chăm sóc bệnh nhân sau mổ thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng tt

TăV Nă Thoátăv ăđ aăđ mălàăh uăqu ăc aăb nhăthoáiăhóaăx ngăs năc tăs ng.ăB nhăcóă th ăx yăraă ăc ,ăng cănh ngăch ăy uă ăc tăs ngăth tăl ng.ăThoátăv ăđ aăđ măc tăs ngă th tăl ngăTV CSTLăg

TăV Nă

Thoátăv ăđ aăđ mălàăh uăqu ăc aăb nhăthoáiăhóaăx ngăs năc tăs ng.ăB nhăcóă

th ăx yăraă ăc ,ăng cănh ngăch ăy uă ăc tăs ngăth tăl ng.ăThoátăv ăđ aăđ măc tăs ngă

th tăl ngă(TV CSTL)ăg pă ăm iăl aătu i,ănh ngăch ăy uă(trênă70%)ăg pă ăl aă

tu iăt ă30-50ătu i.ă âyălàăđ ătu iălaoăđ ngăchính,ătr ăc tăc aăgiaăđìnhănênăkhôngă

nh ngă nhă h ngă nhi uă đ nă ch tă l ngă cu că s ngă c aă ng iă b nhă màă cònă nhă

h ngănhi uăđ năs năxu t,ăkinhăt ,ăxãăh i Vi căphátăhi n,ăđi uătr ăk păth iăchoăcácă

b nhănhânăTV CSTLăkhôngănh ngăgiúpăng iăb nhăgi măđ căđauăđ n, nâng caoăch tăl ngăcu căs ngămàăcònăđ aăng iăb nhătr ăv ăv iăcu căs ngăsinhăho t,ălaoăđ ngăbìnhăth ng

Theoănhi uănghiênăc u,ăkho ngătrênă80%ătr ngăh păđauădâyăth năkinhăt aălàădoăTV CSTLăgâyănên,ătrongăs ăđóăcóăkho ngă20%ăcácătr ngăh păc năph iăcanăthi păph uăthu tă(PT).ăHàngăn m,ă ăVi tăNamăcóăhàngănghìnătr ngăh păđ că

PT T iăKhoaăPh uăthu tăth năkinh,ăB nhăvi năTrungă ngăQuânăđ iă108,ăm iăn mă

ti năhànhăkho ngă1.200ăđ nă1.500ătr ngăh păTV CSTL.ă

Ngàyănay,ăPTăđi uătr ăTV CSTLăđãăcóăr tănhi uăti năb ăTuy nhiên, PT

c ngăcóăcácătaiăbi năvàăbi năch ng.ăCácăbi năch ngănày n uăkhôngăđ cătheoădõi,ăphátăhi năk păth iăcóăth ăgâyăh uăqu ănghiêmătr ngăchoăng iăb nh Vi căch măsócă

và theo dõi sauăPTăcácăTV CSTLălàăm tăcôngăvi căvôăcùngăquanătr ngăgópăph năvàoăthànhăcôngăc aăPT.ă ălàmăt tăcôngăvi cănày,ăđòiăh iăng iăđi uăd ngă( D)

ph iăcóăđ ăk ăn ng,ăki năth căđ ăs măphátă hi năđ căcácăbi năch ng, đ ngăth iă

ch măsócăt tăb nhănhână(BN) sau PT

Trênăc ăs ăth căti nălâmăsàng,ăh căviênăvi tăchuyênăđ :

ắTheoădõi,ăch măsóc b nhănhânăsauăm ă thoátăv ăđ aăđ măc tăs ngăth tăl ng”

Chuyênăđ ăđ ăc păđ năcácăn iădungăsau:

1 T ngăquanăv ăb nhălý TV CSTL

2 ăxu t quy trìnhăch măsócăBN sauăm TV CSTL

PH Nă1

T NGăQUAN

1.1 S ăl căgi iăph uăc tăs ng vùngăth tăl ng

C tă s ngă g m 33-35 đ tă s ngă ch ngă lênă nhauă đ că chia thành 4ă đo n,ă m iă

đo năcóăchi uăcongăvàăcácăđ căđi măriêng thíchă ngăv iăch căn ngăc aăđo năđóă[3].ă

t ătrênăxu ngăd iăcó 7ăđ tăs ngăc ,ă12ăđ tăs ngăng c,ă5ăđ tăs ngăth tăl ng,ă5ăđ tă

s ngăcùng và đo năc tăg mă4-6ăđ tăs ngăcu iăcùngădínhăv iănhauăt oăthànhăx ngă

c t Cácăđ tăs ngăn iăli năv iănhau vàăđ cău năcongăm măm i t oănênăđ ngăcongăsinh lý c aăc tăs ng

Hình 1.1: Hình nhăgi iăph uăc tăs ng

Vùng c tăs ngăth tăl ngăcóă5ăđ tăs ng,ăti păn iăv iăhaiăđo năc tăs ngăc ăđ nh đóălàăcácăđ tăs ngăng că ăphíaătrênăvàăkh iăx ngăcùngăc tă ăphíaăd i

1.1.1 tăs ng

M iăđ tăs ngăg măcóăthânăđ tăs ngăvàăcungăđ tăs ngăvâyăquanhăl ăđ tăs ng.ăThânăđ tăs ngăcóăhìnhătr ăd t,ăhaiăm tătrênăvàăd iăh iălõmăđ ăti păkh păv iăđ tă

s ngă k ă c n quaă giană đ tă s ng.ă Cungă đ tă s ngă g mă m nhă cungă đ tă s ngă vàă haiă

cu ngăcungăđ tăs ngăchoăraăm tăm măgai,ăhaiăm măngang,ăb năm măkh p.ăKhiăcácă

đ tăs ngăch ngălênănhauăt oăthànhăc tăs ngăthìăcácăl ăđ tăs ngăh păl iăv iănhauăt oăthànhă ngăs ngăch a t yăs ngă[3]

Ngoàiăcácăđ căđi măchung,ăcácăđ tăs ngăvùngăth tăl ngăcóăm tăs ăđ căđi măriêngănh ăsau:

