dinh dưỡng trong dự phòng và điều trị bệnh tăng huyết áp ở người trưởng thành

Theoăt ăch căYăt ăTh ăgi i WHO,ăt ăl ăTHAăchi măkho ngă26,4% dơnăs ,ăthayăđ iăt ăcácăn căChơuăÁănh ăIndonesiaă6-15%, Malaysia 10-11%,ă ƠiăLoană28%,ă t iăcácăn căÂu-M ănh ăHƠăLană37%,ăPhá

TăV Nă

T ngăhuy tăápă(THA)ălƠăm tăb nhăph ăbi n, m tătrongănh ngăy uăt ănguyăc ăcao c aăcácăb nhălý timăm chă ăcácăn căphátătri năvƠăngƠyăcƠng t ngă ăcácăn căđangăphátătri nănh ăn căta.ăTHAăđangătr ăthƠnhăm tăv năđ ăs căkh eătrênătoƠnăc uădoăs ă

giaăt ngăv ătu iăth ăvƠăt ng t năsu tăm căb nh [17] Cácăbi năch ngăc aăTHA th ngă

r tă n ngă n ă nh ă taiă bi nă m chă máuă nƣo,ă ă nh iă máuă c ă tim,ă suyă tim,ă suyă th n,ă mùălòa…Nh ngăbi năch ngănƠyăgơyătƠnăph ăth măchíăt ăvong, nhăh ng r t l năđ năs că

kh eăng iăb nh, ch tăl ngăcu căs ngăvƠălƠăgánhăn ngăchoăgiaăđìnhăvƠăxƣăh i THA cătínhălƠănguyênănhơnăgơyăt ăvongăchoă7ătri uăng iătr ătu iăvƠăchi mă4,5% b nhăt tătrênătoƠnăc uă(64ătri u ng iăs ngătrongătƠnăph )ă[17]

Theoăt ăch căYăt ăTh ăgi i (WHO),ăt ăl ăTHAăchi măkho ngă26,4% dơnăs ,ăthayăđ iăt ăcácăn căChơuăÁănh ăIndonesiaă6-15%, Malaysia 10-11%,ă ƠiăLoană28%,ă

t iăcácăn căÂu-M ănh ăHƠăLană37%,ăPhápă10-24%,ăHoaăK ă24%.ăD ătínhăđ năn mă2025ăs ălƠă29,2%ăt căkho ngă1,56ăt ăng iăb ăTHA.[17]

ăVi tăNam, t năsu tăTHAăngƠyăcƠngăgiaăt ngăkhiăn năkinhăt ăphátătri n.Theo cácăs ăli uăth ngăkê,ăđi uătraăTHAă ăVi tăNamăchoăth yă vƠoănh ngăn mă1960ăt ăl ăTHAăm iăch ălƠă1%ădơnăs ,ăn mă1992ăt ngălênă11,79ă%ădơnăs ănh ngăđ năn mă2002ăt ă

l ăTHAăđƣălƠă23,2%ăkhuăv căHƠăN i,ăTPăH Chí Minhă20,5%ăvƠăđ năn mă2009ăthìăt ă

l ănƠyăđƣăt ngălênăđ nă25,1% dơnăs v iăng iătrênă25ătu i.ăNh ăv yăv iădơnăs ă84ătri uăng iăVi tăNamă(tínhăđ năn mă2007)ă cătínhăcóăkho ngă6,85ătri uăng iăb ăTHAăthìăđ năn mă2025ăs ăcóăkho ngă10ătri uăng iăb ăTHA n uăkhôngăcóăcácăbi năphápăphòngăch ngăk păth i [27],[30]

Nh ngăn măg năđơy,ăcùngăv iăs ăphátătri năm nhăm ăc aăn năkinhăt ,ăl iăs ngăvƠăcáchăsinhăho tătrongăxƣăh iăđƣăcóăs ăthayăđ iăđángăk ătheoăchi uăh ngăd ăth aă

ch t,ăđ căbi tălƠăch tă béo,ăthóiăquenă nă m n,ăhútăthu c, u ngănhi uăr uăbia,ă ítăv nă

đ ng và nh năth c c aăng iădơnăv ăb nhăt t ch aăđ yăđ ădoăthi uăthôngătinăd năđ n cáchăphòngăng aăcònănhi uăh năch ,ăb iăv yăb nhătimăm chăđƣ t ngăv iăt căđ ănhanh

đ căbi tălƠăb nh THA[2],[17] Trongăth căt ălơmăsƠngăđƣăchoăth yănhi uăng iăb ăTHAă

th căs ănh ngăkhôngăh ăbi tădoăh ăv năth yăc ăth ăbìnhăth ng,ăm tăs ăkhácăđƣăbi tămìnhăb ăTHAănh ngăkhôngăđi uătr ăho căđi uătr ăkhôngăliênăt c[19],[23]

TheoăWHOăđ ăki măsoátăđ căHA,ă bênăc nhădùng thu c c năph iăh păv i thay

đ iăl iăs ngătrongăđó đi uăch nhăch ăđ ădinhăd ngălƠăm tănhơnăt r t quanătr ng Vi căthayăđ iăl iăs ng,ăth căhi n ch ăđ ă nău ng phùăh p cóăth ki măsoátăt tăTHA, gi mă

b tăđ căli uăthu căđi uătr ,ăgi măđ căt ăl m c b nhălý THA [13],[16],[17] Trên các nghiênăc uăqu năth ădƠiăh n,ăquiămôăl năchoăth yăkhi HAăgi măítăc ngălƠmăgi mănguyă

c ăm căb nhătimăm ch,ăh năth ăn aăcònălƠmăgi mănguyăc ăb ăbi năch ngănh ăđ tăqu ă

gi mă60%ăvƠănh iămáuăc ătimăgi mă80%ă[4],[11],[13]

Tómăl i,ăth căhi năch ăđ dinhăd ngăh pălýăđóngăvaiătròăr tăquanătr ngătrongă

vi căki măsoátăTHA.ă ăng iăTHA, n uă nău ngăkhôngăđúngăthìăthu căh ăHAăc ngăkémăhi uăqu V iăvaiătròălƠăng iăch măsócăng iăb nh,ăng iăđi uăd ng khôngăch ă

c năgiúp ng iăb nhătheo dõi HA, hi uăbi tăthêmăv ăc năb nhănƠyămƠăc năph iăgiúpă

ng iăb nhănh năth căvƠăápăd ng đ c ch ăđ ă năh pălýăđ ăcóăth ăki măsoátăHAăm tăcáchăt tănh t.ăChínhăvìăv yătrongăchuyênăđ ănƠyătôiătrìnhăbƠyănh ngăv năđ sau:

1 Mô t đ c đi m c a b nh t ng huy t áp ng i tr ng thành

2 Hi u qu c a ch đ dinh d ng trong d phòng, đi u tr b nh THA

1 IăC NG V ăB NHăT NGăHUY TăÁP

1.1 Huy tăápăđ ngăm chălà gì

Huy tăápă(HA)ăđ căđ nhăngh aălƠăápăsu tănh tăđ nhădoămáuăch yătrongăđ ngăm chă

t oăra.ă

Hình 1.1: HA là thông s đo l c tác đ ng c a máu lên thành m ch

Huy tăápăđ ngăm chăđ căbi uăth ăb ngăhaiăch ăs ăc ăth ăkhiăđoăb ngămáyăđoăHAăđóălƠăHAăt iăđaă(HA tâm thu) và HAăt iăthi uă(HAătơmătr ng) HAăđ căđoăl ngă

b ngăđ năv ămmHg[14]

Hình 1.2: Máy đo huy t áp

Víăd : Ch ăs ăHAălƠă120/80ămmHg:ă

HAăt iăđaălƠă120ămmHg,ăHAăt iăthi uălƠă80ămmHg

1.1.1 Các lo i huy t áp đ ng m ch

- Huy tăápătơmăthuă(HATT):ălƠătr ăs ăcaoănh tătrongăchuăk ătim,ăđoăđ că ăth iă

k ătơmăthu,ăph ăthu căvƠoăl cătơmăthuăvƠăth ătíchătơmăthuăc aătim.ăTheo WHO, HATT cóăgiáătr ăbìnhăth ngătrongăkho ngăt ă90ăđ năd i,ăho căb ngă140ămmHgă[14]

