Có thể nói TLHLT&TLHSP cùng nghiên cứu về tâm lí con người ởcác giai đoạn khác nhau trong điều kiện sống và hoạt động của nó.TLHLT&TLHSP gắn bó chặt chẽ, thống nhất với nhau ,vì có chung
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
Trang 2triển tâm lí trẻ em
Bài làmA_LÝ do viết bài :
Từ xa xưa loài người đã quan tâm đến các hiện tượng tâm lí Nhưngtrong một thời gian dài tâm lí học chỉ là một bộ phận của triết học Đến thế
kỉ 19 điều kiện lịch sử đã thay đổi, nền kinh tế xã hội phát triển manh mẽ,
do đó các ngành khoa học cũng không ngừng phát triển, cùng với sự pháttriển đó tâm lí học cũng phát triển mạnh mẽ và trở thành một nghành khoahọc độc lập khi phòng thực nghiệm tâm lí học và Wundt cuối thế kỉ 19 ởLeipzig Từ đó nảy sinh ra nhiều vấn đề cần được nghiên cứu tâm lí có tínhchất riêng biệt, khiến nghành tâm lí học ứng dụng được phát sinh Tâm líhọc lứa tuổi và tâm lí học sư phạm _ sù ứng dụng tâm lí học vào sư phạmlứa tuổi_là các chuyên nghành phát triển sớm nhất của tâm lí học
Có thể nói TLHLT&TLHSP cùng nghiên cứu về tâm lí con người ởcác giai đoạn khác nhau trong điều kiện sống và hoạt động của nó.TLHLT&TLHSP gắn bó chặt chẽ, thống nhất với nhau ,vì có chung kháchthể nghiên cứu _ là những con người bình thường ở những giai đoạn pháttriển khác nhau : trẻ nhỏ thiếu niên, thanh niên …chúng là khách thể củaTLHLT, nếu ta nghiên cứu động thái của sự phát triển theo lứa tuổi Nếuchúng được nghiên cứu với tư cách là người được dạy và được giáo dụctrong quá trình tác động có mục đích của nhà giáo dục thì chúng là kháchthể của TLHSP Do vậy về mặt nội dung chóng ta tháy có những phầnthuộc về cả TLHLT&TLHSP Nhưng nghiên cứu TLHLT chỉ có thể có kếtquả tốt nếu nó không dừng ở mức độ thực nghiệm mà được tiến hành trongnhững đìêu kiện cụ thể của việc dạy học và giáo dục trong điều kiện tựnhiên của đời sống trẻ Như vậy cả TLHLT&TLHSP đều nghiên cứu trẻ em
Trang 3trong quá trình dạy học và giáo dục và cùng phục vụ đắc lực cho sự pháttriển của trẻ.
Sau một quá trình học tập và nghiên cứu môn TLHLT&TLHSP tôi
đã có cánh nhìn sâu hơn, chi tiết hơn, rõ ràng hơn về sự phát triển tâm lí củatrẻ trong trong giai đoạn Đặc biệt khi nghiên cứu sâu về phần “đặc điểmphát triển tâm lí của trẻ thời Êu nhi”, tôi nhận thấy đây là thời kì trẻ có một
sự phát triển tâm lí khá thó vị, nhưng cũng có vai trò rất quan trọng trongcác thời kì phát triển tâm lí tiếp theo Chính vì vậy tôi viết bài tiểu luận này
để trình bày về những hiểu biết của mình đối với giai đoạn phát triển tâm lícủa trẻ thời kì này
B - Mục đích
Những quan sát hàng ngày cho thấy trẻ em rung cảm va suy nghĩkhông giống với người lớn Trẻ nhỏ không làm được rất nhiều điều Nhưngvấn đề không phải ở chỗ trẻ chưalàm được những gì? … Mà vấn đề cơ bản
ở chỗ phải hiểu được đứa trẻ hiện có những gì , có thể làm được những gì,
