [56] như sau:

Cần phải điều chỉnh khẩu phần ăn và kiểm soát hành vi của trẻ, tiến hành các chương trình giáo dục phòng chống tích luỹ chì trong cơ thể đối với trẻ em Nếu hàm lượng chì máu không giảm thì phải tìm hiểu nguồn gốc và hạn chế chì thâm nhập vào cơ thể

Cần phải kiểm tra sức khoẻ và có thể chỉ định điều trị cho trẻ em nhóm này Cần phát hiện nguồn chì gây ô nhiễm môi trường

Cần phải kiểm tra sức khoẻ và điều trị cho trẻ em nhóm này bằng bằng thuốc thải chì (chelation therapy)

V

≥70

Tình trạng y tế khẩn cấp Cần khẩn trương tiến hành điều trị cho trẻ em và điều chỉnh môi trường

Theo Báo cáo của Cơ quan đăng ký độc chất và bệnh tật (ATSDR-1988)

về sự phổ biến của nhiễm độc chì, ở nước Mĩ tích luỹ chì trong máu có thể lên tới 5,9 - 11,7 triệu trẻ em [20]

Phân tích các số liệu của Điều tra Dinh dưỡng và Sức khoẻ quốc gia lần thứ 2 (1980) cho thấy, khoảng 85% trẻ em Mỹ trước tuổi đến trường có hấp thu chì và nồng độ chì máu trên 10µg/dl [32]

Theo Brody D.J và cộng sự (1994) tổng hợp số liệu từ Điều tra Dinh dưỡng và Sức khoẻ quốc gia lần thứ 3 thì 8,9% tương đương với 1,7 trẻ em

Mỹ từ 1 đến 5 tuổi có mức chì máu từ 0,48 mmol/l (10µg/dl) trở lên [22]

Nghiên cứu được tiến hành tại Bang Vermont của Mĩ (1995) trên 350 trẻ

em 2 tuổi đã nhận thấy 9% trẻ em có PbB>10 µg/dl, 2,7% trẻ em có PbB trong khoảng 15 - 20 µg/dl và 1,5% có PbB>20µg/dl, tức là có 13,2% trẻ em trong nhóm có nguy cơ cao [35]

Ở nước Nga (1997), đánh giá nguy cơ tác động có hại của chì lên trẻ em được tiến hành theo các mô hình sinh - động học về sự thâm nhập của chì vào

cơ thể [57] Đối với các thành phố có hàm lượng chì không cao trong môi

trường, hàm lượng chì trung bình trong máu trẻ em gần với mức không nguy hiểm (10µg/dl) Trong các thành phố có các ngành công nghiệp phát triển, chỉ

số này có thể cao gấp 2 lần Tính toán nguy cơ bằng thang đánh giá của CDC cho thấy khoảng 44% trẻ em ở các thành phố lớn có thể phát sinh các vấn đề hành vi và giáo dục do các tác động của chì, gần 9% cần phải có sự can thiệp

y tế, 0,2% trẻ em nằm trong sự nguy hiểm và khoảng 0,01% cần có sự can thiệp y tế khẩn cấp và các biện pháp điều trị kịp thời [58]

Theo nghiên cứu tại thành phố Saratov (Nga) năm 1996, mức chì máu trung bình của 579 mẫu được phân tích ở CDC là 7,7 µg/l (từ 3,0 - 35,7µg/dl Mức chì máu của gần 1/4 trẻ em Nga được kiểm tra trong điều tra này có khả

năng gây ra những ảnh hưởng bất lợi tới sức khoẻ [38]

Trong nghiên cứu được tiến hành ở Odesha (1999) trên 100 trẻ em lứa tuổi từ 4 - 12 có 15 em thuộc nhóm IIA, 5 em thuộc nhóm IIB (bảng 1.2), tức

là số lượng của nhóm nguy cơ cao chiếm 20% số trẻ em được khám [52] Theo kết quả nghiên cứu của nhiều trung tâm ở châu Âu (Bulgari, Đan Mạch, Hy lạp, Hung - ga - ry, Italia, Rumani, Đức, Nam Tư), phần lớn trẻ em lứa tuổi tới trường có mức PbB dao động trong khoảng 5 - 60 µg/dl [49] Theo kết quả khám 199 trẻ em từ 3 - 6 tuổi ở Wolcele (1988) (quận Birmingham – Anh), hàm lượng chì máu dao động trong khoảng 4,1 - 33,5 µg/dl, trung bình là 9,74 µg/dl [43]