- Thânăđ tăs ngăth tăl ngătoăvàăr ngăchi uăngang Cácăđ tăs ngăcàngăxu ngă

d iăcàngătoăvàăch c,ănh tălàăhaiăđ tăs ngăth tăl ngăL4ăvàăL5.ă i uănàyăc ngăphùă

h păv iăt ăth ăđ ngăth ngăc aăconăng iăvàăc tăs ngălàătr ăc tăc aăc ăth ăChi uăcaoă

c aăđ tăs ngăth tăl ngăL5ăthìăphíaătr cădàyăh năphíaăsau

Nhìnănghiêngăthìătr căc aăđ tăs ngăth tăl ngăL5ăh păv iătr căc aăx ngăcùngă

m tăgócătù,ănhôăv ăphíaătr căcònăđ căg iălàăgócănhôăhayăgócăcùngă- đ tăs ng

- o năc tăs ngăth tăl ngăhayăg păhi năt ngă“th tăl ngăhoá”ă(lumbarization), ngh aălàăt ngăs ăđ tăs ngăth tăl ng.ă tăs ngăng căT12ăvàăđ tăs ngăcùngăS1ăcóăth ă

th tă l ngă hoáă trôngă gi ngă nh ă đ tă s ngă th tă l ng.ă Hi nă t ngă th tă l ngă hoáă g păkho ngă4%ăhayăg pă ăđ tăs ngăcùngăS1ăh nălàăđ tăs ngăng căT2.ăTrongăs ă2359ă

tr ngăh p TV ăth tăl ng ch ăg păth tăl ngăhoáăS1ălàă5ă(0,21%)

- tăs ngăth tăl ngăL5ăc ngăhayăb ăcùngăhoáă(saccralization),ăngh aălàăbi năthànhă x ngă cùngă S1,ă trênă phimă ch ă nhìnă th yă 4ă đ tă s ngă th tă l ng.ă Kho ng 8

tr ngăh pă(0,33%)ăb ăcùngăhoáă1.5

- Gaiăđôiăkínă(spina bifida occulta)ălàădoăkhuy tăr ngăcungăsauăb măsinhăc ngăhayăg pă ăđ tăs ngăL5ăvàăx ngăcùngăS1 Gaiăđôiăkínăc aăS1ălàă16/2359ă(0,7%)ă

tr ngăh păthoátăv ăđ aăđ măc tăs ngăth tăl ng

- Gaiăngangăđ tăs ngăL5ăcóăth ăb ăquáăphátă ăm tăho căhaiăbên,ăphìăđ i,ădàiă

h năbìnhăth ngăvàăchúngăphátătri năl năch ngălênăx ngăcánhăch u.ăCóătr ngăh păgâyăđauănh ăthoátăv ăđ aăđ m (TV ),ănh ngăc ngăcóănhi uătr ngăh păquáăăphátăgaiă ngangă khôngă h ă đau.ă ãă cóă m tă s ă tr ngă h pă ph uă thu tă nh m,ă c tă b ă gaiăngangăquáăphátănh ngăth căt ăb nhănhânăđauălàădoăthoátăv ăđ aăđ m.ăVìăth ăc năph iăkhámăxétăk ălâmăsàngăvàăc nălâmăsàngăđ ăph uăthu tăgi iăquy tăđúngănguyên nhân gâyăđau

1.1.2 ngăs ngăvàătu ăs ng

ngăs ngălàădoăcácăl ăđ tăs ngăt oănên.ă ngăs ngăđo năng căhìnhătròn,ănh ngăngăs ngăth tăl ngăcóăhìnhătamăgiác,ăr ngănh tă ăđ tăs ngăL4ăvàăL5.ăTrongă ngă

s ngăth tăl ngăcóăch aămàngătu ,ătu ăs ngăvàăcácăr ăth n kinh

Tu ăs ngăth ngăt năh tă ăb ătrênăc aăđ tăs ngăth tăl ngăL2ăb iăm tăđ uăhìnhănónă g iă làă nónă cùngă (conus terminalis).ă uă nónă cóă dâyă cùngă (filum terminale)

Nh ăv yăđo năs ngăth tăl ngăd iăkhôngăcóătu ăs ngămàăch ăcóăcácăr ăth năkinhă

t măl iăv iănhauăg iălàăđuôiăng aă(cauda equina).ăTh ngăch că ngăs ngăđ ăl yă

d chănãoătu ă ăkheăsauăc aăđ tăs ngăth tăl ngăL4ăvàăL5

Vìătu ăs ngăphátătri năng năh năc tăs ng,ănênăcácăr ăth năkinhătáchăraăt ătu ă

s ngăcaoăh năl ăghépăt ngă ng[6] Doăt yăth ngăk tăthúcăngangăv iăb ătrênăc aă

đ tă s ngă th tă l ngă th ă haiă nên cácă r ă th nă kinhă th tă l ngă cùng th ng ch yă m tă

đo năkháădàiătrongă ngăs ngăth tăl ngăr iăm iăchuiăraăkh iăl ăghépăđ ăt oănênăcácăđámăr iăth năkinh Vìăth ,ăm tăđ aăđ măvùngăth tăl ngăthoátăv ăl năcóăth ăkhông

nh ngăgâyăt năth ngăr ăth năkinh cùngăm cămàăcònăgâyăt năth ngăcácăr ăphíaă

d i, bi uăhi nătrên lâmăsàngăb ngăh iăch ngăđuôiăng aă(cauda equina syndrome) Cácăr ăth năkinhătrongă ngăs ngăth tăl ngăt oănênă3ăđámăr i:ăđámăr iăth tăl ng,ăđámăr iăcùng và đámăr iăc t

- ámăr iăth tăl ng:ă ámăr iăth tăl ngăđ căt oănênăt ăcácăr ăth năkinhăng c

12, th tăl ngă1, 2ăvàă3.ă ámăr iăchoăraădây th năkinhăđùi,ăth năkinhăđùiăbì ngoài,

th năkinhăsinhăd că– đùi,ăth năkinhăch uăb năvàăth năkinhăch uă- h ăv

Thoátăv đ aăđ măth tăl ngăcaoă(đ aăđ măL1-L2 và L2-L3)ăs ăbi uăhi năch ăy uălàăđauăvùngăb năvàăm tătr căđùi.ă ngăs ngăđo nănàyăt ngăđ iăch tăch iăvìăcóănón

tu ăvàăchùmăđuôiăng a,ănênăcóăth ăg pănhi uăr iăroăkhiăPT

- ámăr iăcùng:ă căt oănênăb iăcácăr ăth tăl ngăL4, L5ăvàăS1,S2,S3.ă ámă

r iăn mă ăm tătr căx ngăcùngăvàăchoăraăcácădâyăth năkinhăhôngătoă(ischidiacus), dâyăth năkinhămôngătrên,ădâyăth năkinhămôngăd iă(cònăg iălàădâyăth năkinhăhôngăbé).ăThoátăv ăđ aăđ măc tăs ngăth tăl ngăs ăgâyănênătri uăch ngăđauă ăhôngă(g pă80%)ăvàăđauăd cătheo dâyăth năkinhăhôngătoălanăxu ngăb păchân.ăTri uăch ngănàyăcònăg iălàăđauăth năkinhăto ă(sciatica)[6]