nó sẽ thay đổi như thế nào, và sẽ có được những gì trong quá trình sống vàhoạt động theo lưá tuổi Có hiểu được những điều đó mới hiểu đượcnguyên nhân của những nét, những phẩm chất mơí đặc trưng cho nhân cáchngười lớn Mặt khác, mỗi lứa tuổi có khó khăn và thuận lợi riêng Nhữngkhó khăn và thuận lợi đó đòi hỏi phải có phương pháp đối xử riêng biệt,thích hợp với lứa tuổi Có thể phương pháp này thích hợp với trẻ nhỏ nhưnglại không áp dụng được với thiếu niên Nếu không chú ý đến điều đó thìgiáo viên dù có am hiểu khoa học đến đâu cũng khó đạt được kết quả tốttrong công tác của mình Có thể khẳng định sự hiểu biết vềTLHLT&TLHSP là điều kiẹn cần thiết để tổ chức có hiệu quả và đúng đắnquá trình học tập và giáo dục Tất cả những thay đổi từ một đứa trẻ sơ sinhđến chỗ biết hành động theo mục đích đã định…không mang tính chất ngẵunhiên mà diễn ra có quy luật, có nguyên nhân của nó.Nếu sự thay đổi ở mộtđúa trẻ nào đó diễn ra sớm hơn hoặc muộn hơn hoăc không bình thường thì
Trang 4bao giê cũng có nguyên nhân nhất định Những kiến thức TLHLT&TLHSP
sẽ giúp ta tìm ra những nguyên nhân đó, đưa ra được những biện pháp tácđộnh hợp lý hơn và có ý thức hơn nhằm ngăn ngõa những khuyết điểm đóhoặc những thất bại có thể xảy ra trong hoạt động của học sinh Sự hiểu biết
về TLHLT&TLHSP là điều kiện cần thiết để tổ chức hiệu quả và đúng đắnquá trình học tập và giáo dục Những kiến thức về TLHLT&TLHSP giúpcác nhà giáo dục chuẩn đoán trước sự phát triển nhân cách trẻ từ đó địnhhướng được sự phát triển Êy Đó cũng chính là mục đích của tôi khi viết bàitiểu luận này với mong muốn tìm hiểu thêm và có thêm hiểu biết , kiến thứctrong việc nắm bắt được sự thay đổi trong tâm lí trẻ , đặc biệt là giai đoạntrẻ tuổi Êu nhi Để từ đó có thêm một số kinh nghiệm cần thiết treong hoạtđộng công tác cũng như trong cuộc sống sau này
C - Nội dung
Để nắm rõ được ý nghĩa của việc cho trẻ tuổi Êu nhi thao tác với đồvật đối với sự phát triển tâm lí trẻ em , tôi muốn trình bày một số nhữngvấn đề về sự phát triển tâm lí trẻ em
Một sè quan điểm về sự phát triển tâm lí trẻ em:
Dùa trên những quan điểm triết học khác nhau người ta hiểu về trẻ emrất khác nhau có quan niệm cho rằng trẻ em là “ người lớn thu nhỏ lại” , sùkhác nhau giữa trẻ em và người lớn về mọi mặt ( cơ thể ,tư tưởng , tìnhcảm…) chỉ ở tầm cỡ , kích thước , chứ không khác nhau về chất Nhưngngay từ thế kỉ 18 Rutxo đã nhận xét rất tinh tế về những đặc điểm tâm lícủa trẻ nhá Theo ông, trẻ em không phải là người lớn thu nhỏ lại và ngườilớn không phải lúc nào cũng hiểu được trí tuệ nguyện vọng và tình cảmđộc đáo của trẻ thơ … vì “trẻ em có những cách nhìn, cách suy nghĩ vàcảm nhận riêng của nó” Sự khác nhau giữa trẻ em và người lớn là sự khácnhau về chất Những nghiên cứu của tâm lí học duy vật biện chứng đãkhẳng định: trẻ em là trẻ em, nó vận động và phát triển theo qui luật của trẻ
em Ngay từ khi cất tiếng khóc chào đời đứa trẻ đã là một con người, một
Trang 5thành viên của xã hội Việc nuôi nấng dạy dỗ nó khác con vật Việc nó tiếpthu nền văn hoá xã hội loài người đòi hỏi phải nuôi dạy nó theo kiểungười(trẻ phải được bú sữa mẹ, được ăn chín, ủ Êm, nhất là được yêuthương…) Đồng thời ngay từ khi ra đời đứa trẻ phải có nhu cầu đặc trưngcủa con người: nhu cầu giao tiếp vói người lớn Người lớn cóng có hìnhthức riêng, ngôn ngữ riêng để giao tiếp với trẻ.