Các nghiên cứu được tiến hành ở Nam Phi cho thấy một bức tranh khá không thuận lợi: hơn 90% trẻ em có mức PbB > 10 µg/dl [52]

Các số liệu trên là bằng chứng về một bức tranh nguy hiểm của thực tế

và cường độ nhiễm độc chì ở trẻ em trên thế giới Việc kiểm soát hàm lượng chì máu ở trẻ em tại các quốc gia đã trở thành vấn đề cấp thiết [58] Nhiều nước trên thế giới như Mỹ, Đức, Đan mạch, Áo, Mexico, Thái Lan đã triển khai các chương trình quốc gia nhằm giảm thiểu ô nhiễm môi trường do chì

và hạn chế những tác động bất lợi của chì đến sức khoẻ trẻ em [57]

1.3 Tình hình ô nhiễm môi trường tại các làng nghề và ảnh hưởng của nó tới sức khoẻ ở Việt Nam

Ở Việt Nam, vấn đề nhiễm độc chì đã được quan tâm từ lâu Tuy nhiên qua tham khảo tài liệu, chúng tôi chưa thấy có nghiên cứu nào đề cập đến ảnh hưởng của ô nhiễm môi trường do chì đến sức khoẻ trẻ em Chúng tôi xin nêu

ra một số dữ liệu trong các báo cáo và đề tài khoa học được tiến hành nghiên cứu ở một số làng nghề có khả năng gây ô nhiễm chì cho môi trường (như làng nghề tái chế kim loại, làng nghề cơ khí, làng nghề đúc kim loại…)

1.3.1 Tình hình ô nhiễm môi trường tại các làng nghề

Qua nghiên cứu của Đặng Kim Chi (2005), phần lớn các làng nghề hình thành và phát triển tự phát, thiết bị đơn giản thủ công, công nghệ lạc hậu, hiệu quả sử dụng nguyên nhiên liệu thấp, mặt bằng sản xuất hạn chế, việc đầu tư cho xây dựng các hệ thống xử lý nước, khí thải hầu như không được quan tâm Vì vậy, vấn đề ô nhiễm môi trường các làng nghề là vấn đề đang được quan tâm và cần thiết phải có những nghiên cứu điều tra cụ thể Ô nhiễm môi trường tại các làng nghề ảnh hưởng lớn đến sức khỏe cộng đồng [2]

Ô nhiễm môi trường đất làng nghề là do các loại hóa chất và kim loại nặng trong các làng nghề đúc đồng, nhôm, chì, các ngành sản xuất đồ gốm, ngói, gạch lát, dệt [11]

Làng nghề tái chế kim loại (nhôm, chì, đồng, kẽm) là loại hình làng nghề gây ô nhiễm môi trường và ảnh hưởng đến sức khoẻ cộng đồng nhiều nhất Nước thải từ làng nghề tái chế kim loại (kim loại đen và kim loại màu) thường chứa bụi kim loại, bụi silicat, rỉ sắt, dầu mỡ Nước thải quá trình tẩy

gấp 4,4 lần, Cu gấp 3,25 lần [2]

Tại làng nghề tái chế kim loại Đông Mai (Hưng Yên), Vân Môn (Bắc Ninh) (2000) có một lượng lớn kim loại như chì trong nước bề mặt và đất Nước thải ở các ao, mương, nước mưa ngấm qua các bãi chất thải rắn làm cho nguồn nước ngầm tại các khu vực làng nghề cũng bị ô nhiễm nặng [13]

Môi trường không khí bị ô nhiễm nặng nề do khí thải của các lò nấu tái chế kim loại, ngoài các hơi khí độc cơ bản do đốt cháy nhiên liệu như CO,

những tác nhân chính ảnh hưởng xấu đến sức khoẻ con người, đặc biệt là đối với trẻ em Nước bề mặt và đất tại các làng nghề này cũng bị ô nhiễm nặng, hàm lượng kim loại nặng (ví dụ như chì) vượt TCCP nhiều lần, thậm chí còn xuất hiện hàm lượng xianua đáng kể trong nước ao,hồ tại làng Đông Mai

(Hưng Yên) và Vân Môn (Bắc Ninh) [5]