- Huy tăápătơmătr ngă(HATTr):ălƠătr ăs ăHAăth pănh tătrongăchuăk ătim,ă ngă

v iăth iăk ătơmătr ng,ăph ăthu căvƠoătr ngăl căc aăm chămáu.ăTheoăWHO,ăHATTrăcóăgiáătr bìnhăth ngătrong kho ngăt ă60ăđ năd iă90mmHgă[14]

- Huy tă ápă hi uă s ă (HAHS):ă lƠă m că chênhă l chă gi aă HATTă vƠă HATTr,ă bìnhă

th ngăcóătr ăs ă110 -70=ă40ămmHg,ăđơyălƠăđi uăki năchoămáuăl uăthôngătrongăm ch.ăKhiăHAăhi uăs ăgi măg iălƠă“HAăk t.”ăt călƠăch ăs HATT r tăg năv iăch ăs ăHATTr,ă

d uăhi uăchoăth yătu năhoƠnămáuăb ăgi măho că ătr [14]

- Huy tăápătrungăbìnhă(HATB):ălƠătr ăs ăápăsu tătrungăbìnhăđ căt oăraătrongăsu tă

m tăchuăk ătim.ăKhôngăph iătrungăbìnhăc ngăgi aăHATTăvƠăHATTrămƠăđ cătínhăquaătích phơnăcácătr ăs ăHAăbi năđ ngătrongăm tăchuăk ătim.ăHATBăđ cătínhătheoăcôngă

th c: HATBă=ăHAătơmătr ngă+ă1/3ăHAăh ăs

HAătrungăbìnhăbi uăhi năl călƠmăvi căth căs ăc aătimăvƠăc ngăchínhălƠăl căđ y máuăquaăh ăth ngătu năhoƠnă[14]

T ăcôngăth cătrênăchoăth y,ăHAăph ăthu căvƠoănh ngăy uăt ăsau [14]:

- HAăph ăthu căvƠoătimăquaăl uăl ngătim.ăL uăl ngătimăl iăph ăthu căvƠoăl căcoăc ătimăvƠăt năs ătim,ăđ căgi iăthích:

+ Khi timăcoăbópăm nh,ăth ătíchătơmăthuăt ng,ălƠmăl uăl ngătimăt ng,ăHAăt ngăvƠăng căl iăl căcoăc ătimăgi măs ăd năđ năHAăgi m

+ăKhiătimăđ pănhanh,ăl uăl ngătimăt ngănênăHAăt ngăvƠăng căl iăkhiătimăđ pă

ch măthìăHAăgi m.ăTrongătr ngăh pătimăđ păquáănhanh,ămáuăkhôngăk păv ătimănênă

th ătíchătơmăthuăgi m,ăgi măl uăl ngătimăd năđ năgi măHA

- HAăph ăthu căvƠoăđ ăquánhăc aămáuăvƠăth ătíchămáu:

+ă ăquánhăc aămáuădoăProteinăquy tăđ nh.ă i uăki năbìnhăth ng,ăđ ăquánhă

c aămáuăítăthayăđ i,ăđ quánhăt ngăs ălƠmăt ngăs căc năngo iăvi,ăd năđ năHAăt ngăvƠă

ng căl i đ ăquánhăgi măthìăHAăs ăgi m[14]

+ăTh ătíchămáuăt ngăthìăHAăt ngăvìălƠmăt ngăth ătíchătơmăthuănênăt ngăl uăl ngătim.ăTh ătíchămáuăgi măthìăHAăgi m

- Huy tăápăph ăthu cătínhăch tăc aăm chămáuă(đ ngăkínhăm chămáuăvƠătr ngă

l căm ch):

+ăKhiăcoăm ch,ăs căc năt ngălênălƠmăt ngăHA.ăKhiăm chăgiƣn,ăs căc năgi mălƠmă

h ăHAăb iăvìăs căc năt ăl ăngh chăv iăl yăth aăb că4ăbánăkínhăm chămáu[14]

+ăM chămáuăkémăđƠnăh iă(g pătrongăx ăc ngăm ch) s căc năc aăm chăt ngălênănhi u,ătimăt ngăcoăbóp,ălƠmăHAăt ng.ăăă

1.1.3 Nh ng bi n đ i sinh lý c a huy t áp đ ng m ch

Huy tăápăđ ngăm chăthayăđ iătheoăcácăđi uăki năsinhălýănh :

- Tu i:ătu iăcƠngăcaoăm căđ ăx ăhóaăc aăđ ngăm chăcƠngăt ng,ăgơyăt ngăs căc nă

ngo iăviănênăHAăt ng [5],[14]

- Ho tăđ ngăth ăl c: doătimăph iăt ng c ng ho tăđ ngăđ ăcungăc pămáuăvƠăoxy theoănhuăc uăv năc ănênăHAăt ng[14],[19]

- Ch ăđ ă n:ă nănhi uăproteinălƠmăt ngăápăsu tăkeoăc aămáu,ăd năđ năt ngăHA.ă nă

m n,ăt ngăionănatriătrongămáuăgơyăt ngăápăsu tăth măth uăc aămáuălƠmăth ătíchămáuă

t ngăd năđ năt ngăHA[4],[5],[10],[13],[14]

- nhăh ngăc aăc măxúcăt căgi n,ăh iăh p,ăstress:ădoăkíchăthíchăth năkinhăgiaoă

c mălƠmăcoăm chămáuănênăHAăt ng.[5],[14]

- Nhi tă đ ă môiă tr ng:ă môiă tr ngă quá nóng gây giƣnă m ch ngo iă vi doă đóă HAă

gi m.ăMôiătr ngăl nhăgơyăcoăm chădoăđóăHAăs ăt ng.[5]

- Nh păsinhăh c:ătrongă1ăngƠyăHAăc ngăthayăđ i,ăbanăđêmăkhiăng ăHAăh ăxu ngă

th pănh tăkho ngă2-3hăsáng,ăđ năg năsángăHAăl iăt ngăd n.[5],[14]

Huy tăápă ăng iăbìnhăth ngăt ngăđ iă năđ nh,ăn uăcóăt ngăhayăgi măthìăch ăt mă

th iătrongăgi iăh năsinhălý,ăphùăh păv iătr ngătháiăc ăth ăvƠămôiătr ngă ăm iăth iă

đi mădoăc ăch ăđi uăch nhăbi năđ iăng căchi uăgi aăcungăl ngătimăvƠăs căc năngo iăvi.[5],[14]

1.2 T ngăhuy tăáp

1.2.1 nh ngh a

T ngăhuy tăápălƠădoăt ngăcungăl ngătimăho căt ngăs căc năngo iăviăho căc ăhaiăy uă

t ăđóăv tăquá kh ăn ngăđi uăch nhăc aăc ăth ă[5],[7],[14],[31]

TheoăT ăch căYăt ăth ăgi iă(WHO)ăvƠăH iăt ngăhuy tăápăqu căt ăthìăt ngăhuy tăáp

đ căquiă cănh ăsau:

- Huy tăápăbìnhăth ng:ăd iă140/ 90mmHg

- T ngăhuy tăáp là khi HA tâm thu (HATT) l năh năho căb ng 140ămmHgăvƠăhuy tăápătơmătr ng (HATTr) l năh năho căb ng 90mmHg [4],[5],[10],[13], [14],[19]

1.2.2 Phân lo i t ng huy t áp

Cóănhi u cáchăđ ăphơnălo iăHAănh ngăth ngăápăd ngăcáchăphơnălo iătheoăm căđ ăTHA (tr ăs ăHA)ăvƠăd aăvƠo nguyên nhân (THAănguyênăphátăhayăth ăphát):