Còn quan điểm duy tâm coi sự phát triển tâm lí trẻ em chỉ là sự tănglên hoặc giảm đi về số lượng của các hiện tượng đang đươc phát triển màkhhông có sự chuyển biến vè chất lượng Ví dụ: họ coi sự phát truển tâm lítrẻ là sự tăng số lượng từ của trẻ, tăng tốc độ hình thành kĩ xảo, tăng thờigian tập trung chó ý hay khối lượng tri thức được giữ lại trong trí nhớ Sựtăng về số lượng các hiện tượng tâm lí có ý nghĩa nhất định trong sự pháttriển của trẻ Nhưng không thể giới hạn toàn bộ sự phát triển tâm lí của trẻ
em chỉ vào những chỉ số Êy Từ đó những người theo quan niệm này đãnhìn nhận không kém sai lầm về nguồn gốc của sự phát triển tâm lí Quanđiểm sai lầm này được thể hiện rõ ràng ở một số thuyết như thuyết tiềnđịnh, thuyết duy cảm, thuyết hội tụ hai yếu tố…
-Thuyết tiền định: những người theo thuyết này coi sự phát triển tâm
lí là do tiềm năng sinh vật gây ra và con người có tiềm năng đó ngay từ khimới ra đời Mọi đặc điểm tâm lí chung và có tính chất cá thể đều là tiềnđịnh, đều có sẵn trong cấu trúc sinh vật và sự phát triển chỉ là quá trìnhtrưởng thành, chín muồi của những thuộc tính đã có sẵn ngay từ đầu vàđược quyết định trước bằng con đường di truyền này Nhưng gần đây sinhhọc đã phát hiện ra cơ chế gen của di truyền, người ta cũng bắt đầu nhậnthấy những thuộc tính của nhân cách, năng lực cũng đã được mã hoá,chương trình hoá trong các trang bị gen
Những người theo quan điểm này cũng nhắc tới yếu tố môi trường,song đó chỉ là yếu tố có tính chất điều chỉnh và được coi như một nhân tốbất biến nào đó ở trẻ Nhà tâm lí học người Mỹ E.Toocđai cho rằng: Tự
Trang 6nhiên ban cho mỗi người một vốn nhất định, giáo dục cần làm bộc lé vốn
đó là vốn gì và phải sử dụng nó bằng phương tiện tốt nhất và vốn tự nhiên
đó đặt ra giới hạn cho sự phát triển, cho nên một bộ phận học sinh khôngđạt được kết quả nào dù có giảng dạy tốt, số khác lại tỏ ra có thành tích tốt
dù giảng dạy tồi Như vậy vai trò của giáo dục đã bị hạ thấp Giáo dục chỉ
là nhân tố bên ngoài có khả năng tăng nhanh hoặc kìm hãm quá trình bộc lénhững phẩm chất tự nhiên, bị chế ước bởi tính di truyền Theo họ, mọi sựcan thiệp vào quá trình phát triển tự nhiên của trẻ đều là sự tuỳ tiện khôngthể tha thứ được Đây là một kết luận sư phạm sai lầm
-Thuyết duy cảm: Đối lập với thuyết tiền định thuyết duy cảm giảithích sự phát triển tâm lí trẻ bằng sự tuỵệt đối hoá môi trường xung quanh
Họ cho rằng đây là yếu tố duy nhất quyết định sự phát triển tâm lícủa trẻ Từ đó họ khẳng định: muốn nghiên cứu con người chỉ cần nghiêncứu môi trường sống của họ Môi trường xung quanh như thế nào thì nhâncách của con người, cơ chế hành vi, những con đường phát triển của hành
vi sẽ như thế đó Họ hiếu một cách siêu hình về môi trường, cho rằng môitrường là bất biến quyết định trước tâm lí của con người, con người thụđộng trước môi trường Quan điểm này bắt nguồn từ nước Anh coi trẻ emsinh ra như tờ giấy trắng hoặc tấm bảng sạch sẽ, sự phát triển tâm lí của trẻhoàn toàn phụ thuộc vào tác động bên ngoài, do vậy người lớn muốn vẽ gìthì nó nên thế Nhưng quan niệm như vậy sẽ không giải thích được vì saotrong một môi trường hoặc trong môi trường như nhau lại có những nhâncách khác nhau