Ở làng nghề đúc nhôm, kẽm, chì ở xã Vân Môn (Bắc Ninh) (2003), một lượng lớn bụi có chứa kim loại nặng phát tán vào không khí Một số lượng lớn mẫu không khí trong làng có hàm lượng chì vượt TCCP, mẫu cao nhất vượt TCCP 87,2 lần [36]

Theo Nguyễn Quỳnh Hoa, Nông Thanh Sơn (2004) nghiên cứu hàm lượng chì trong môi trường ở vùng tiếp giáp với khu chế biến kim loại mầu Thái Nguyên thì hàm lượng chì trung bình trong đất là 2,35 ± 2,0 mg/kg [4]

1.3.2 Ảnh hưởng của ô nhiễm môi trường làng nghề đến sức khoẻ

Do môi trường không khí, nước ngầm và nước mặt, đất đều bị ô nhiễm nên số người dân tại các làng nghề bị mắc các bệnh đường hô hấp, đau mắt, bệnh ngoài da, tiêu hoá, phụ khoa là rất cao Ngoài ra là một số bệnh mang

tính nghề nghiệp như bụi phổi, ung thư, thần kinh, đau bụng, đau cột sống…

Nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Khoa học Kỹ thuật Bảo hộ Lao động, sức khoẻ dân cư tại các làng nghề tái chế kim loại là có nhiều vấn đề nhất Kết quả điều tra sức khoẻ tại làng tái chế chì Đông Mai (Hưng Yên) cho thấy: Triệu chứng chủ quan về hô hấp (tức ngực, khó thở) chiếm 65,6%, suy nhược thần kinh chiếm 71,8%, viêm đa khớp mãn chiếm 46,9%, tỷ lệ hồng cầu giảm chiếm 19,4%, tỷ lệ huyết sắc tố giảm chiếm 44,8% (kết quả về tỷ lệ hồng cầu

và huyết sắc tố thông qua xét nghiệm máu và ALA niệu cho 32 đối tượng

trong làng) và 5 trường hợp nhiễm độc chì (trong đó có 3 trẻ em) [5]

Tại làng nghề cơ khí Vân Tràng (2005), trên 50% người lao động mắc bệnh liên quan đến thần kinh (60,3%), 19,2% người dân mắc bệnh ngoài da,

tỷ lệ bệnh tim mạch và tiết niệu cao 15,4% [17]

Theo nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thị Minh Châu (2005) tại làng nghề gốm sứ thì tỷ lệ thợ gốm sức mắc bệnh cao Tỷ lệ mắc cao đối với 1

số bệnh như suy nhược thần kinh (56,58%), bệnh đường hô hấp (46,18%), rối loạn thần kinh thực vật (25,58%), bệnh dạ dày - tá tràng

(37,05%), bệnh về khớp (18,82%), bệnh răng miệng (8,52%), bệnh da liễu (8,52%), bệnh thiếu máu (7,35%) Theo tác giả, cơ cấu bệnh ở đây phù hợp với tình trạng ô nhiễm bụi, các khí thải và chì trong môi trường lao

động và môi trường sống tại làng nghề [1]

Tóm lại, tình trạng ô nhiễm môi trường do chì và ảnh hưởng của chì tới sức khoẻ trẻ em nói chung và trẻ em lứa tuổi học đường nói riêng đã được các nhà khoa học trên thế giới quan tâm và nghiên cứu nhiều Ở Việt Nam, ô nhiễm môi trường do chì và ảnh hưởng của chì đối với sức khoẻ cộng đồng đã được quan tâm nghiên cứu Nhưng ảnh hưởng của ô nhiễm môi trường do chì đến sức khoẻ của học sinh lứa tuổi học đường thì chưa

có nghiên cứu nào đề cập đến Do đó chúng tôi tiến hành đề tài nghiên cứu nhằm đánh giá mức độ ô nhiễm môi trường làng tái chế chì và trong trường học, đồng thời khảo sát ảnh hưởng của ô nhiễm chì đối với sức khỏe học sinh

Chương 2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2 1 Địa điểm nghiên cứu