- ámăr iăc tă(cònăg iălàăđámăr iăh ăv ):ăT oănênăb iăcácăr ăcùngăS4,ăS5ăvàăcácăr ăc t,ăchoăraăcácăr ăth năkinhăchiăph i bàng quang, sinhăd c,ătr cătràngăvàăh uămôn.ăTrongăthoátăv ăđ aăđ măc tăs ngăth tăl ngăc ngăgâyăkíchăthíchăth năkinhăh ăv ,

BN cóătri uăch ngăhayăđiăti uăv ăđêm

1.1.3 aăđ m

aăđ măđ căc uăt oăg măbaăph n:ănhânănh y,ăvòngăs iăvàămâmăs n

aăđ măc t s ngăth tăl ngăcóăm tăs ăđ căđi măriêngăsauăđây:ă

- Nhânănh yăđ aăđ măc tăs ngăth tăl ng đ c c uăt oăb iăm tăl iăliênăk tă

g mă cácă s iă m mă épă ch tă vàoă nhauă trongă ch aă m tă l pă c ă b nă nh yă l ngă(mucoprotein) [4],ăcóăđ ăd yă8-10mm,ădàyăh năđ aăđ măc ăvàăng c.ăDàyănh tălàănhânănh yăđ aăđ măL4ăvàăđ aăđ măL5[6]

Nhânănh yăđ aăđ măkhôngăn mă ătrungătâmămàăn mă ă1/3ăsauăc aăc tăs ng.ă

ăv ătríănàyănhânănh yăđ aăđ m t oădángăchoăc tăs ngă n v ătr c,ătuyănhiênăc ngăchínhăvìăv yămàăđ aăđ măhayăb ăthoátăv ăra sau

Hìnhă1.2:ăHìnhă nhăc uătrúcăgi iăph uăđ aăđ m

Nhânănh yăđ aăđ măc tăs ngăth tăl ngăch uăt iătr ngăt nhăc ngănh ăt iătr ngă

đ ngăl nănh tăc aăc ăth ,ănênăthoátăviăđ aăđ măch ăy uăx yăraă ăc tăs ngăth tăl ng Thoát v đ aăđ m c tăs ngăth tăl ngăcóăth k tăh păv iăm tăs ăd ăt tăb măsinhă(gaiăđôi,ăcùngăhoáăL5ăho căth tăl ngăhoáăS1), tr tădoăthoáiăhoá,ăphìăđ iăvàăquáăphátăgai ngang L5

- Vòngăs i:ăBaoăg mănh ngăs iăs n (fibro-cartilage) r tăch căvàăđànăh iăđană

ng căv iănhauătheoăki uăxoáyă c,ăx păthànhăt ngăl păđ ngătâmăvàăch yănghiêngăt ăthânăđ tăs ngănàyăđ năthânăđ tăs ngăk ăc n [4]

- Mâmăs n:ăMâmăs năbaoăph ăph nătrungătâmăc aăm tătrênăvàăm tăd iăc aăthânăđ tăs ng,ăphíaătr căvàăhaiăbênăđ căvànhăx ng ngo iăviăvâyăquanh, phía sau

tr iăraămépăc aăthânăđ tăs ng

th ngăđèăépăr ăth năkinhăphíaăd i.ăVíăd ,ăthoátăv ăđ a đ măL4L5ăthôngăth ng gâyăđèăépăr ăL5.ăR ăL4ăb ăđèăépăkhiănhânănh yăđ aăđ măL4L5 thoátăv ăc nhăl ăghép,ătrongăl ăghépăho căngoàiăl ăghép.ă[6]

1.2 Ch căn ngăsinhălý c aăđ aăđ măc tăs ngăth tăl ng

1.2.1 Ch căn ngăgi măxóc

- aăđ măđ căví nh ă1 chi că“lòăxoăsinhăh c”ăcóătácăd ngă“gi măxóc”ăcóăngh aălàălàmăgi măb tăl căch năđ ngăphátăsinhăkhiăch y,ănh y ho cămangăvácăn ng

Doăđ aăđ m cóătínhă aăn căr tăcao,ăcóătínhăđànăh iăvàăkh ăn ngăc ngăph ngăr tăl nănênăkhiăđ aăđ măch uăm tăl căch năđ ngăm nhă(nh ănh yăxa,ănh yăcao,ăkhiăngã)ă

ho căkhi mangăvácăm tăv tăn ng,ăđ aăđ măs ăb ăépăl i,ăl căch năth ngăkhiăđóăs ăb ăphátătánăvàăb ăh păthu,ălàmăchoăl căch năth ngăgi măb tăr tănhi u.ăNh ăv yămàă

x ngăc tăs ng,ătu ăs ngăvàănãoăb ăđ căb oăv

- Khiăđ aăđ măb ăđèăépă ăt ăth ăđ ngăth ng,ănhânănh yăs ăh th păchi uăcao,ăb ă

ép bè ra các h ng,ăkhiăt iătr ngăđèăépăm tăđiăthìănhânănh yăđ aăđ măl iăc ngăph ngă

tr ăl iănh ăhìnhădángăbanăđ u.ăDoăv yăkhiăb ăđèăépăm nh,ănhânănh yăkhôngăthayăđ iă

v ăth ătíchămàăch ăthayăđ iăv ăhìnhădáng Víăd ,ăkhiătaăg păng i v ăphíaătr c,ă

ph nătr căc aănhânănh yăb ăépăvàăx păl iănh ngăph năsauăc aănhânănh yăthìăr ngăraăvàăchuy năd chăv ătríăraăsauăh n