B ng 1: Phân lo i THA ng i l n >= 18 tu i (JNC VII tháng 5/2003)

B ng 3: Phân lo i HA ng i l n >= 18 tu i theo ESH/ESC 2007 -

HAăbìnhăth ng < 130 vƠ/ăho c < 85

HAăbìnhăth ngăcao 130 – 139 vƠ/ăho c 85 – 89

THAăđ ă1ă(nh ) 140 – 159 vƠ/ăho c 90 – 99

THAăđ ă2ă(trungăbình) 160 – 179 vƠ/ăho c 100 – 109

THAăđ ă3ă(ăn ng) >=180 vƠ/ăho c >= 110

THA tơmăthuăđ năđ c >= 140 và < 90

1.2.3 Nguyên nhân gây t ng huy t áp

Ph n l năTHAă ăng iătr ngăthƠnh không rõ nguyên nhân cònăg iălƠăTHAănguyênăphát, ho că THAă vôă c n.ă Ch ă cóă kho ngă 5-10%ă cácă tr ngă h pă tìmă raă đ că nguyênănhơnăcònăg iălƠăTHAăth ăphát [5],[7],[14],[16],[17],[19],[31]

Cácănguyênănhơnăcóăth ăgơyănênătìnhătr ngăTHAăđ căt ngăk tăl iănh ăsau[16][17]:

- B nhăth năc păho căm nătínhă(ăviêmăc uăth năc p/ăm n,ăviêmăth năk ,ăs iăth n,ă

th năđaănang,ăth nă ăn c,ăsuyăth n):ălƠănguyênănhơnăhayăg pănh tăgơyăTHAăth ăphát

- H păđ ngăm chăth n.:ălƠănguyênănhơnăph ăbi năth ăhaiăgơyăTHAăth ăphát

- Uăt yăth ngăth n:ălƠănguyênănhơnăhi măg p

- C ngăAldosteroneătiênăphátă(H iăch ngăConn)

- H iăch ngăCushingă:ăkho ngă80ă%ăb nhănhơnăm căh iăch ngăCushing có THA

- B nhălýătuy năgiáp/ăc năgiáp,ătuy năyên

- H păeoăđ ngăm chăch :ălƠănguyênănhơnăhi măg p

- Doă thu c,ă liênă quană đ nă thu că (kháng viêm non-steroid,ă thu că tránhă thai,ăcorticoid,ăcamăth o,ăho tăch tăgi ngăgiaoăc mătrongăthu căc m/ăthu cănh ăm i…)

- Nhi măđ căthaiănghén

- Ng ngăth ăkhiăng

- Y uăt ătơmăth n…

Các nhà khoaăh c đƣăch ngăminh m tăs ăy uăt ătácăđ ngăph iăh păgơyăb nhăvƠăliênăquană đ nă s ă hìnhă thƠnh,ă ti nă tri nă c aă THAă nh ă béoă phì,ă nghi nă r u,ă hútă thu c,ăstress…vƠăng iăta g iăđóălƠănh ngăy uăt ănguyăc ăc aăTHA.[12],[16],[17],[19]

- năm n:ăNh ngănghiênăc uăquanăsátăchoăth yă ăcácăqu năth ăl năcóăt păquánă nă

m năthìăt ăl ăng iăb ăTHAăcaoăh năh năsoăv iăcácăqu năth ăcóăt păquánă nănh tăh n.ăVíăd :ăDơnăvùngăB căNh tăB nătr căđơyă nătrungăbìnhă25-30gămu i/ng i/ngƠyăthìăcóă

t ăl ăTHAăđ nă40%.ăNg căl iă ămi năNamăNh tăB n,ăng iădơnăch ă năkho ngă10gă

mu i/ăngƠyăt ăl ng iăb ăTHAăch ă ăkho ngă20%[13],[22]

- Béo phì,ăth aăcơn:ăNhi uănghiênăc uăng năh năc ngănh ădƠiăh năđ uăđƣăkh ngă

đ nhăr ngăcóăm tăm iăt ngăquanărõăr tăgi aăch ăs ăkh iăc ăth ă(BMI)ăvƠăHA.ăT ăl ăTHAă ăng iăbéoăphìăcaoăh năh năng iăkhôngăcóăbéoăphì.[11],[12]

Ch ăs ăkh iăc ăth ă(BodyăMassăIndex- BMI)ăđ cătínhătheoăcôngăth c:

Cơnăn ngă(Kg) BMI =

[Chi uăcao(m)]2 ăđánhăgiáăm căđ ăth aăcơnăvƠăbéoăphìă ăng iătr ngăthƠnh,ăWHOăđƣăđ aăraă

b ngăphơn lo iătheoăch ăs ăBMIănh ăsauă[11]:

B ng 4: Phân lo i th a cân ng i tr ng thành theo ch s BMI

Theo Mac- Mahonă(1987)ăthìă60%ăng iăTHAă ăchơuăÂuăcóăt ngăcơnăquáăm c.ăTheoăH iăTimăm chăc aăÚcă ănamăgi iăđ ătu iă25ăđ nă44ăthìă2/3ătr ngăh păTHAălƠăcóăbéoăphì.ăNh ngăng iătr ăb ăth aăcơnăcóăt ăl ăTHAăcaoăg pă2ăl năsoăv iănh ngăng iăcơnăn ngăbìnhăth ng[13],[22]

- U ngănhi uăr u:ăTheoănghiênăc uăc aăMac-Mahonă(1987)ău ngănhi uăr uăcóăliênăquanăv iăt ngăápăl căthƠnhăm ch.ăNh ngăng iăđƠnăôngău ngăr uătrênă3-5ăl n/ăngƠyăvƠăph ăn ău ngăr uătrênă2-3ăl năngƠyăcóănguyăc ăb ăTHAă[9].ăN uău ngăquáă30-45g etanol/ ngày (t ngă đ ngă v iă 100ă mlă r uă m nhă 30- 45 đ )ă s ă d nă đ nă THAă[11],[22] Nhi uăcôngătrìnhănghiênăc uăg năđơyăđƣăch ngăminh r ngău ngănhi uăr uăHAăt ngălênăkhôngăph ăthu căvƠoăcơnăn ngăho cătu iătác.ă ăng iăTHAăb ăr uăthìăHATTăgi măt ă4-8 mmHg,ăHATTrăgi măítăh n.[4]

- Hútăthu călá,ăthu călƠo: NicotinăvƠănh ngăch tăđ căkhácăcóătrongăkhóiăthu căláă

đ căh păth ăvƠoătrongămáuăvƠălƠmăt năth ngăl păáoătrongăcùngăc aăm chămáu,ăchínhălƠăcácăt ăbƠoăn iăm căc aăđ ngăm ch,ăt oăđi uăki năchoăb nhăx ăv a đ ngăm chăhìnhăthƠnhăvƠăphátătri n.ăNhi uănghiênăc uăchoăth yăhútăm tăđi uăthu căláăcóăth ălƠmăt ngăHATTălênăt iă11mmHgăvƠăHATTrălênă9mmHgăvƠăkéoădƠiătrongă20-30 phút Nicotin

c ngă nhăh ngătr căti păt iăh ăth năkinhăgiaoăc măgơyăcoăm chăngo iăviăd năt i THA [2],[19],[20]

- Diătruy n:ăNhi uănghiênăc uăchoăth yăTHAăcóătínhădiătruy n,ătrongăgiaăđìnhăcóă

ng iăb ătaiăbi năc aăTHAănh ănh iămáuăc ătim,ătaiăbi năm chămáuănƣo, hayănamăgi iă

m căTHAătr că55ătu iă vƠăn ăgi iăm căTHAătr că65ătu iăthì con cáiăc aăh ăc ngă

th ngăb ăTHA[16],[17],[30]