- Xã Chỉ Đạo - Huyện Văn Lâm - Tỉnh Hưng Yên

Bản đồ xã Chỉ Đạo - huyện Văn Lâm - tỉnh Hưng Yên

Xã Chỉ Đạo, huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên có 5 làng là Đông Mai, Nghĩa Lộ, Trịnh Xá, Cát Lư và Cát Lớn Nghề tái chế chì bắt đầu hình thành

từ năm 1978 và tập trung chủ yếu ở làng Đông Mai Các cơ sở tái chế chì nằm tại khu vực dân cư, xen kẽ giữa các hộ dân Chì nguyên liệu được lấy

chủ yếu từ ắc quy hỏng, một số ít là chân lưới biển Do hoạt động sản xuất mang tính thủ công - lạc hậu, nên môi trường ở đây bị ô nhiễm nặng nề do chất thải và khói chứa bụi chì từ các lò nấu chì Ô nhiễm môi trường đã ảnh hưởng rất lớn đến sức khoẻ nhân dân Gần đây, xã đã quy hoạch một khu đất

ở gần làng để xây dựng khu tái chế chì tập trung Hiện tại, làng Đông Mai không còn các lò nấu chì nữa, nhưng các loại phế thải từ ắc quy và một số công đoạn ban đầu (như lấy chì từ ắc quy,…) vẫn được duy trì, nên nguy cơ ô nhiễm còn tiếp diễn Bên cạnh đó, các lò nấu chì ở khu vực mới khá gần khu dân cư Khói từ lò nấu chì không được xử lý đã phát tán bụi chì vào không khí với một lượng lớn và trên một diện tích rộng Vì vậy, ô nhiễm môi trường không chỉ giới hạn trong phạm vi làng Đông Mai mà còn ảnh hưởng đến cả các làng khác trong xã, nhất là 2 trường Tiểu học và THCS nằm rất gần khu vực tái chế chì tập trung

2.2 Đối tượng nghiên cứu

- Môi trường làng nghề và môi trường trường học (các yếu tố môi trường đất, nước, không khí )

- Học sinh tiểu học và trung học cơ sở xã Chỉ Đạo - Văn Lâm - Hưng Yên

2 3 Phương pháp nghiên cứu

2.3.1 Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu mô tả cắt ngang

2.3.2 Mô hình nghiên cứu các tác động của môi trường tới sức khỏe học sinh

2.3.3 Cỡ mẫu nghiên cứu

2.3.3.1 Mẫu môi trường

• Địa điểm lấy mẫu

Mẫu nước thải

- Lấy mẫu tại rãnh thoát nước từ nhà hộ dân chảy ra ao, tổng số: 4 mẫu

Mẫu nước sinh hoạt

- Lấy mẫu nước giếng khoan tại các nhà dân, tổng số: 3 mẫu

Mẫu đất

- Lấy tại 3 khu vực: đầu làng, giữa làng, cuối làng, mỗi khu vực lấy 3 mẫu đất mặt và 3 mẫu đất sâu 20 cm Tổng số mẫu thực tế thu được là 20 mẫu (10 mẫu đất mặt, 10 mẫu đất ở độ sâu 20 cm)

Tại trường học

- Mẫu không khí: mỗi trường lấy mẫu tại 2 phòng học, 1 phòng hội đồng

và 2 mẫu ở ngoài sân trường Tổng số mẫu thu được là 13 mẫu

- Mẫu nước: 2 mẫu nước giếng khoan, 2 mẫu nước lọc (Mỗi trường lấy 1 mẫu nước giếng khoan và 1 mẫu nước giếng khoan qua bình lọc)

- Mẫu đất: 1 mẫu đất mặt, 1 mẫu đất sâu 20 cm

• Phương pháp lấy mẫu, bảo quản, phân tích

Theo Thường quy kỹ thuật - Viện YHLĐ-VSMT [18]

• Đánh giá kết quả

So sánh với các tiêu chuẩn:

- Tiêu chuẩn 1329/2002/BYT/QĐ

- Tiêu chuẩn Việt Nam 5945-2005

- Tiêu chuẩn Việt Nam 7382-2004

- Tiêu chuẩn Việt Nam 5937-2005

- Tiêu chuẩn vệ sinh nồng độ cho phép của các chất hoá học trong đất СанПин 42.128.4433.87 (Liên Xô cũ) [54]

2.3.3.2 Cỡ mẫu nghiên cứu (Đối với học sinh)

• Cỡ mẫu tính theo công thức ước tính một tỷ lệ trong quần thể [15]:

) 1 (

d

p p

- d: Độ chính xác tuyệt đối của p là 0,05

Thay các giá trị vào công thức trên, tính được số mẫu là 384 học sinh

Để tăng hiệu lực của mẫu chúng tôi bổ sung thêm thêm 30% vào số mẫu trên, được tổng số là 494 mẫu Nhưng thực tế chúng tôi đã tiến hành điều tra

500 đối tượng

• Kỹ thuật chọn mẫu

Sử dụng kỹ thuật chọn mẫu phân tầng

- Chọn lớp điều tra: Trước tiên lập danh sách các lớp từ lớp 1 đến lớp 9 của 2 trường Sau đó mỗi tầng chọn ngẫu nhiên 2 lớp để điều tra Như vậy có

18 lớp của 2 trường được điều tra

- Chọn đối tượng điều tra: Toàn bộ học sinh ở 2 lớp của mỗi tầng được điều tra, trừ những học sinh nghỉ học hoặc không hợp tác nghiên cứu

2.3.4 Nội dung, biến số nghiên cứu và phương pháp thu thập thông tin

Nội dung

nghiên cứu

Biến số nghiên cứu

Công cụ và phương pháp thu

thập thông tin Không khí - NO2 (mg/m3)

Lấy mẫu, bảo quản mẫu và phân tích theo TCVN 1995 và thường quy kỹ thuật của Viện YHLĐ-

phương pháp quang phổ hấp thụ nguyên tử, (máy Perkin Elmer,

AAS 3300 - Mỹ)

Nội dung

nghiên cứu

Biến số nghiên cứu

Công cụ và phương pháp thu

thập thông tin Sức khỏe -Chiều cao, cân nặng

- Bệnh tật (bệnh mắt, TMH, RHM, Nội khoa, CVCS, da liễu)

- Phân loại PTTL

- Phân loại sức khoẻ

- Hàm lượng δ-ALA niệu (mg/l)

- Hàm lượng chì niệu (µg/l)

Theo phương pháp khám kinh điển, hướng dẫn thực hành về y tế trường học [7], [8] và Thường quy

kỹ thuật Viện YHLĐ-VSMT [18]

Phương pháp lấy mẫu và xét nghiệm: Theo thường quy kỹ thuật

của Viện YHLĐ-VSMT, sử dụng các kỹ thuật Quang phổ hấp thụ nguyên tử (AA) [18]

Đánh giá [14], [16], [18]

- Hàm lượng δ-ALA niệu

≥10mg/l: nhiễm độc chì vô cơ

2.3.5 Một số khái niệm sử dụng trong nghiên cứu

Phân loại thể lực [7], [8]

Dựa vào Biểu đồ phát triển thể lực học sinh để phân ra 5 loại:

- Loại I: Tốt

- Loại II: Khá

- Loại III: Trung bình

- Loại IV: Yếu

- Loại V: Rất yếu

Phân loại sức khoẻ [7], [8]

Phân loại sức khoẻ dựa vào loại thể lực và tình trạng bệnh tật, gồm 3 loại

- Sức khoẻ loại A: có tình trạng bệnh tật loại 1 và thể lực loại 1, 2, 3

- Sức khoẻ loại B: có tình trạng bệnh tật loại 2 hoặc thể lực loại 4

- Sức khoẻ loại C: có tình trạng bệnh tật loại 3 hoặc thể lực loại 5

Nhiễm độc chì và thấm nhiễm chì

lên do thấm nhiễm chì Xác định hàm lượng ALA niệu là một trong những xét nghiệm chẩn đoán nhiễm độc chì

Hàm lượng δ-ALA niệu ≥10mg/l: nhiễm độc chì vô cơ [14], [16]

cao hơn bình thường Xác định hàm lượng chì niệu là một trong những xét nghiệm để chẩn đoán thấm nhiễm chì

Hàm lượng chì niệu: < 80µ g/l: bình thường

- Không thay đổi cán bộ lấy mẫu và khám sức khoẻ trong thời gian triển khai nghiên cứu

- Để hạn chế sai số trong việc lấy mẫu nước tiểu 24 giờ, tuyên truyền cho phụ huynh học sinh thấy được tầm quan trọng của việc xét nghiệm nước tiểu đối với con em họ để họ nhắc nhở con em đi tiểu vào bình thu trong thời gian

ở nhà Tại trường, đề nghị cô giáo nhắc nhở học sinh, cử cán bộ lớp giám sát các bạn khi đi tiểu tiện