-Thuyết hội tụ hai yếu tố: Những người theo thuyết này tính tới tácđộng của cả hai yếu tố (môi trường và tính di truyền) khi nghiên cứu sựphát triển tâm lí của trẻ em Nhưng họ hiểu sự tác động của hai yếu tố đómột cách máy móc Họ cho rằng di truyền quyết định trực tiếp quá trìnhphát triển, còn môi trường là điều kiện để biến những đặc điểm tâm lí đãđược định sẵn thực hiện Theo họ sự phát triển là sự chín muồi của những
Trang 7năng lực những nét tính cách, những hứng thó và những sở thích… mà trẻsinh ra đã có Những nét và những đặc điểm tính cách… do cha mẹ hoặc tổtiên truyền lại cho thế hệ sau dưới dạng có sẵn, bất biến Trong đó nhịp độ
và giới hạn của sự phát triển là tiền định Một số người theo thuyết này có
đề cập tới ảnh hưởng của môi trường đối với tốc độ chín muồi của năng lực
và nét tính cách được truyền lại cho trẻ, nhưng môi trường không phải làtoàn bộ những điều kiện hoàn cảnh mà đứa trẻ sống mà chỉ là gia đình củatrẻ Môi trường đó được xem như là cái gì riêng biệt, tách rời khỏi đời sống
xã hội.”Môi trường xung quanh đó “thường xuyên ổn định, ảnh hưởng mộtcách định mệnh tới sự phát triển của trẻ Tác động của môi trường cũng nhưảnh hưởng của yếu tố sinh vật (di truyền) định trước sự phát triển của trẻ,không phụ thuộc vào hoạt động sư phạm của nhà giáo dục và tính tích cựcngày càng tăng của trẻ
Từ ba quan niệm trên ta có thể rót ra một số những sai lầm mà baquan niệm đó mắc phải:
+ Họ đều thừa nhận đặc điểm tâm lí của con người là bất biến hoặctiền định hoặc là do tiềm năng sinh vật di truyền, hoặc là do ảnh hưởng củamôi trường bất biến Với quan niệm như vậy thì trường hợp nào con em củatầng líp có đặc quyền, đặc lợi cũng đều có trình độ phát triển tâm lí hơn hẳncon em giai cấp bị bóc lột (do họ có tố chất di truyền tốt hơn hoặc do họsống trong môi trường trí tuệ có tổ chức cao) Do vậy sự bất bình đẳngtrong xã hội là tất nhiên là hợp lí
+ Vai trò của giáo dục được đánh giá không chính xác : họ xem xét
sự phát triển trẻ em một cách tách rời và không phụ thuộc vào những điềukiện cụ thể mà trong quá trình phát triển tâm lí đang diễn ra
+ Không đề cập tới tính tích cực của cá nhân trong quá trình pháttriển của tâm lí : Họ đã phủ nhận tính tích cực riêng của cá nhân , coithường những mâu thuẫn biện chứng được hình thành trong quá trình pháttriển tâm lí Coi đứa trẻ là một thực thể tự nhiên, thụ dông cam chịu ảnh
Trang 8hưởng có tính chất quyết định của yếu tố sinh vật hoặc môi trường…khôngthấy được con người là thực thể xã hội tích cực, chủ động trước tự nhiên, cóthể cái tạo tự nhiên, xã hội và bản thân để phát triển nhân cách…do đókhông hiếu được vì sao trong những điều kiện cùng một môi trường lại hìnhthành những nhân cách khác nhau về nhiều chỉ số, vì sao có những ngườigiống nhau về thế giới nội tâm, về nội dung và hình thức hành vi lại đượchình thành trong những môi trường xã hội khác nhau.
