tiền liệt linh phương giải

Điều trị nội khoa có thể giải quyết được tình trạng rối loạn tiểu tiện và những biến chứng nhẹ trong khi điều trị ngoại khoa đặc biệt là cắt nội soi đem lại nhiều kết quả khả quan khi bệ

ĐẶT VẤN ĐỀ

Tuyến tiền liệt là một trong những tuyến sinh dục phụ quan trọng ở nam giới U phì đại lành tính tuyến tiền liệt là một bệnh thường gặp ở nam giới khi tuổi bắt đầu cao trên 50 tuổi Giai đoạn đầu, bệnh chủ yếu gây rối loạn tiểu tiện làm giảm sút chất lượng cuộc sống của bệnh nhân Giai đoạn sau, bệnh có thể gây nhiều biến chứng nặng nề như: nhiễm trùng đường niệu, suy thận… [33],[35],[45],[47]

Tại Mĩ, theo Mar Nut - Grabe (1988), số nam giới mắc bệnh ở tuổi 40 là 25%, ở tuổi 70 là 80% Trong một nghiên cứu tại Thượng Hải, tỉ lệ mắc bệnh khá cao, tới 19% nam giới [43],[47]

Tại Việt Nam, theo Nguyễn Bửu Triều nghiên cứu 554 bệnh nhõn trong

10 năm (1981-1991), số bệnh nhõn từ dưới 10 người trong năm đầu tiên tăng nhanh tới 70-80 người trong những năm sau và tuổi trung bình là 68 tuổi [42] Theo Trần Đức Hòe, bệnh chiếm 50% ở tuổi 51-60; 71,8% ở tuổi 61-70; 85,1% ở tuổi 71-80 và 83,3% ở tuổi 81-93% [12] Theo Trần Quán Anh, trong 5 năm (1982-1986), tỉ lệ mắc bệnh chiếm 19,8% trong tổng số các bệnh tiết niệu [1]

Bệnh có thể được điều trị bằng nhiều phương pháp khác nhau Điều trị nội khoa có thể giải quyết được tình trạng rối loạn tiểu tiện và những biến chứng nhẹ trong khi điều trị ngoại khoa đặc biệt là cắt nội soi đem lại nhiều kết quả khả quan khi bệnh nhõn có những biến chứng nặng Tuy nhiên những phương pháp này thường có những tác dụng không mong muốn và tai biến nhất định [32],[33],[43]

Gần đây, các phương pháp điều trị ít xâm hại được quan tâm nhiều hơn, người ta đang tích cực tìm kiếm và nghiên cứu các thuốc nguồn gốc thảo mộc nhằm hạn chế những tác dụng không mong muốn [40]

Y học cổ truyền mô tả bệnh thuộc phạm vi chứng long bế Nguyờn nhân chủ yếu là do thận hư, kốm thờm thấp nhiệt làm khí hóa của bàng quang bị rối loạn Pháp điều trị chủ yếu là: Bổ thận, lợi niệu, thụng lõm, tỏn kết, thanh trừ thấp nhiệt [5],[19] Nhiều nghiờn cứu trong và ngoài nước đã đề cập đến việc

sử dụng thuốc y học cổ truyền điều trị bệnh nhưng đến nay chưa có tác giả nào trong nước nghiên cứu về bài thuốc “Tiền liệt linh phương giải” Đây là bài thuốc nghiệm phương đã được các tác giả Trung Quốc đánh giá có hiệu quả điều trị tốt [40]

Xuất phát từ những vấn đề trên, chỳng tôi nghiên cứu đề tài này với hai mục tiêu:

1 Bước đầu đánh giá hiệu quả của bài thuốc “Tiền liệt linh phương giải” điều trị u phì đại lành tớnh tuyến tiền liệt.

2 Theo dõi một số tác dụng không mong muốn của bài thuốc

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1 ĐẠI CƯƠNG VỀ TUYẾN TIỀN LIỆT

1.1.1 Sự hình thành và phát triển

Tuyến tiền liệt (TTL) phát triển từ những mầm biểu mô nhỏ sau xoang niệu dục từ tháng thứ 3 và được biệt hoá đầy đủ vào tháng thứ 4 của thai kỳ Quá trình phát triển của TTL được chia thành 4 giai đoạn: Sau khi sinh, TTL

có trọng lượng vài gam và phát triển chậm, trung bình tăng 0,14gam/1năm; Đến tuổi dậy thì, TTL bắt đầu phát triển với tốc độ nhanh, trung bình tăng 0,84gam/1năm cho đến tuổi trưởng thành; Sau đó TTL phát triển chậm, trung bình tăng 0,2gam/1năm; Từ tuổi 50 trở đi, TTL lại phát triển nhanh, trung bình tăng 0,5gam - 1,2gam/1năm dễ dẫn đến u phì đại lành tính tuyến tiền liệt (UPĐLTTTL) [47]