- Y uăt ătơmălýăvƠăStress:ăY uăt ăcáătínhăvƠăstressăcùngăv iăl iăs ngăthi uălƠnhăm nhă

th ngăkèmătheoăTHAăvƠăgiaăt ngăcácănguyăc ăc aăb nhătimăm ch.ăC ngăth ngăth năkinhătácăđ ngătr căti păh ăth ngăth năkinhăgiaoăc măti t catecholamine, lƠmăt ngăs căcoăbópăc aătim,ăt ngănh pătimăd năt iăTHA[5],[14],[20] Nhi uătácăgi ăchoăr ngăcácăstressătơmălýăl păđiăl păl iănhi uăl năcóăth ălƠmăt ngăt ăl ăm căb nhăTHA

- L aătu i:ăB nhăTHA ít g pă ăng iăd i 25ătu i,ăb nhăth ngăxu tăhi nă ăng iătrung niên,ătu iăcƠngăcaoăthìăt ăl ăm căb nhăcƠngănhi u.ăTheoănghiênăc uă“D chăt ăh că

b nhăTHAă ăHƠăN i”ăn mă1998ăc aăGiáoăs ăPh măGiaăKh i, trongăt ngăs ă7610ăng iă

t ă16ăđ nă75ătu iăthìănh ngăng iăt ă16-24ătu iăch ăcóă3%ăTHAătrongăkhiăđóăđ ătu iă60-75ătu iăm căb nhăTHAăđ nă66%[30] Kh oăsátă yăt ăt iăn căAnhăn mă2001ăchoă

th y,ă5%ăph ăn ă ăđ ătu iă16-24ăcóăTHA,ăsoăv iă54%ă ănhómătu iă55-64ăvƠă74%ă ănhómătu iă65-74.[17]

- Gi i:ăQuaănhi uănghiênăc uăđƣăchoăth yăt ăl ăm căb nhăTHAă ănamăgi iăcao h nă

n ăgi i.ăNh ngăconăs ădoăGiáoăs ăPh măGiaăKh iăvƠăc ngăs ăđ aăraătrongănghiênăc uă

“ă căđi măd chăt ăh căb nhăTHAă ăHƠăN i”ăchoăth yăt ăl ănamăgi iăb ăTHAălƠă18%,ăăvƠă ăn ăgi iălƠă14,5%ănh ngăđ nătu iămƣnăkinhăthìăt ăl ăTHAă ăph ăn ăkhôngăkhácăbi tă

v iănamăgi iă[30]

- R iălo nălipidămáu:ăLƠăm tătrongănh ngănguyăc ăch ăy uăc aăx ăv aăđ ngăm chăvƠă THA.ă Nghiênă c uă c aă cácă nhƠă khoaă h că trênă th ă gi iă đƣă choă th yă cholesterolă lƠăthƠnhăph năchínhătrongăcácăm ngăx ăv a.ăCholesterolăcƠngăcaoăthìăt ăl ăv aăx ăđ ng

m chăcƠngăl n.ăV aăx ăgơyăh pălòngăm ch,ăgi măđ ăđƠnăh iăc aăthƠnhăm ch,ăt ngăs că

c năd năđ năTHA.[5],ă[14],[32]

- ệtăv năđ ngăth ăl c:ăNhi uănghiênăc uăchoăth yăr ngăítăv năđ ngăth ăl căkèmătheoă

t ngătr ngăl ng,ăt ngăcholesterolămáuălƠănguyăc ăc aăb nh THA Vi căv năđ ngăhƠngăngƠyăđ uăđ năt ă30-45ăphútămangăl iăl iăíchărõăr tătrongăgi mănguyăc ăb nhătimăm chănóiăchungăvƠăb nhăTHAănóiăriêng.[17],[20],[23],[30]

1.2.5 Bi u hi n c a t ng huy t áp

Ph năl năTHAăkhôngăcóătri uăch ng,ăkhiăđƣăcóătri uăch ng thì th ngălƠăđƣăcóăbi nă

ch ngăho cătìnhătr ngăTHAăđƣăn ng.ăVìăth ămƠăng iăb ăTHAăth ngăch ăphátăhi năraăkhiăđoăHA.Tùyătheoăt ngăgiaiăđo nămƠăcóănh ngăbi uăhi năsau [7],[29],[31]

- Ng iăb ăTHAăgiaiăđo năđ uăth ngăkhôngănh năth yăbi uăhi năgìărõăr t,ăkhông có

d uăhi uăkháchăquanănƠoăv ăt năth ngăth căth ăCóăth ăcóănh ngăd uăhi uăs mănh [19],[29]:

+ă auăđ uă(đauăhaiăbênătháiăd ng,ăđauăvùngătrán,ăcóăkhiăđauăn aăđ u,ăđauăt ngăkhiăb ăkíchăthíchăb iăs ă năƠo,ăt căgi n,ăh iăh p…)

+ Hoaăm t,ăchóngăm t,ăgi măth ăl c,ăm tăkh ăn ngăt pătrung,ătríănh ăgi m,ăm tăng …

+ăR iălo năv năm ch:ătêăchơnătay,ăgi măc măgiác

+ăR iălo năth năkinhăth căv t:ăcóăc năb căh a,ănóngăđ ăb ngăm t

- ăgiaiăđo năII,ăng iăb nhăcóăítănh tăm tătrongăcácăd uăhi uăth căt nănh [29]: + DƠyăth tătráiă(phátăhi năđ căquaăsiêuăơmătim,ăđi nătơmăđ ,ăch păXQătimăph i) +ăH păcácăđ ngăm chăvõngăm călanăr ngăhayăkhuătrú

+ Proteinăni uăvƠ/ho căcreatininăhuy tăt ngăt ngănh

- Giaiăđo năIII,ăb nhăđƣăgơyăraăbi năch ng ănhi uăc ăquanăkhácănhau,ăth ăhi năcácă

d uăhi uănh ăsuyătimătrái,ăxu tăhuy tănƣo,ăxu tăhuy tăvõngăm c.ăCácăd uăhi uănƠyăđ că

tr ngăchoăgiaiăđo năn ng,ăti nătri nănhanh NgoƠiăraăcònăcóăth ăcóăbi uăhi nălƠănh ngă

h uă qu ă c aă THAă nh ă c nă đauă th tă ng c,ă nh iă máuă c ă tim,ă huy tă kh iă đ ngă m chătrongăs ,ăviêmăt căđ ngăm ch,ăsuyăth n…[29]

- T ngăhuy tăápăácătính:ăchi mă2-5%ăcácătr ngăh păTHA,ăph năl năx yăraătrênă

ng iăb nhăđƣăcóăti năs ăTHAăt ătr c.ăTri uăch ngăkháăphongăphú,ăn iăb tălƠăh iă

ch ngănƣo,ănh căđ uăd ăd i HAăđoăđ căth ngăr tăcaoăc ăt iăđaăvƠăt iăthi u, khát

n cănhi u,ăs tăcơn,ăr iălo nătiêuăhóa Ti nătri nănhanhăvƠăn ng,ăhayăcóăbi năch ngă ănão và tim.[2],[29]

ch ăgơyăt căm chăhayăhuy tăkh iăt ăn iăkhácătrôiăđ năgơyăthuyênăt căm ch.ăThi uămáuănƣoăthoángăquaăth ngădoăcácăm ngăx ăv aăbongăraăt ăđ ngăm chăc nhăhayăc cămáuăđôngăgơyăthuyênăt căcóăngu năg căt ătim.[19],[20]

Hình 1.3: Bi n ch ng t i não

- T i Tim: THAăgơyăphìăđ iăth tătrái,ălơuăngƠyăd năđ năsuyătim.ăNh iămáuăc ătim,ă

c năđauăth tăng c,ăh ăđ ngăm chăch ăc ăn ng,ăđ tăt ădoătim[19],[20]

Hình 1.4: Bi n ch ng nh i máu c tim do THA

- T iăm chămáu:ăTHAăgơyăbi năch ngăphìnhăđ ngăm chăch ăb ng,ăphìnhătáchăđ ngă

m chăch ,ăb nhăm chămáuăngo iăbiên,ăx ăv aăđ ngăm ch.[19]