Nhưng quan điểm duy vật biện chứng lại khác, quan điểm này lại cócách nhìn nhận khá khách quan, đầy đủ về sự phát triển tâm lí của trẻ:
- Bản chất sự phát triển tâm lí trẻ em không phải chỉ là sự tăngtrưỏng hoặc giảm về số lượng mà là một quá trình biến đổi về chất trongtâm lí Sự thay đổi về lượng của các chức năng tâm lí dẫn đến sự thay đổi
về chất và đưa đến sự hình thành cái mới một cách nhảy vọt
- Sù phát triển tâm lí gắn liền với sự xã hội hoá các cấu tạo tâm lí mới
- Sù phát triển tâm lí là kết quả hoạt động của chính đứa trẻ vớinhữnh đối tượng do loài người tạo ra: Bằng lao động của mình, con ngườighi lại những kinh nghiệm, năng lực…trong các công cụ sản xuất,các đồdùng hàng ngày , các tác phẩm văn hoá nghệ thuật…, con người đã tích luỹkinh nghiệm thực tiễn xã hội của mình trong các đối tượng do con ngườitạo ra, và các quan hệ con người với con người.Ngay từ khi ra đời đứa trẻ
đã sống trong thế giới đối tượng va quan hệ đó.Đứa trẻ không chi thíchnghi với thế giới đồ vật và hiện tượng do con người tạo ra, mà còn lĩnh hộithế giới đó Đứa trẻ đã tiến hành những hoạt động căn bản tương ứng với
Trang 9những hoạt động mà trước đó loài người đã thể hiện vào trong đồ vật, hiệntượng Nhờ cách đó lĩnh hội được những năng lực đó cho chính mình Quátrình đó là quá trình tâm lí trẻ phát triển.
- Đứa trẻ chỉ có thể lĩnh hội được kinh nghiệm xã hội thông qua vaitrò trung gian cua người lớn Nhưng đứa trẻ không tự lớn lên giữa môitrường Nó chỉ có thể lãnh hội được kinh nghiệm xã hội khi có vai trò trunggian của người lớn Nhờ sự tiếp xúc và hướng dẫn của người lớn mà quátrình nhận thức, kĩ năng, kĩ xảo và cả những nhu cầu xã hội của đứa trẻđược hình thành Người lớn giúp trẻ nắm được ngôn ngữ, phương thứchoạt động…
Những biến đổi về chất trong tâm lí sẽ đưa đứa trẻ từ lứa tuổi nàysang lứa tuổi khác Bất cứ một mức độ nào của trình độ trước cũng là sựchuẩn bị cho trình độ sau Yếu tố tâm lí lúc đầu ở vị trí thứ yếu, sau chuyểnsang vị trí chủ yếu
Tóm lại sự phát triển tâm lí của trẻ đầy biến động va diễn ra cực kìnhanh chóng Đó là một quá trình không phẳng lặng, mà có khủng hoảng vàđột biến Chính hoạt động của đứa trẻ dưới sự hướng dẫn của người lớn làmcho tâm lí của nó được hình thành và phát triển Mặt khác, sự phát triển tâm
lí của trẻ phải xảy ra trên nên của một cơ sở vật chất nhất định (cơ thểngười với yếu tố BS-Dt), dây là điều kiện cần thiết là tiền đề cho sự pháttriển tâm lí Trẻ phải được sống và hoạt động trong điều kiện xã hội tươngứng thì tâm lí mới được phát triển Do đó để trẻ có sự phát triển tâm lí tốtnhất chúng ta phải tạo ra nhiều hoạt động phong phú và hấp đẫ để trẻ thamgia Trong quá trình hướng dẫn hoạt động của trẻ cần chú ý đến những đặcđiểm cơ thể của trẻ và những đặc điểm tâm lí để đưa ra những yêu cầu hợplí
a_ Quy luật về sự phụ thuộc vào nền văn hoá xã hội lịch sử
Trang 10-Môi trường sống của xã hội loài người là nguồn gốc nảy sinhtâm lí người Sự phát triển là quá trình trẻ em lĩnh hội kinh nghiệm loàingười trong nền văn hoá xã hội lịch sử Các nhà tâm lí học Macxit khẳngđịnh rằng, sự phát triển tâm lí trẻ em không tuân theo qui luật di truyền sinhhọc mà diễn ra theo quy luật di truyền xã hội Nghĩa là, trong quá trình hoạtđộng và giao lưu, đứa trẻ tiếp thu kinh nghiêm xã hội lịch sử, và biến nóthành kinh nghiệm bản thân Nhờ đó mà đời sống tâm lí tinh thần của đứatrẻ được phát triển Như vậy nền văn hoá xã hội lịch sử là nguồn gốc và nộidung của sự phát triển tâm lí trẻ em.