1.1.2 Giải phẫu

TTL là một cơ quan cố định, nằm trong khung chậu ngay phía dưới bàng quang, phía trên cân đáy chậu giữa, sau xương mu, trước trực tràng và bọc quanh niệu đạo TTL hỡnh nún, đỏy ở trên, đỉnh ở, trục đi chếch xuống dưới

và ra trước; gồm 3 thuỳ: thuỳ phải và trái ngăn cách nhau bởi một rãnh ở mặt sau, thuỳ giữa nằm ở phía trước Kích thước tuyến khoảng 4cm x 3cm x 2,5cm Trọng lượng tuyến khoảng 15gam - 20gam [32],[33]

Mc Neal (1981) giới thiệu mô hình chớnh xác của TTL và chia ra làm 5 phần [32],[38]

1 Phần trung tâm chiếm khoảng 20% của tuyến

2 Phần ngoại vi chiếm khoảng 75% của tuyến, là nơi phát sinh chủ yếu của ung thư TTL

3 Phần chuyển tiếp chiếm 4,5% của tuyến, là nơi phát sinh UPĐLTTTL

4 Các tuyến quanh niệu đạo chiếm khoảng 0,5% của tuyến và nằm dọc theo niệu đạo TTL.

5 Phần trước tuyến chỉ gồm mô sợi và cơ, tiếp giáp với cổ bàng quang

và cơ thắt vân

1.1.3 Sinh lý

Đến tuổi dậy thì, TTL hoạt động và phát triển như một tuyến sinh dục phụ Cùng với mào tinh hoàn, bọng tinh và túi tinh, TTL tham gia sản xuất tinh dịch, nuôi dưỡng, bảo vệ và kích thích sự di chuyển của tinh trùng trong quá trình thụ tinh Lượng dịch do TTL bài tiết chiếm khoảng 30% thể tích tinh dịch trong mỗi lần phóng tinh TTL và túi tinh giữ vị trí cửa ngõ bảo vệ bàng quang và ống tinh, ngăn cản và làm

chậm sự tấn công của các yếu tố bệnh lý bên ngoài [4],[32]

1.1.4 Nguyên nhân gây bệnh PĐLTTTL

Nguyên nhân gây bệnh đến nay còn chưa được sáng tỏ nhưng vì xuất hiện ở những người cao tuổi và khi tinh hoàn còn chức năng nên đa số các nhà khoa học cho rằng bệnh do những rối loạn về nội tiết [32],[33],[47]

1.1.4.1 Yếu tố nội tiết

Testosteron: Testosteron dưới xúc tác của men 5-α-Reductase sẽ chuyển thành Dihydrotestosteron - một chất chuyển hoá hoạt tính, gắn vào màng tế bào TTL, làm phân chia nhân tế bào, gây tăng sinh và phì đại

Androgen: Cùng với Testosteron kiểm soát sự phát triển của tổ chức TTL, đó là 2 loại mụ: mụ đệm và mô tuyến Trên thực nghiệm nuôi cấy mô TTL, người ta nhận thấy chỉ có sự phát triển tế bào khi có mặt đủ 2 yếu tố Testosteron và Androgen

Estrogen: Cùng với Androgen kích thích trực tiếp sự sinh trưởng của TTL Mặt khác ở đàn ông trên 50 tuổi tỉ lệ Testosteron/Estrogen có sự thay

đổi, từ đó làm tăng nồng độ nội bào của Dihydrotestosteron đồng thời tác động đến Prolactin làm tăng tiềm lực của Androgen dẫn đến tăng sinh TTL.