1.2.2 Ch căn ngălàmătr căc tăs ng

C tăs ngăc ăđ ngăđ călàănh ăđ aăđ măvàăcácăkh păn iăcácăđ tăs ngăv iănhau,ă

s ăđàn h iăc aăđ aăđ măđ măb oăchoăc tăs ngăquayăđ căxungăquanhăbaătr c:

- Tr căngang:ăC tăs ngăg p,ăcúiăv tr căvàă n ra sau

- Tr căd c:ăC tăs ngănghiêngăsangătráiăvàăsangăph iă

S ălinhăho tăc aăt ngăđo năc tăs ng là khác nhau.ă o năc tăs ngăc ăc ăđ ngă

g p,ă n,ăxoayăsangăhai bênăd ădàngăh năc o năc tăs ng ng căv năđ ng r tăh nă

ch ăvìăcácăgaiăsauăc tăs ngăd c,ăth ng,ădoăđ a đ m m ngăvàăngoài ra còn h năch ă

b iăkh păs năs n.ă o năc tăs ng th tăl ngăthìăg p,ă năvàănghiêng sang hai bên

r tălinhăho t,ănh ngăxoayăquanhătr căthìăh năch ăh năsoăv iăc tăs ngăc

1.2.3 Ch căn ngăt oăhìnhădángăc tăs ng

ăng iătr ngăthành,ănhìnănghiêngăc tăs ngăcóăb năđo n:

- o năc tăs ng c cong, lõm ra sau

- o năc tăs ngăng căcong,ălõmăraătr c

- o năc tăs ngăth tăl ngăl iăcongălõmăraăsau

- o năcùngăc tăl iăcongălõmăraătr c,ăđo năcùngăc tădính thànhăm tăkh iănênă

đ aăđ măt iăv ătríănàyăkhôngăcóătácăd ngăgi măxóc

Chínhăchi uăcaoăvàăv ătríăđ aăđ măđãăgópăph năt oălênăhìnhădángăc tăs ng Khi

v ăgiàădoăđ aăđ măthoáiăhoá,ăm tăn cănênăchi u caoăđ aăđ măgi m,ăc ăvàădâyăch ngă

c tăs ngăy uăđiădoăm tătínhăđànăh iăvàăkhôngăcònăkh ăn ngăgi ăv ngăc tăs ng.ăK tă

h păv iăch ngăloãngăx ngănênăc tăs ngăng iăgiàăth ngăb ăgù[6]

1.3 B nhălý thoátăv ăđ aăđ măc tăs ngăth tăl ng

1.3.1 Kháiăni m

Thoátăv ăđ aăđ mălàăs ăchuy năd chăc aănhânănh y đ aăđ m raăkh iăv ătríăbìnhă

th ngă bană đ uă (cóă th ă raă phíaă tr c,ă phíaă sau,ă phíaă haiă bênă ho că vàoă thână đ tă

s ng….)ăgâyănênănh ngătri u ch ngălâmăsàngăc aăc t s ngăvàătri uăch ngăth năkinhă(do chèn ép)

Hình 1.3 :ăHìnhă nhăthoátăv ăđ aăđ m

âyălàăth ăb nhăđ căbi tăc aăb nhălýăthoáiăhoáăđ aăđ măn mătrongăb nhăc nhăchung c aăch ngăh ăs năkh păđ aăđ m

s năbênăngoàiăx ăhoá,ăr năn tăvàăcóăth ărách,ătrênăc ăs ăđóăn uăcóăm tăl cătácăđ ngă

m nhăvàoăc tăs ngă(ch năth ng,ăg ngăs c,…)ănhânănh yăcóăth ăquaăch ăráchăc aă

đ aăđ măthoátăv ăraăngoàiăchuiăvàoă ngăs ng,ăchènăépăr ăth năkinhăgâyăđauăc tăs ng

- Nguyên nhânăch năth ng:ăd iătácăd ngăc aăl căch năth ng,ăcácăvòngăs iă

đ aăđ măb ăđ tăráchăk tăh păv iăt năth ngăh ăth ngădâyăch ngăcóăth ăgâyăthoátăv ă

đ aăđ m

- Diătruy n:ăt năth ngăđ aăđ măc ngăcóăth ădoănguyênănhânădiătruy năn uăb ă

m ăcóăđ aăđ mă y uădoăb tăth ngăv ăc uătrúcăthìăconăcáiăc ngăd ăb ăthoátăv ăđ aă

đ m

Trongăth căt ,ăTV CSCTLăth ngăxu tăhi năsauănh ngăđ ngătác,ăt ăth ăsaiătrongălaoăđ ng, v năđ ng Víăd ,ăsauăkhiănh căv tăn ng

1.3.3 C ăch ăb nhăsinh

 Ngh ănghi păch năth ngăvàăt iătr ng

Cóăt ă30-50% cácătr ngăh păTV CSTLăcóăy uăt ch năth ng vàăch ă1/3ă

s ăBN là làmăngh ăchânătayăn ngănh c.ăTrongăth căt ălâmăsàngăcóănhi uătr ngăh pă

ch năth ngăc tăs ng n ngămàăkhôngăcóăTV ănh ngăcóăt iăh năn aăs ă BN b ă

TV hình thànhă t ă t ,ă khôngă cóă y uă t ă ch nă th ng Nh ngă y uă t ă b tă l iă doăngh ănghi păđóăđãătr ăthànhă“viăch năth ng”ăvàănh ngătácăđ ngătr ngăt iăquáăm căkhôngăcânăđ iăthúcăđ yănhanhăquáătrìnhăthoáiăhóaăđ aăđ m