- Trình độ phát triển xã hội khác nhau góp phần tạo nên sự khácnhau trong sự phát triển tâm lí Nếu đứa trẻ được sống trong một nền vănhoá lành mạnh thì sự phát triển tâm lí, nhân cách sẽ diễn ra thuân lợi vàngược lại Tuy nhiên, để phát triển tâm lí đứa trẻ phải hoạt động, giao lưu
để tiếp thu, lĩnh hội kinh nghiệm của nền văn hoá xã hội lịch sử
b _ Quy luật về phụ thuộc về điều kiện sinh học của sự phát triểntâm lí trẻ em
Điều kiện BSDT người là tiền đề vật chất của sự phát triển tâm língười Điều kiện sinh học là cơ sở vật chất, cơ sở di truyền mà trẻ nhậnđược từ cha mẹ mình Đó là cấu tạo sinh lÝ giải phẫu và những đặc điểmcủa cơ thể như màu da, màu mắt, hình vóc… Đặc biệt là đặc điểm hệ thầnkinh và những đặc điểm đặc trưng của loài người như mầm mèng của tưduy, ngôn ngữ …
c _ Quy luật về phụ thuộc vào hoạt động giao lưu của trẻ
- Tâm lí người chỉ hình thành và phát triển thông qua hoạt độngtích cực của chủ thể Các nhà tâm lí học Macxit đã khẳng định rằng, tâm lícon người được hình thành và phát triển thông qua hoạt động và giao lưu.Bởi vì, các đối tượng, phương tiện và động cơ hoạt động cũng như nhữngquan hệ xã hội chứa đựng trong đó, dù là những con người, những nhâncách sống động hoặc nhưng sản phẩm vật chất hay tinh thần đều là những
Trang 11vật “mang tâm lí người”, nên qua hoạt động nó thấm vào đứa trẻ hình thànhnên bộ mặt tâm lí của nó.
- Sù phát triển tâm lí của trẻ em đến mức nào đó phụ thuộc khá lớnvào tính tích cực hoạt động của trẻ, vào sự giáo dục của người lớn
- Hoạt động theo xu hướng nào tạo ra xu hướng Êy trong sự pháttriển tâm lí, hay mức độ sâu rộng của hoạt động tạo ra mức độ sâu rộng của
sự phát triển tâm lí
d _ Quy luật về phụ thuộc vào giáo dục của sự phát triển tâm lí trẻem
Nói đến giáo dục là nói đến sự tác động tới con người của toàn bộ
xã hội và thự tiễn xung quanh Đó là quá trình mà thế hệ cha anh truyền lạikinh nghiệm xã hội - lịch sử cho thế hệ mới nhằm chuẩn bị cho họ bướcvào cuộc sống và lao động để đảm bảo hơn nữa sự phát triển của xã hội và
cá nhân
Đối với trẻ, giai đoạn đầu giáo dục nhằm phát triển cac chức năngtâm lí, hình thành cơ sở ban đầu của nhân cách con người, chuẩn bị cho giaiđoạn phát triển sau được thuận lợi Trẻ em không thể tự một mình đối diệnvới thế giới xung quanh nó Những mối quan hệ của nó với thế giới xungquanh bao giê cũng thông qua người lớn Người lớn là trung tâm của mọitình huống mà đứa trẻ ở trong đó Các nhà tâm lí học Macxit khẳng địnhrằng, người lớn - nhà giáo dục là cầu nối giữa trẻ em và thế giới xungquanh Chỉ có thông qua người lớn và nhờ có người lớn trẻ mới lĩnh hội trithức, kinh nghiệm xã hội- lịch sử chứa đựng trong đồ dùng, đồ chơi, tronggiao tiếp ứng xử… Mối quan hệ giữa trẻ em với người lớn - nhà giáo dụcngày càng sâu sắc và trở nên tinh tế hơn, đa dang hơn, trong tiến trình pháttriển tâm lí trẻ em
Bàn về vai trò của giáo dục các nhà Tâm lí học Macxit khẳng địnhrằng, giáo dục giữ vai trò chủ đạo, định hướng sự phát triển tâm lí của trẻ