Hình 1.5: ng m ch x c ng dày lên do THA, h u qu HA càng t ng

- T iăm t:ăTHAăgơyăxu tăhuy tăho căxu tăti tăvõngăm c,ăphùăgaiăth gơyăm ăm t,ămù

Hình 1.6: THA gây xu t huy t võng m c

- T iăth n:ăTHAăgơyăt năth ngăm chămáuăth n,ăcu iăcùngăgơyăsuyăth n.ă

Hình 1.7: THA gây t n th ng m ch máu th n

Tómăl i, t tăc ănh ngăbi năch ngănƠyăđ u gơyă nhăh ngăx uăđ năs căkh eăng iă

b nh,ăđ ăl iădiăch ng, tƠnăt tăth măchíălƠăt ăvong.ăTHA gơyăgi mătu iăth ăt ă10ăđ nă20ă

n m[20], v ăm tăchiăphíăch aăb nhălƠmăgiáăthƠnhăt ngălênăr tănhi uăl n Chínhăvìăv yă

b nhăTHAăc năđ căphátăhi năs m,ăch măsócăvƠăđi uătr ăk păth i đ ăh năch ,ăng nă

ng aăđ căti nătri năc aăb nh,ăng năng aăđ căquáătrìnhăt năth ngăcácăc ăquanăđíchă

do THA

1.2.7 i u tr t ng huy t áp

Ch ăđ ngăki măsoátăt tăHA chínhălƠăcáchăđ ăcóăs căkh eăvƠăphòngăng aăđ căbi nă

ch ngătimăm chănguyăhi m:ăđauăth tăng c,ănh iămáuăc ătim,ăsuyătim và tránhăđ căcácăbi năch ngăkhácădoăTHAăgơy raănh ătaiăbi năm chămáuănƣo,ăsuyăth n,ăm ăm t giúp t ngăthêmătu iăth ,ăt ngăch tăl ngăcu căs ng,ăgi măchiăphíăyăt [17],[19],[20]

Hi nănay,ăđ ăki m soátăt iă uăHA,ăbênăc nhăcácăbi năphápădùngăthu c,ăcácăth yăthu cătrên th ăgi iăquanătơmănhi uăđ n bi năpháp đi uătr ăkhôngădùngăthu c (cònăg i là thayăđ iăl iăs ng)ăđóălƠăch ăđ ă nău ngăđi uăđ ,ăt păluy năth ăd c,ălƠmăvi căcóăngh ă

ng iăvƠăth ăgiƣnăh pălý,ătránhăc ngăth ng,ăstress…ă Bi năphápă thayăđ iăl iăs ngăápă

d ngăchoă m iăng iăb nhăđ ăng năng aăti nătri năvƠăgi măđ căHA,ăgi măđ căs ăthu căc nădùng.[16],[17],[19],[20]

- V iăng iăb nhăTHAăm căđ ănh ă(đ ă1)ăch aăc nădùngăthu c,ătíchăc căápăd ngă

bi năphápăthayăđ iăl iăs ng g m[19],[20],[24],[25],[26]:

+ăB ăhútăthu călá:ălƠăbi năphápăm nhăm ănh tăđ ăđ ăphòngăcácăb nhătimăm chăvƠăngoƠiătimăm ch.ă

+ H năch ău ngăr u:ăs ăl ngăítăh nă3ăc căchu n/ngƠyăv iănamăgi iăvƠăítăh nă2ă

c căchu n/ngƠyăv iăn ăgi i.( 1ăc căchu năch aă10găethanolăt ngăđ ngăv iă330mlăbiaă

ho că120ămlăr uăvang,ăho că30ămlăr uăm nh.)

+ăT ngăc ngăho tăđ ngăth ăl că ăm căthíchăh p:ăt păđiăb ăho căv năđ ngă ăm că

đ ăv aăph i,ăđ uăđ năkho ngă30-60ăphútăm iăngƠy

+ăTránhăloăơu,ăc ngăth ngăth năkinh,ălƠmăvi căquáăs c.ăC năchúăýăđ năvi căth ăgiƣn,ăngh ăng iăh pălý

+ăTránhăb ăl nhăđ tăng t

+ Tíchăc căgi măcơnăn uăquáăcơn,ăduyătrìăcơnăn ngălýăt ngăv iăch ăs ăkh iăc th ăBMIăt ă18,5ăđ nă24,9

+ăC ăg ngăduyătrìăvòngăb ngăd iă90cmă ănamăgi iăvƠăd iă80cmă ăn ăgi i

+ Ch ăđ ă năh pălý,ăđ măb oăđ ăkaliăvƠăcácăy uăt ăviăl ng.ăTránhădùngănh ngă

th căph mă pămu i,ăđ căbi tălƠăth că năch ăbi năs n.ă

 Gi mă năm n:ă nă<5gămu iăhayă1ăthìaăcƠăphêămu iăm iăngƠy

 T ngăc ngărauăxanh,ăhoaăqu ăt i

 Nênă nănhi uăcá.ăH năch ăth că năcóănhi uăcholesterolăvƠăaxităbéoăno

V iăng iăb nhăb ăTHAănh ,ăbi năphápăthay đ iăl iăs ngătrênăcóăth ăđ ăđ ăh ăHAă

xu ngă m că bìnhă th ngă mƠă ch aă c nă dùngă đ nă thu c.ă iă v iă m tă s ă ng iă khác,ă

nh ngăbi năphápăthayăđ iăl iăs ngăcóăth ăgiúpăh ăch ăc nădùngăítăthu căh năho cădùngăthu căv iăli uăth păđƣăđ ăki măsoátăHA.[16],[17],[20]

- Bi năphápăđi uătr ăb ngăthu căápăd ngătrongătr ngăh păs ăd ngăvi căthayăđ iăl iă

s ngăkhôngăđ ăđ ăki măsoátăHAăvƠă ăng iăb nhăTHAăth ngăxuyên Tùyăđ căđi mă

c aăt ngăng iăb nhămƠăbácăs ăs ăch năthu căđi uătr ăTHAăphùăh pă[7],[20],[29],[31]

- M tăs ănhómăthu căhayăđ cădùngătrongăđi uătr ăTHA [14]:

+ăThu căch năkênhăcanxi: Amlordipin, Nifedipin,ăNifehexan…

+ăThu că căch ămenăchuy năangiotensin:ăCaptopril,ăEnalapril,ăCoversyl…

+ăThu căl iăti u: Furosemide,ăThiazides,ăIndapamide…

ă gópă ph nă h nă ch ă cácă bi nă ch ngă c aă b nh, vi că giáoă d că s că kho ă th ngăxuyênăchoăb nhănhơnăb ăTHAănóiăriêngăvƠăchoăc ngăđ ngănóiăchungăcóăl iăs ngătíchă

c căđ ăh năch ăt ăl ăb ăTHA,ăđ ngăth iăs măphátăhi năkhiăb ăb nhăvƠăđi uătr ăđúngălƠă

m tăv năđ ăr tăquanătr ng.ăB nhăvi năB chămaiătrongănhi uăn măquaăđƣătri năkhaiăm tă

mô hình qu nălý,ătheoădõiăvƠăđi uătr ăcóăki măsoátăb nhăTHAăphùăh păv iăđi uăki nă ă

Vi tăNam, ki măsoátăHA m cătiêuăđ ăh năch ăcácăbi năch ngăc aăb nh,ăgi măs ăchiăphíă

t năkémăchoăb nhănhơn,ăgiaăđìnhăvƠăc ăxƣăh i đƣămangăl iănh ngăl iăíchăđángăk ăchoă

c ngăđ ng.ăTínhăt ăn mă2006ăchoăđ nănay,ăh nă10.000ăb nhănhơnăphátăhi năTHA đƣă

đ cătheoădõi,ăt ăv năvƠăđi uătr ăth ngăxuyên.ă“Cơuăl căb ăng iăb nh THA” đ nhăk

đ căB nhăvi năB chăMaiăt ăch c nh măb ătr ăki năth c choăng iăb nhăđƣăth căs ăgiúpăh ănơngăt măhi uăbi t,ănh năth călênăr tănhi u