 Thoáiăhóaăđ aăđ m

Thoáiăhoáăsinhălýădi năraă ăcácăđ a đ măth tăl ngăr tăs m,ăng iătaăchoăr ng:ă

b tăđ uăt ăkhiă5ătu iăvàăquáătrìnhăthoáiăhóa phátătri năd nătheoătu iădi năbi n t ăt ă

su tăc ăđ i.ăDoănhi uăy uăt ăbênătrongăvàăbên ngoàiătácăđ ng, quá trình thoái hoá có

th ăti nătri nănhanhăh năvàătr ăthànhănh ngăyêuăt ăb nhălý.ăNhi uănghiênăc uăchoă

th yăquáătrìnhăthoáiăhóaăth ngăti nătri năâmăth m.ăKhiăđ aăđ măthoáiăhóaăđ năm tă

giaiăđo nănh tăđ nhăthì TV m iăcóăđi uăki năđ ăxu tăhi n,ăkhiăđóăch ăc năm tăl că

ch năth ngănh ăho căm tătácăđ ngăc aătr ngăt iăkhông cânăđ iăc ngăcóăth ăgâyănênă

thoátăv

 Nh ngăy uăt ăc ăb n gây TV

Thoáiă hoáă đ aă đ mă làă nguyênă nhână c ă b nă bênă trong,ă tácă d ngă c ă h că làă

nguyênănhânăkh iăphátăbênăngoàiăvàăs ăph iăh păc aăhaiăy uăt ăđóălàăngu năg că

phátăsinhăTV ăNh ngăăđi uăki năbên ngoài gâyănênăl i ho căTV là:

- Ápăl cătr ngăt iăcao

- Ápăl căc ngăph ngăc aăt ăch căđ aăđ măcao

- S ăl ngăl oăt ngăph năv iăs ătanărãăc aăt ăch căđ aăđ m

- L căđ yăvàăl căxénăc tăđ tăng tă ăcácăv năđ ng c tăs ngăquáăm c

KhiăTV ăx yăra, quáătrìnhăb nhălýăs ădi năbi nătheoăquyălu t:ăTV ra sau

lúc đ uăgâyăxungăđ tăđ a - r ,ădoăđ aăđ măchi măch ,ăxungăđ tănàyăcóă3ăm căđ :

+ Kíchăthíchăth năkinh n uăthoátăv ăm iăvàăthoátăv nh

+ èăépăth năkinh n uăthoátăv lâu,ăTV ăl n

+ tăd n truy năth năkinh,ăm tăba ch căn ngă(v năđ ng,ăc măgiácăvàădinhă

d ng)

Quáătrìnhăxungăđ tăđ a- r ăth năkinhăkéoătheoăquáătrìnhăxungăđ tăđ a,ăm chă

máu,ăgâyăgiãn,ă ăt nhăm chă ngăs ngăvàăcácăxungăđ tăkhác

+ăXungăđ tăđ a- dây ch ngăvàngălàmăt ngăsinhădâyăch ngăvàng,ătiêuăt ăch că

m ăngoàiă ngăs ng,ăv ăsauăchínhănh ngăthànhăph năngoàiăđ aăl iăxungăđ tăv iănhau

+ăXungăđ tăr - m chămáu,ădâyăch ngăvàng,ăm x ng:ăđâyălàănh ngăthànhă

ph năngoàiăđ aăxungăđ tăl nănhauăgâyăviêmădínhăt ăch căxungăquanh.ăCu iăcùngăcóă

th ăkhôngăch ăm tăr ăth năkinh liên quan đ a đ m ban đ uămàălàătoànăb ăbóăs iăth nă

kinh trong baoăcùngă(đuôiăng a) b ăt năth ng,ăBN d ăb ătànăph ăn uăkhông c tăđ tă

s măđ căcácăxungăđ tătrên.ă óălàăvòngăxo năb nhălýăc aăTV [5]

1.3.4 Lâm sàng b nhălý TV CSTL

G măhaiăh iăch ngăchính:ăH iăch ngăc tăs ngăvàăh iăch ngăđèăépăr th năkinh

H iăch ng c tăs ng

- Tri uăch ngăc ăn ng:

+ au c tăs ng:ăđauăâmă ăvùngăc tăs ngăth tăl ng lanăto ăhayăđauăc păsauă

m tăg ngăs cănh ăgánhăn ng,ăb căh t,ăcóăkhiăch ălàăm tăc ăđ ngăr tăbìnhăth ngă

nh ăxoayănh ăng i,ăkéoăm tăv tăgìăđóăs làm BN đauăngayăcóăkhiăđauăđ năm că

ph iăn măho căng iăxu ng

+ auăt ngăkhiăho,ăh tăh i,ăkhiăc ăđ ng

+ auăcóăth ăkhuătrú,ăcóăth ălană ăth tăl ngăxu ngăd i(ăbìu,ăc ngăchân,ăbànăchân…)

- Tri uăch ngăth căth :

+ Coăc ngăc ăc nhăs ng

+ V oăc tăs ngăt ăítăđ nănhi u

+ăH năch ăv năđ ngăc tăs ng:ăBN khôngăth ălàmănghi măphápăngónătayăch mă

m tăđ tătrongăt ăth ăcúiăth ngăg i,ăd uăhi uăSchoberă(+) H năch ăcácăđ ngătácă n,ănghiêngăph i,ănghiênătrái…

H iăch ngăđèăépăr th năkinh

- Tri uăch ngăc ăn ng:

+ auăd c th năkinhăhôngătoăv iătínhăch tăđauăâmă ,ăđauărátăb ngăho căđauă

bu t,ănh cănh iă ăb păchânăbànăchân

+ Cóăt ăth ăgi măđau:ăch ăđ ngăho căng i,ăqu ,ăn mănghiêng coăg i không

th ăn măth ngăđ c

+ D ăc mă ăb păchân,ă ăt ngăsinhămôn

+ Có BN têăbì,ăkhóăđái,ăkhóă a (TV CSTL th ătrungătâmăđèăépăm nhăvàoăđuôiăng a, ho căviêm dính kéo dài do TV đ ăquáălâu )

- Tri uăch ngăth căth

+ R iălo n v năđ ngăcácăc ăth năkinhăhôngătoăchiăph iăt ăm căđ ănh ăđ nă

b i,ăy u,ăli tănhómăc ,ăđiăl iăkhóăkh n,ăph iăngh ăcáchăh iăkhiăđiăxa

+ R iă lo n ph nă x ă gână x ng: đaă s ph nă x ă gână x ngă gi m, m tă s ă ít

tr ngăh păt ngă ăbênăb nhălý

Hình 1.4 :ăHìnhă nhăbácăs ăkhámăb nhăchoăBN b ăTV CSTL

+ăR iălo năc măgiác:ăth ngăgi măc măgiácăsoăv iăbênălành

+ăR iălo nădinhăd ng:ăteoăc ,ănh oăc ăb păchân,ăc ăđùiăsoăv iăbênălành,ănhìnăcóă

th ăth yădaăchânăbênăb nhătímăh năbênălành,ăs ăvàoăl nhăh năbênălành

+ăCácănghi măphápăc ngăr ă(Lasegue),ă năth năkinhă(Walleix)ă(+)