2.4 Xử lý số liệu

- Các số liệu được xử lý trên chương trình EXCEL, SPSS, Epi- info 6

2.5 Khía cạnh đạo đức của đề tài

- Giải thích rõ mục đích nghiên cứu để các nhà trường, gia đình, phụ huynh học sinh ủng hộ

- Các học sinh tự nguyện tham gia nghiên cứu, các thông tin cá nhân đều

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

3.1 Thực trạng ô nhiễm môi trường

3.1.1 Thực trạng môi trường làng nghề

Bảng 3.1 Kết quả xét nghiệm hơi khí độc trong không khí làng nghề

Hàm lượng Hơi khí mẫu Số TCCP Số mẫu>

TCCP cao nhất thấp nhất Chung cả 3 làng

Tính chung cả 3 làng:

- 27/48 mẫu có hàm lượng chì vượt TCCP, mẫu cao nhất vượt 8,13 lần Tính riêng từng làng:

- Làng Đông Mai có 8/14 mẫu có hàm lượng chì vượt TCCP, mẫu cao nhất vượt TCCP 8,13 lần

- Làng Nghĩa Lộ có 9/18 mẫu có hàm lượng chì vượt TCCP, mẫu cao nhất vượt TCCP 4,83 lần

- Làng Trịnh Xá có 10/16 mẫu có hàm lượng chì vượt TCCP, mẫu cao nhất vượt TCCP 6,67 lần

Bảng 3.2 Tình hình ô nhiễm xung quanh khu vực tái chế chì tập trung

Hàm lượng Hơi khí Số mẫu TCCP Số mẫu >

vượt TCCP 1,83 lần

- 7/7 mẫu có hàm lượng chì vượt TCCP, mẫu cao nhất vượt 4,4 lần

- 4/7 mẫu hàm lượng bụi toàn phần vượt TCCP, mẫu cao nhất vượt TCCP 1,6 lần

Bảng 3.3 Kết quả xét nghiệm nước thải làng nghề

Chỉ tiêu phân tích Mẫu 1 Mẫu 2 Mẫu 3 Mẫu 4 TCCP

amôni và tổng nitơ

Bảng 3.4 Kết quả xét nghiệm nước sinh hoạt làng nghề

Các mẫu nước sinh hoạt (nước giếng khoan chưa qua lọc) ở tất cả các

làng đều có hàm lượng chì nằm trong giới hạn cho phép Một số chỉ số khác

như độ đục, độ ô xy hoá, Amôni, sắt tổng số vượt TCCP

Bảng 3.5 Kết quả phân tích hàm lượng chì trong đất làng nghề

Tính chung cả 3 làng: 8/10 mẫu đất mặt có hàm lượng chì >32 μg/g, mẫu

có hàm lượng cao nhất là 56.774,4 thấp nhất là 9,21 μg/g; 9/10 mẫu đất sâu

20 cm có hàm lượng chì >32 μg/g; mẫu có hàm lượng cao nhất là 45.656,3 μg/g, thấp nhất là 3,06 μg/g

Tính riêng từng làng:

- Ở làng Đông Mai, hàm lượng chì trong đất mặt và đất sâu 20 cm cao nhất: trong đất mặt từ 21.079,9 - 56.774,4 μg/g, trong đất sâu 20 cm từ 14.262,0 - 45.656,3 μg/g; Ở làng Nghĩa Lộ, hàm lượng chì trong đất mặt từ 9,21 - 69,54 μg/g, trong đất sâu 20 cm từ 57,10 - 277,13μg/g; Ở làng Trịnh Xá, hàm lượng chì trong đất mặt từ 10,57 - 178,34 μg/g, trong đất sâu 20 cm từ 3,06 - 114,68 μg/g

3.1.2 Thực trạng môi trường trường học

Bảng 3.6 Kết quả xét nghiệm hơi khí độc trong không khí trường học

Nồng độ Hơi khí mẫu Số TCCP Số mẫu > TCCP

cao nhất thấp nhất

- 6/13 mẫu có hàm lượng chì vượt TCCP, mẫu cao nhất vượt 3,02 lần

Bảng 3.7 Kết quả xét nghiệm nước sinh hoạt ở trường học

Ở cả 2 trường, nước giếng khoan đều có các chỉ số pH, độ đục, độ ôxy

lượng đảm bảo hơn, chỉ có pH là thấp hơn TCCP Hàm lượng chì và các chỉ

số khác nằm trong giới hạn cho phép