HÌnh 1.8: M t bu i sinh ho t câu l c b THA t i B nh vi n B ch mai

Hình 1.9: Sau m i bu i sinh ho t câu l c b , các h i viên đ c

ki m tra HA và t v n

Tómăl iăđ ăphòngăch ngăTHAăvƠăki măsoátăt tăHA,ăngoƠiăvi cătuơnăth ăđi uătr ătheoăyăl nhăc aăbácăs ăc năph iăcóăm tăcu căs ngălƠnhăm nh,ăkhoaăh cătrongăđóăvi că

th căhi năch ăđ ă năh pălýăv iătìnhătr ngăs căkh eăđóngăvaiătròăr tăquanătr ng óălƠă

bi năphápăđ năgi nămƠăth căs ăhi uăqu ăgiúpăchúngătaăcóăm tăcu căs ng không THA vƠăkhôngăcóăbi năch ngăc aăb nhăTHA

2 DINHăD NGăTRONGăD ăPHÒNGăVÀă I UăTR ăT NGăHUY TăÁP

2.1 M căđíchăc aăch ăđ ădinhăd ngătrongăb nhăt ngăhuy tăáp

Bênăc nhăvi cădùngăthu cătheoăch ăđ nhăc aăbácăs ,ăv năđ ă nău ngăcóăýăngh aăđ că

bi tăquanătr ngătrongăvi căđi uătr ăb nhăvƠăphòngăng aăbi năch ngăc aăb nh.ăNg iăTHAăn uă nău ngăkhôngăđúngăthìăthu căh ăápăc ngăkémăhi uăqu [10],[22],[28] Vì

v y th că hi nă ch ă đ ă dinhă d ng h pă lýă đ ă ki mă soátă t tă HA,ă d ă phòngă đ că bi nă

ch ngăc aăb nh lƠăm cătiêuăquanătr ngănh t,ăbênăc nhăđóăcònăch ăđ ngălo iăb ăcácăy uă

t ănguyăc ăb ngăcách:

- Gi măcơnăn uăcóăth aăcơn

- Ki măsoátăch ăs ăkh iăc ăth ă(BMI)ănênăcóăt ă18,5 đ năd iă25

2.2 Vai tròăc aădinhăd ngăv iăs căkh eăvàăđi uătr ăb nh

nău ngăđóngăvaiătròăkhôngăth ăthi uătrongăcu căs ngăc aăconăng i.ăDinhăd ngălƠăy uăt ăquy tăđ nhăs căkh eăvƠătu iăth nău ng khôngăch ălƠăăđ aăcácăch tădinhă

d ngă vƠoă trongă c ă th ă đ ă nuôiă d ngă c ă th ă mà còn lƠă m tă ph ngă ti nă ch a

b nh[3],[22]

Tr căcôngănguyên,ăy h căđƣănóiăt iăvaiătròăc aă nău ngăvƠăc ngăđƣăcoiă nău ngălƠă

m tăph ngăti năđ ăch aăb nh.ăHypocrates,ăm tădanhăyăth iăc ăr tăquanătơmăđ năv nă

đ ăđi uătr ăb ngă nău ng,ăđƣăvi tă“ăTh că năchoăng iăb nhăph iălƠăph ngăti năđi uătr ăvƠăcácăph ngăti năđi uătr ăc aăchúngătaăph iălƠăcácăch tădinhăd ng…”[3],[22]

ăVi tăNam, cóă2ădanhăyăn iăti ngăđóălƠăTu ăT nh (th ăk ăXIV) vƠăH iăTh ngăLƣnăÔng (th ăk ăth ăXVIII)ăđ căcoiălƠănh ngănhƠădinhăd ngăh căđ uătiênă ăn cătaăc ngă

kh ngăđ nhăvaiătròăc aăch ăđ ă nătrongăđi uătr ăb nh Ch ăđ ă năcóătácăd ngătr căti păt iă

c nănguyênăb nhăvƠăc nănguyênăsinhăb nhănh ăđ iăv iăcácăb nhănhi măkhu n,ăthi uăvitamin,ăsuyădinhăd ng,ăviêmăloétăd ădƠy…Ch ăđ ă n còn có tácăd ng l n trongăm tă

s ă b nhă chuy nă hóa, đ că bi tă trongă b nhă đáiă tháo đ ng,ă gout,ă r iă lo nă lipidămáu.[3],[4],[10]

nău ngăcònănh măm căđíchăphòngăb nh.ăKhiăb nhăcònă ăgiaiăđo năkínăđáo,ă năt tăcóăth ăng năch năs ăphátătri năc aăb nhăvƠă năcònălƠăbi năpháp đ ăphòngăcácăb nhăc pătính tr ăthƠnhăm nătính[3]

Tómăl i,ă nău ngăh pălýălƠăm tăb ăph năkhôngăth ăthi uăđ cătrongăcácăbi năphápă

đi uătr ăt ngăh p vìăs ă nhăh ngăđ năti nătri năc aăb nhăvƠălƠmăt ngăhi uăl căc aăcácă

ph ngăti năđi uătr ăkhác

T hànhăph năch tădinhăd ngătrongăch ăđ ă năchoăăng iăt ngăhuy tăáp

* Ch tăbéo (Lipid)

Là ngu năcungăc păn ngăl ngăch ăy u,ă1gălipidăchoă9ăkcalăn ngăl ng,ăchi 20%ăsoăv i t ngăs ănhuăc uăhƠngăngƠyă[6],[9],[8],[18],[21].ăM ăvƠăd uăđ uălƠănh ngă

mă15-ch tăbéoăcóătácăd ngăt iăh ătimăm mă15-ch.ăCóănh ngămă15-ch tăbéoămă15-ch aănhi uăacidăbéoăbƣoăhòaă

lƠmă t ngă cholesterolă x u,ă gơyă x ă v aă đ ngă m ch.ă Trongă th ă nghi mă lơmă sƠngă c aăSalonenăvƠăc ngăs ăn mă1983,ă1988ă ăChơuăÂuăchoăth yăkhiăgi măt ngăs ăch tăbéoăt ă38-40%ăn ngăl ngăkh uăph năăxu ngă20- 25%ăho căt ngăt ăl ăgi aăacidăbéoăkhôngănoă

và acid béo no t ă0,2ălênă1ăchoăth yăHAăgi mărõărƠng.ăHayăkhiăb ăsungăcá,ăd uăcá,ăd uăngô choăth yăHAăgi mărõăr tă[4],[13].ăLipidălƠăngu năcungăc păvƠăd ătr ăn ngăl ng,ăthamăgiaăc uătrúcăcácămôăc ăth ,ăđi uăhòaăthơnănhi t,ăđ ngăth iăc ngălƠădungămôiăhòaătanăc aă1ăs ăvitamin tan trongăd uănh ăA,ăD,ăE,ăKă[14],[22],[26]

- Cácălo iăm ăđ ngăv tănh ăm ăbò,ăm ăc u;ăd uăd a,ăd uăc ăch aăt iă90%ălƠăacidăbéo bƣoăhòa,ăkhôngăt tăchoăs căkh e,ăkhôngănênădùng.ăM ăl năcóăth ădùngăít.[25],[26]

- Cácălo iăd uăth oăm cănh ăd uăđ uănƠnh, d uăh ngăd ng,ăd uăngô,ăđ căbi tălƠă

d uăôliuăch aăd iă40%ăacidăbéo bƣoăhòaăkhôngăgơyăh iăchoăh ătimăm ch,ăth măchíăchúngă cònă giúpă d nă s chă nh ngă m ngă x ă v aă đi.ă óă lƠă nh ngă th că ph mă nênădùng.[25],[26]