+ăD uăhi uăb măchuông (+):ă năkheăkh păho căc nhăs ngăcóăđ tăb nhălýăth yăđauăd căxu ngăd iătheoăđ ngăth năkinhăhôngăto

+ă oăđi năc ăsoăv iăbênălànhăth yăbi uăhi năb nhălýărõ[5]

1.3 5.ăCh năđoánăhìnhă nh

Cácă ph ngă phápă ch nă đoánă hìnhă nhă đ că ápă d ngă trongă ch nă đoánă

Xăquangăc tăs ngăth tăl ngăth ngăquy

- Th ng:ăđ căch pă2ăt ăth ăth ngăvàănghiêng

- Phátăhi năcácăd uăhi uăb tăth ngăcóătínhăch tăg iăýă(tamăch ngăBarra:ăv oă

c tăs ng,ăh păkheăkh păđ aăđ m,ăm tăđ ngăcongăsinhălý)

- Phátăhi năcácăb nhălýăkèmătheo:ătr tăđ tăs ng,ătiêuăx ngădoălaoăhayău

Ch păbaoăr th năkinh

Trên các phimăbaoăr ăcóăth ăth y cácăhìnhă nhăc a TV CSTL:

+ăHìnhăc tăr ăth năkinh trongăTV ăbên

+ăHìnhălõmăđ yăc tăthu căt 1/4ăđ nă2/4,ă3/4ăbaoăc ng

+ăHìnhăđ ng h ăcát (TV ătrungătâmăho căcánhătrungătâm)

+ăHìnhăl iăđ aăđ măho căth yăhìnhăt căthu căhoànătoàn

Ch păc ngăh ngăt (CHT)

Làăph ngăphápăhi năđ iănh tăch păđ cătheoăkhôngăgiană3ăchi u

Hi nănay,ăCHTăđ căcoiălàăph ngăphápăđ căápăd ngăth ngăquy, ph ăbi nă

nh tătrongăch năđoánăTV CSTL,ăthayăth ăchoăph ngăphápăch păbaoăr ăth năkinhă(doăđauăđ n,ăviêmădínhăr ăsauăch p)

Ch păCHTăchoăphépăch năđoánăchínhăxácăv ătrí,ăth ăthoátăv ăBênăc nhăđó,ăCHTăcònăgiúpăch năđoánăphânăbi t,ăxácăđ nhăcácăb nhălýăkèm theoă(uăt y,ălao,ăungă

th ăc tăs ng )ă

Hìnhă1.5:ăHìnhă nhăthoátăv ăđ aăđ mătrênăphimăCHT

1.3.6 Phânălo iăcácăth ăb nhăTV

TV ăth ăthôngăth ng

Làăth b nhăhayăg p:ăđauăm tăbên.ăH iăch ngăc tăs ng th ngăth yătr c,

h iăch ngăr ăth yăsau.ăSauăm tăđ tălaoăđ ngădàiăngày, BN th yăđauăm iăc tăs ngă

th tăl ng,ăph iăn măngh ăvàădùngăthu căho căvàoăvi n,ăsauăm tăth iăgiană năđ nhă

b nhăl iătáiăphátăvàăcóăxuăh ngăn ngăh năăcóăth ă năđ nhăhoànătoànăn uăch ăđ nh đúngăk tăh păv iălaoăđ ngăh pălý

TV ăth ăkhácăth ng

 TV th luân phiên

auălúcăđ uăh ngăxu ngăchânăbênănày,ăsauăh ngăxu ngăchânăbênăkiaă

r iăd năd năđauăc ăhai bênăhôngăvàăchân,ăm tăbênăđauăn ngăcònăm tăbênăđauă

nh ăho căc ăhaiăbênăđauăn ngăcònăm tăbênăđauănh ăho căc ăhai bênăđauăn ng

 TV có h i ch ng đuôi ng a

Th ăgi ăuă(hayăg p):ăsauăkhiăthoátăraăkh iăbaoăs iăđ aăđ m đèăépănh ă

m t kh iău,ătrênălâmăsàngăcóăh iăch ng đuôiăng a:ătêăvùngăh uămôn,ăsinhăd c,ăy uăhaiăchân,ăti uăti năkhóăho căkhôngăt ăch

 TV xuyên màng c ng

Doăđ aăđ m b ăl i,ăépăvàoămàngăc ng lâuăngàyăgâyăthi uămáuăt i ch ăvàăgâyă

lo năd ngă ăn iămàngăc ngăb ăđèăép.ăTínhăđànăh iăc aămàngăc ngăb ăm t.ăQuáătrình làm viêmăkhuătrú,ălàmăchoămàngăc ngăm ng,ădính c ăđ nhăt ngăđ iăch că

v iăthànhă ngăs ng,ăđ năm t lúcănàoăđ yăxu tăhi năy uăt ăthu năl iă(c ăđ ngăm nh,

đ tăng t ) đ aăđ m làmăth ngăvàăxuyênămàngăc ng.ăM nhăđ aăđ m n măg nătrongămàngăc ngăho căcóăth ăm t ph năn măngoài,ădínhăv iăph năđ aăđ măđãăthoátăgây dínhăvàăx ăhóa

 TV th đau quá m c

B nhănhânăđauăd ăd iăkhôngăch uăn iăm cădùăđãădùngăđ ăli uăcácăthu căgi măđauăvàăthu căng ănh ngăch ăđ ăđauăthoángăqua Th ngăhayăg p:

- Thoátăv ăđ aăđ măgi ău

- Thoátăv ăđ aăđ măxuyênămàngăc ng

- Thoátăv ăđ aăđ măl chăbênăquáăm c

- Thoátăv ăđ aăđ măxuyênăr

thángăđ năvàiăn m.ăNg iăb nhăt ngăkh iăh nănh ngăr iăl iăxu tăhi năđauăl i,ăv iă

m căđ ăđauăt ngăvàătínhăch tăđauăth ngăxuyên,ăliênăt căh n.ă i uătr ăn iăkhoa,ăv tălýătr ăli u,ăđôngăyăvàăm tăs ăbi năphápăkhácăkhôngăđ ,ăng iăb nhăgi măho căm tă

kh ăn ngăsinhăho t,ălaoăđ ngădoăđau.ăTrongănh ngătr ngăh pănàyăn uăkhông đ că

đi uătr ăc ăb n,ăh ăth ng,ăb nhăcóăth ăgâyăraăvàăđ ăl iăm tăs ăbi năch ngăsau:

- R iălo năc ătròn

- Thi uăh tăv năđ ngăhaiăchânăho c bàn chân

- Teoăc ,ăr iălo nădinhăd ng

1.3.8 i uătr

Cácăph ngăphápăđi uătr ăTV CSTLăbaoăg m:ăđi uătr ăn iăkhoa,ăcácăcanăthi păkhôngăPTă(k ăthu tăgi măápăđ aăđ măb ngălaser,ăli uăphápăhóaătiêuănhân…)ăvàă

đi uătr ăPT

i uătr ăn iăkhoa

- i uătr ăn iăkhoaăcóăh ăth ng,ăbaoăg mănhi uăbi năpháp:

+ăU ngăho cătiêmăthu căch ngăviêmăgi măđau

+ăXoaăbóp,ăb măn n,ăv t lýătr ăli u:ăbóăn n,ăđi năxung,ăkéoădãnăc tăs ng… +ăChâmăc u

+ăB tăđ ngăc tăs ngăc ăb ngăn păc ăđ nhăngoài:ăn păMinever,ăn păObbe… +ăKéoăgiãnăc tăs ngăc ăkhiăcóăch ăđ nh

- i uătr ăn iăkhoaăc ăb n,ăh ngăd năcácăbi năphápăv năđ ngăh pălý,ăphòngă

ng aătáiăphátăvàătaiăbi n.ă nhăk ăki mătra

Cácăph ngăphápăcanăthi păt iăthi u

- M căđíchălàăgi măápăn iăđ aăđ m.ăCh ăđ nhăchoăcácătr ngăh păđ aăđ mă

thoáiăhóa,ăl i,ăbaoăx ăđ aăđ măcònăt t

- Cácăph ngăphápăth ngăđ căápăd ng:ăhóaătiêuănhân,ăgi măápăb ngălaser,ăsóngăcaoăt nă(radiofrequency)

i uătr ăPT

- M căđíchăPT:ă

+ăL yăph năđ aăđ măthoátăv ,ăgi iăphóngăchènăépăth năkinh

+ăLàmăv ngăc tăs ngă(choăcácătr ngăh păthoátăv ăđ aăđ măcóăkèmă

m tăv ngăc tăs ng)

- Ch ăđ nhăPT:

Ch đ nh m s m:

+ Thoátăv ăđ aăđ măsauăch năth ng

+ Thoátăv ăđãăgâyăh iăch ngăđuôiăng a

+ Thoátăv ăgâyăthi uăh tăv năđ ngăx yăraănhanhăchóng (nh ăli tăbànă

chân)

Ch đ nh m theo k ho ch:

+ i uătr ăn iăkhoaăth tăb i

+ Trên phim (baoăr ,ăCHT),ăhìnhă nh thoátăv ăđ aăđ mărõ,ăphùăh păv iălâmăsàngăc aăng iăb nh

- Cácă ph ngă phápă PT:ă iă v iă cácă tr ngă h pă TV CSTL,ă đ ngă m ă

đ căápăd ngăph ăbi nălàăđ ngăm ăphíaăsau.ăCácăPT baoăg m:

+ăL yăđ aăđ măđ năthu nă(c tăcungăsauăho căm ăc aăs ăx ng,ăl yăđ aăđ m) +ăL yăđ aăđ m,ăk tăh păv iăk tăghépăx ngă(b ngăn păvítăcu ngăđ tăho căcácă

lo iăn păbánăđ ng).ăÁpăd ngăchoăcácătr ngăh păTV ăcóăkèmăm tăv ngăc tăs ngă

ho căh pă ngăs ng

+ M tăs ăk ăthu tăl yăđ aăđ măcanăthi păt iăthi uăm iăđ căápăd ng:ăl yăđ aă

đ măquaă ngăbanh,ăl yăđ aăđ măn iăsoi

Hình 1.6 :ăHìnhă nh m t ca PT TV CSTL

1.3.9 Taiăbi năvà bi năch ngăc aăph uăthu tăTV CSTL:

Taiăbi n, bi năch ng doăvôăc m

Th ngăg pătrongăth iăk ăh uăph u

iăv iăcácăTV CSTL,ăcácăph ngăphápăvôăc măth ngăđ căápăd ngălà:ăgâyătêăkhuăv că(têăt yăs ng,ătêăngoàiămàngăc ng).ăNgoàiăra,ătrongăm tăs ătr ngă

h păcóăth ăph i gâyămêăn iăkhíăqu n

Cácăbi năch ng doăgâyămêăcóăth ăg p:

+ăSuyăhôăh p:ădoăt căngh năđ ngăhôăh păho căcoăth tăthanhăqu n

+ăTr yătimăm ch:ăcóăth ădoăm tămáu,ăm tăd ch,ădoăsuyăhôăh păkhôngăđ că

Cácătaiăbi n,ăbi năch ngădoăPT

- Ch yămáuădoăt năth ngăm chămáu

- T năth ngăth năkinhă(li tăv năđ ng,ăbíăđ iăti uăti n)

- Ròăd chănãoăt yădoăráchămàngăc ng

- Nhi mătrùngăv tăm

1.3.10 ăK tăqu ăph uăthu t:

K tă qu ă sauă m ă ph ă thu că vàoă tri uă ch ngă lâmă sàngă tr că m Bùi Quang

Tuy nă(2007) đãănghiênăc uă(ătrongăvòngă1ăđ nă2ăn m)ăvàăđánhăgiáăth y:

- T tă(ă75%):ăH tăđau,ăv năđ ngăbìnhăth ng,ăquayăv ăcôngăvi căc

- Kháăă(12%):ă ôiăkhiăcònăđauăr ,ăv năđ ngănh ăbìnhăth ng,ăquayăv ăcôngă

vi căc

- Trungăbìnhă(ă5%):ăCóăđ ăđauănh ngăkhôngănhi u,ăh năch ăv năđ ng,ăph iă

u ngăthu căgi măđau,ălaoăđ ngăh năch

- Kémă(8%):ă auămãnătínhă(ăđ ăđauăít),ăph iădùngăthu căth ngăxuyên,ăbi nă

ch ngăthi uăh tăth năkinh,ăph uăthu tăl i,ăkhôngăcóăkh ăn ngălàmăcôngăvi că

c

PH Nă2

CH MăSịCăVĨăTHEOăDÕIăB NHăNHÂN SAU M ăTHOÁT

2.1 Khái quát v aiătròăc aăđi uăd ng

Ng iă D đóngă m tă vaiă tròă khôngă nh ă trongă ch mă sócă s că kh eă ng iă

b nh.ăH ăcóăm tă ăkh păm iămi năc aăđ tăn c,ăt ăvùngăđ ngăb ngăđ nămi năbi n,ă

vùng núi cao, vùngăsâuăđ uăcóăm tăc aăng iă D th căhi năch măsócăs căkh eăcho

ng iădânăkhôngăphânăbi tăgiaiăc păgiàuănghèo.ăH ălàăng iăđ uătiênăti păxúcăv iă

ng iăb nh,ăkhiăng iăb nhăđ năkhámăđi uăd ngăđónăti p,ăth măh iătìnhăhìnhăb nhă

t tăvàănh năđ nhătoànătr ngăng iăb nhăt ăđóăphânăvàoăcácăbànăkhám.ă D c ngălàă

ng iăg n g iăthânăthi năv iăng iăb nhăkhiăch măsócăng iăb nh,ăh ngăd năBN

điăxétănghi m,ăvàoăkhoa,ănh păvi năvàăchu năb ăđ yăđ ăbu ngăb nh,ăgi ngăb nh,ă

d ngăc ,ăph ngăti năc păc uătheoăt ngăm tăb nh.ăH luônă24/24hăbênăng iăb nh,ă

theoădõi,ăx ătríă m iătìnhăhu ng linhăho t,ăk păth i,ăchínhăxác,ăluônăđ măb oă choă

ng iăb nhăđ căs chăs phòngătránhănhi măkhu n.ăNg iă D c ngălàăng i giúp

cho BNăđ căđ măb oăch ăđ ădinhăd ng,ăcóăgi căng ăngon.ăBênăc nhăđó, h c ngă

làăng iăt ăv năchoăng iăb nhănh ngăv năđ ăliênăquanăđ năch măsócăs căkh eăc aă

b năthân,ăcáchăphòngăb nh,ăch aăb nh,ăcáchăb oăv ăs căkh eăchoănh ngăng iăthână

trongăgiaăđình

Khiă ch mă sóc,ă ng iă D làă ng iă th că hi nă đ yă đ ă cácă yă l nhă c aă th yă

thu cătrongăch năđoán,ăch măsócăvàăđi uătr

Ngày nay, khiăkhoaăh căk ăthu tăphátătri nămáyămócăđãăđ cătrangăb ăhi nă

đ iăh năsongăv năkhôngăth ăthi uăđ căđôiăbànătayăc aăng iă D,ăkhôngăth ăthayă

th ăđ căvaiătròăc a ng iă D Ng iă D đ ngăviên,ăană i,ăd uădàng,ăânăc năv iă

ng iăb nh,ăđ măb oămôiătr ngăkhiăn măvi n,ătránhălâyătruy năchéo,ăch măsócăvàă

t păluy năgiúp ng iăb nh bìnhăph cănhanhăh n

Nóiăm tăcáchăkhái quát: D gi ăvaiătròănòngăc tătrongăch măsócăs căkh e

v iăm cătiêuătheo dõi,ăch măsócăcácănhuăc uăthi t y uăc aăng iăb nh,ăgópăph n

tíchăc căvào côngătácăch măsócăng iăb nh,ănângăcaoăhi uăqu ăch aăb nh,ăgi măb tă

l ngăđi uătr ăt iăb nhăvi n[1].ăBênăc nhăđó,ăt ăv n nâng cao nh năth căgi ăgìnăs că

kh e,ăduyătrì,ăph căh iăvàăd ăphòngăb nhăt t choăng iăb nh t iănhà

2.2 Chu năb ăBN tr căm

2.2.1 Ngàyătr căm

- G păg ăBN đãăđ căthôngăquaăm :ăgi iăthích,ăđ ngăviênătinhăth năBNăchu nă

b ăm ă

- Ki mătraăl iăcácăth ăt căhànhăchínhătrongăh ăs ăb nhăán.ăB ăsungănh ngăgi y

t ăc năthi t.ăH ngăd năvi tăcamăđoanăm

- Ki mătraăl iănhi tăđ ,ăm ch,ăhuy tăáp,ăcânăn ngă(đi uănàyăr tăquanătr ngăgiúpăchoăbácăs ăgâyămêăđi uăch nhăli uăl ngăthu căphùăh p).ă

- Ki mătraăl iăcácăxétănghi măxemăcóăđ yăđ ăhayăkhông?

Cácăxétănghi măthôngăth ngăchu năb ătr căm ăbaoăg m:ăcôngăth cămáu, sinh hóa, nhómămáu,ăHIV/HBsAg,ăch căn ngăđôngămáu,ăn căti u,ăX quang timăph i,ăđi nătim, siêuăâmătim,ăsiêuăâmă ăb ng.ă

Hìnhă2.1:ăChu năb ăBNătr căm

N uăthi u, ho căcóăgìăb tăth ng báoăchoăbácăs ăđ ăb ăxungăk păth i

- H ngăd năBNă n:ăth ngă nănh ,ă loãng, cácăch tăd ătiêuăvàoăbu iăchi uă

tr căhômăph uăthu t Th ngănh nă năt iăthi uă8hătr căm ,ăng ngău ngăt iăthi uă4hătr căm

- H ngăd năBNătócădàiăth tăbím,ătócăgi ăc năph iăb ăra

- Th tătháoăl năm tălúcă20h,ăd năBN nh nă năt ăđó

- H ngăd năBN t măb ngădungăd chăchlohexadine 2%

- H ngăd năBN c tămóngătay, móngăchân,ălauăs chăn uăcóăs nămàu