Hình 2.1 D u ô liu r t t t cho h tim m ch

- Lòngăđ ătr ngăgƠ,ătr ngăv tăch aăkháănhi uăcholesterol.ăM iăqu ătr ngătrungăbìnhă

n ngă17găch aă220ămgăcholesterolăvƠănhi uăch tăm ,ăch ăy uălƠăacidăbƣoăhòaănh ngăkhôngăph iăkiêngătuy tăđ i.ăNg iăTHAăcóăth ă nă2-3ălòngăđ ătr ng/ătu n[25],[26]

- S aăbò,ăs aădê,ăs aătrơuăc ngăcóăhƠmăl ngăcholesterolăkho ngă110mg/lítăvƠăacidăbão hòa, vì th ăkhôngănênău ngănhi uăquá.[26]

- B ătáchăt ăs aăkhôngănênă năvìăch aăquáănhi uăcholesterolă(280ămg/100ăgr) và acid bão hòa 77gr/100g.[25]

- M ătrongăth tăgƠăvƠătrongăcáăcóăítăacidăbéoăbƣoăhòaănênăcóăth ă năt t,ăkhôngăph iăkiêng nh ăđ iăv i m ăbò,ăm ăl n,ăb [26]

* Cácăch t b tăđ ng (Glucid)

Glucidă(ho c carbohydrat)ăg măcácălo iăch tăb t,ăđ ng,ăch tăx ălƠăngu năcungă

c pă n ngă l ngă chínhă c aă c ă th ,ă 65- 70%ă n ngă l ngă c aă kh uă ph nă nă lƠă doăglucidăcungăc p[4],[6],[8],[13],[18],[21] nênăc nă năđ ătheoăyêuăc u.ă1găglucidăchoă4ăkcalăn ngăl ng.ă

Glucidăđ c d ătr ă ăganăd iăd ngăglycogenălƠăngu năn ngăl ngăd ătr ăc aăc ă

th ă ăm căđ ănh tăđ nh,ăglucidăthamăgiaăvƠoăcácăc uăt oăc aăr tănhi uăthƠnhăph năc ă

th ă(c uăt oăt ăbƠo,ăh ngăc u,ăch tătr ngămôăth năkinh )ăvƠăcácăho tăđ ngăch căn ngă

c aă c ă th [11].ă n u ngă đ yă đ ă glucidă s ă lƠmă gi mă phơnă h yă Proteină đ nă m că t iăthi u.ăTuyănhiênăn uă năquáănhi u,ăglucidăth aăs ăchuy năthƠnhălipidăvƠăđ năm căđ ă

nh tăđ nhăs ăgơyăth aăcơn,ăbéoăb u.[6],[18],[21]

- Nênă h nă ch ă nă cácă lo iă đ ngă vìă cóă th ă gơyă h iă choă r ng,ă đ că bi t b nhă ti uă

đ ng.[18],[25]

- Cácă ch tă b tă trongă ng ă c că vƠă m tă s ă khoai,ă s nă lƠă ngu nă n ngă l ngă t tă

nh t.HƠmăl ngăglucidătrongăg oăt ăgiƣă75%,ăg oăt ămáyă76%,ăngôăvƠngă69%,ăb tă

m ă73%,ăbánhăm ă52%,ăkhoaiălangă28%,ăkhoaiătơyă21%,ăs năc ă36% ă[4], [10], [11], [13], [25]

Hình 2.2 Các lo i ng c c

* Cácăch tăđ mă(Protein)

LƠă thƠnhă ph nă quană tr ngă c aă m iă t ă bƠoă s ng.ă Proteină đóngă vaiă tròă quy tă đ nhătrongăt oăhìnhăth ăv ăm tăconăng i,ăthamăgiaăvƠoăthƠnhăph năcácăc ăb p,ămáu,ăb chăhuy t,ăhoocmon,ăkhángăth ,ăcácătuy năbƠiăti tăvƠăn iăti t doăđóăliênăquanăđ năm iăch că

n ngă s ngă c aă c ă th ă Proteină c nă thi tă choă chuy nă hóaă bìnhă th ngă cácă ch tă dinhă

d ng khác,ăđ căbi tălƠăvitaminăvƠăch tăkhoáng.[6],[18],[21],[25]

ProteinăcònălƠăngu năn ngăl ngăchoăc ăth ,ăth ngăcungăc pă12-15%ăn ngăl ngă

c aăkh uăph n.ă1găproteinăđ tăcháyătrongăc ăth ăchoă4ăKcal.ăThi uăproteinăgơyăraăcácă

r iălo năquanătr ngătrongăc ăth ănh ăng ngăl n,ăch măphátătri n,ăgi măkh ăn ngămi nă

d chăc aăc ăth ,ăt ngătínhăc măth ăv iăb nhănhi măkhu n…[6],[18],[25]

- Ch tăđ măcóănhi uă ătrongăth t,ăcá,ătr ng,ăs a,ăđ u,ăl c…

- năcáăt tăchoăh ătimăm chăh năălƠăth tăvìătrongălipidăc aăcáăcóănhi u acidăbéoăch aănoă(kho ngă60-65%).[10],[25]

- nănhi uăth tăkéoătheoănhi uăch tăbéoănoăkhôngăcóăl iăchoătimăm chănênăc năduyătrìă ăm căv aăph i.[10]

- Tr ngăcóăgiáătr ădinhăd ngăcao,ăl ngăproteinăc aătr ngăt ă12-14gă%ăcóăđ ăcác acid amin c năthi tăthíchăh păchoăc ăth [10].ăTuyănhiênăhƠmăl ngăcholesterolătrongătr ngăkháăcaoănênăng iăb nhăTHAăc năh năch ămónă nănƠy.ăM iătu năch ănênă nă1-2ăqu

- Cácălo iăđ măth căv tălƠ ngu năproteinăcóăgiáătr ăcao,ăsánhăngangăv iăproteinăđ ngă

v tăvƠăr tăt tăchoăng iăTHA,ăđ căbi tălƠăđ mătrongăđ uăt ng,ăv ng,ăl c.ăThƠnhăph nă

c aănóăch aănhi uăacidăamin, đ căbi tălƠăcácălo iăkhôngăth ăthayăth ăđ c,ăc ăth ăkhôngă

t ăs năxu t,ăt ngăh păđ c.ă uăt ngăđ căcoiălƠăngu năth căph măquíăcóăth ăthayăth ă

đ căth tăcáădoăđóănên năhƠngăngƠy.[10],[25],[26]

HÌnh 2.3 u t ng và các ch ph m t đ u là th c n t t cho c th

* Rau ậ c - qu

LƠăngu năcungăc păvitamin,ăkhoángăch tăc năthi tăchoăc ăth ăCácălo iărau,ăc ,ăqu ă

t iălƠănh ngăth că năt tăchoăng iăTHAăvìăchúngăch aănhi uăkaliăvƠăh uănh ăkhôngăcóănatri.ăChúngăch aăr tănhi uăch tăx ăgiúpăchoăh ătiêuăhóaăho tăđ ngăt t,ăđ ngăth i giúpălo iăb ăb tăcholesterolăraăkh iăc ăth ă[4],[10],[13],[15],[22],[25]

VitaminălƠăch tăh uăc ăc năthi tăvƠătuyăs ăl ngăítănh ngăchúngăb tăbu căph iăcóătrongăth că n.ăC ăth ăđ căcungăc păđ ăvitaminăcóătácăd ngăt ngăc ngăs căkh e,ăđ ăphòngăcácăb nhămƣn tính.[6],[10],[21]

Hình 2.4 M t s rau c qu ch a nhi u vitamin t t cho c th

Cácălo iărau,ăc ,ăqu ăkhácănhauăs ăcungăc păhƠmăl ngădinhăd ng,ăvitaminăkhácănhau.ăNg iăb nhăTHAăcóăth ăthamăkh o,ăl aăch nătheoăs ăthíchăc aămình:

M t s lo i rau c , qu t t cho ng i b nh THA

+ăC nătơy:ăăCóătácăd ngălƠmăgiƣnăm ch,ăl iăti uăvƠăh ăHA

+ăC iăcúc:ăch aănhi uăacidăaminăvƠătinhăd u.ăCóătácăd ngălƠm s ngăkhoáiăđ uăócăvƠă

+ăCƠăr t:ăcóătácăd ngălƠmăm măthƠnhăm ch,ăđi uăch nhăr i lo nălipidămáuăvƠă nă

đ nhăHAă[15]

+ăHƠnhătơy:ătrongăthƠnhăph năkhôngăch aăch tăbéo,ăcóăkh ăn ngălƠmăgi măs căc năngo iăvi,ăduyătrìăs ă năđ nhăc aăquáătrìnhăbƠiăti tămu iănatriătrongăc ăth ănênălƠmăgi măHA.ăNgoƠiăraăcònătácăd ngălƠmăb năthƠnhăm ch,ăd phòng taiăbi năm chămáuănƣo.[15] +ăN măh ng,ăn măr m:ălƠăth căph măgiƠuăch tădinhăd ng,ăcóăkh ăn ngăphòngă

ch ngăx ăv aăđ ngăm chăvƠăh ăHA.[15]

+ăM cănh :ăm cănh ăđenăhayătr ngăđ uălƠăth căph măcóăl iăchoăng iăTHA [15] +ăT i:ăcóăcôngăd ngăh ăm ămáuăvƠăh ăHA.[15]

+ă uăhƠălanăvƠăđ uăxanh:ălƠăth căph măr tăcóăl iăchoăng iăTHAă[15]

+ăS aăđ uănƠnh:ălƠăđ ău ngălýăt ngăchoăng iăTHA,ăcóăcôngăd ngăphòngăch ngă

x ăv aăđ ngăm ch,ăđi uăch nhăr iălo nălipidămáuăvƠăh ăHA [15],[22],[25]

+ă Táo,ă chu i,ă lê,ă nho,ă d aă chu t:ă ch aă nhi uă kali,ă giúpă duyă trìă HAă ă m că bìnhă

th ng.[15],[22]

+ăD aăh u:ăthanhănhi t,ăl iăti u,ăgi ăHAă năđ nh[15],[22]

+ăM păđ ng:ăcóătácăd ngăthanhănhi t,ăgi mălipidămáu,ăgi măHA.[15]

+ăNgoƠiăraătrongăch ăđ ă năhƠngăngƠyănênăchúăýăb ăsungăcácănhómăvitamin khác

nh ăvitaminăA,ăvitaminănhómăB,ăE, D3….r tăcóăl iăchoăs căkh e.[6],[15],[21]

* Cácălo iămu iăkhoáng

Y uăt ăviăl ngăthamăgiaăvƠoăquáătrìnhăchuy năhóa trongăc ăth ,ădoăđóălƠăthƠnhă

ph năkhôngăth ăthi uătrongăb aă năhƠngăngƠy

- Mu iă n:ăl ngămu iă năvƠăm ăchínhăph iăh năch ăvìăHAăcóăliênăquanătr căti păt iă

l ngănatriăđ aăvƠoăc ăth ăKhiăng iăb nhăTHAăh năch ăl ngămu iă năvƠo,ăHAăc aă

h ăc ngăgi m[10],[19],[22],[26]

WHOăđƣăkhuy năcáoă nănh tăđ ăd ăphòngăvƠăđi uătr ăTHA,ăt păthóiăquenă nănh tă

ch ădùngă2-3gămu i/ăngƠyăvƠăh năch ăth că năch aănhi uămu iănh :ăd aăcƠămu i,ăm mătôm,ăcáăm m,ăcáăđóngăh p,ăth tăđóngăh p,ăth tăhunăkhói,ăth tămu i,ăcácălo iăth că năch ă

bi năs n,ărauăqu ăđóngăh p;ăkhôngă nămu iăho cămìăchínhăt iăbƠnă n [4],[9],[10],[22]

- Kali:ăđóngăvaiătròăquanătr ngătrongăchuy năhóa.ăN uăt ngăn ngăđ ăkaliăvƠoăc ăth ă

s ăd năt iăt ngăbƠiăxu tănatri.ăCh ăđ ă năgiƠuăkaliăcóăth ălƠăbi năphápăhi uăqu ătrongă

tr ngăh păc năt ngăbƠiăni uăvƠăbƠiăxu tănatriăraăkh iăc ăth ăNg căl iăv iănatri,ăkali gơyăgiƣnăm chănênălƠmăh ăHA.ăRau,ăc ,ăqu ,ăg o,ăkhoai,ăs n…ălƠăngu năth căv tăcungă

c păkaliăchoăkh uăph nă năhƠngăngƠy.ăKaliăđ căkhuy năcáoănênăs ăd ngă4000-5000 mg/ngày [4],[10],[13],[22]

- Magnesi:ă đóngă vaiă tròă quană tr ngă trongă đi uă hòaă kh ă n ngă h ngă ph nă h ă th năkinh,ăcóătínhăch tăch ngăcoăc ngăvƠăgơyăgiƣnăm ch.ăMagnesiăcóănhi uătrongăcácălo iă

ng ăc c,ăđ ,ăg oă[4],[10]

- Canxi:ăđóngăvaiătròăquanătr ngătrongăduyătrìătr ngăl căc aăm chămáu.ăCóănhi uănghiênăc uăchoăth yăcalciăcóătácăd ngălƠmăgi măHA, tuyăv yătácăd ngăđóărõărƠngăh nă ă

th căph măgiƠuăcalciă(s aăg y)ăsoăv iăb ăsungăcalci.ăCalciăcóănhi uătrongătôm,ăcua,ă c,ă

s aăg y…[6],[10],[21].ăL ngăcanciăđ căkhuy năcáoăs ăd ngă1000-1200 mg/ngày

* Cácălo iăđ ău ng

- CƠă phê:ă Gơyă THAă v aă ph i,ă tácă d ngă ă ng iă THAă th yă rõă h nă ă ng iă bìnhă

th ng,ădoăđóăđ iăv iăng iăb nhăTHAăkhôngănênădùngăcƠăphê,ăchèăđ căvìăd ăgơyăm tă

ng ăvƠăkíchăthíchăth năkinh [4],[10],[13],[22]

- R u:ăU ngănhi uăr uăcóăliênăquanăv iăt ngăápăl căthƠnhăm chăvƠăt ăl ăTHA.ă

R uăgơyăTHAăkhiău ngăquáă30-45găetanolăm iăngƠy,ăcònă ăli uăth păh năthìăkhôngătácăd ng.ă ăm tăng iăcóăHAăkhôngă năđ nh,ăkhôngănênădùngăr u[4],[10],[22],[24]

ng iăb nhăcóăth ădùngăthayăth ăn cău ngăhƠngăngƠyăr tăt tă[4],[13],[22]

2.3 nhăh ng c a ch ăđ ă năđ iăv i b nhăt ngăhuy tăáp

Ch ăđ ă năcóăth ătácăđ ngăđ năHAăđ ngăm chăquaănhi uăkhơu,ăđ căbi tălƠăl ng:

- Natri, kali, calci, magnesi

- ThƠnhăph năch tăbéo:ăm ăđ ngăv t,ăd uăth căv t

- Glucid: Tinhăch ăhayăph căh p

- Vi cătiêuăth ăr u

Nh ngănghiênăc uăquanăsát choăth yănh ngăvùngădơnăc ăcóăt ăl ăTHAăth păth ngălƠmăngh ăđánhăb tăcá,ăvƠăch ăđ ă năgiƠuărauăqu ăvƠăcá.ăNh ngăquanăsátăc ngăchoăth yă

nh ngănhómăng iă năchayăv iăch ăđ ă năgiƠuăng ăc c,ăđ uăđ ,ăl c,ăv ng,ărau,ăhoaăqu ă

t i,ăđôiăkhiăcóăcá,ăs năph măs a,ătr ng cóăt ăl ăTHAăth p.ăQuaăphơnătíchăth y r ng,ă

ch ă đ ă nă c aă h ă giƠuă kali, magnesi,ă ch tă x ,ă ch tă béoă khôngă noă vƠă natriă th ngă

th p[3],[4],[10],[13],[22],[24]