GH (Gonadotropin releasing Hormone), LH (Lutenizing Hormone), FSH (Follicule Stimulating Hormone): Những Hormon hướng sinh dục tham gia kiểm soát Testosteron trong cơ chế điều hoà ngược âm tính đối với trục dưới đồi - tuyến yên thay đổi ở những người đàn ông trên 50 tuổi và có sự liên quan tới việc tăng sinh TTL

1.1.4.2 Yếu tố tăng trưởng và hiện tượng chết theo chương trình

Nhiều yếu tố tăng trưởng đã được tìm thấy trong mô TTL phì đại Trong

đó chủ yếu là các yếu tố kích thích, các yếu tố này làm tăng trưởng mô tạo thành cỏc nhõn xơ phát triển dần và gây UPĐLTTTL, quan trọng nhất là bFGF - Basic Fibroblast Growth Factor - Yếu tố tăng trưởng nguyên bào sợi [23],[32],[33]

Chết theo chương trình là hiện tượng có tính di truyền của các tế bào có nhân, là cơ chế sinh lý chủ yếu duy trì sự hằng định của mô tuyến bình thường Các yếu tố tăng trưởng trên làm quá trình chết theo chương trình của

tế bào TTL bị chậm lại Đồng thời quá trình tăng sản TTL làm “thức tỉnh” quá trình hình thành TTL bào thai làm phát triển tế bào biểu mô tuyến.[34]

bị xơ cứng làm rối loạn hoặc mất đi sự co thắt sinh lý của cơ vòng tại đây và ảnh hưởng trực tiếp đến tiểu tiện.

Ảnh hưởng đến bàng quang: TTL phì đại chèn ép cổ bàng quang làm cho bàng quang phải tăng co bóp để thắng sự cản trở đó trong quá trình tiểu tiện

và ngày càng tăng áp lực Khi còn bù, bệnh nhõn (BN) phải đi tiểu ngay khi bàng quang chỉ có một thể tích nước tiểu nhỏ; số lần đi tiểu tăng lên Khi mất

bù, bàng quang giảm khả năng co bóp, gión mỏng gây ứ đọng nước tiểu dẫn đến tình trạng viêm nhiễm, bớ đỏi

Ảnh hưởng đến niệu quản: Áp lực của niệu quản không đồng đều mà tăng dần từ bể thận tới bàng quang Ở đoạn niệu quản nội thành bàng quang

có hệ thống van chống trào ngược Khi áp lực bàng quang càng tăng cao thì van càng đóng kín, cản trở lưu thông nước tiểu từ thận xuống bàng quang làm giãn niệu quản, lâu ngày sẽ gây giãn quá mức

Ảnh hưởng đến thận: Hiện tượng giãn niệu quản lâu ngày sẽ dẫn đến ứ nước tiểu ở đài bể thận, làm tăng áp lực tại bể thận, lâu dài sẽ ảnh hưởng tới chức năng lọc của thận Đồng thời các hệ thống bài tiết, mạch máu, thần kinh trong thận bị chèn ép kéo dài dẫn đến tổn thương và thoái hóa ngày càng nặng

nề Nếu không giải quyết được việc ứ đọng nước tiểu do chèn ép bởi UPĐLTTTL sẽ dẫn đến suy thận và tử vong [32],[33],[47]

1.1.6 Giải phẫu bệnh

Đại thể: Khối u hình tròn hay bầu dục, chia làm 2 hoặc 3 thuỳ, màu trắng ngà, mật độ chắc, đàn hồi, nặng trung bình 30 - 40g; nhiều tổ chức tuyến thì mềm, nhiều sợi và cơ thì chắc Xung quanh vựng quỏ sản được bọc bởi một lớp vỏ xơ, ranh giới rõ, rất thuận lợi cho phẫu thuật cắt bỏ TTL

Vi thể: Khối u gồm nhiều nhân nhỏ với sự tăng sinh số lượng tế bào nhiều hay ít của các thành phần mô tuyến hoặc tổ chức đệm Thành phần mô tuyến gồm có cỏc chựm nang, có nhiều hỡnh nhỳ Thành phần tổ chức đệm cú

cỏc sợi cơ trơn và Collagene Dù thành phần nào chiếm ưu thế thì cả 3 thành phần đều tăng sinh nhưng hình dáng, kích thước tế bào vẫn bình thường, màng đáy vẫn được bảo tồn, đây là điểm khác biệt với ung thư TTL Theo các nhà nghiên cứu thì tăng sinh đồng đều cả 3 thành phần xơ - cơ - tuyến là hay gặp hơn cả [3],[32],[33],[38].

1.2 CHẨN ĐOÁN U PHÌ ĐẠI LÀNH TÍNH TUYẾN TIỀN LIỆT 1.2.1.Chẩn đoán xác định

1.2.1.1.Triệu chứng cơ năng:

Gồm hai nhóm triệu chứng: Hội chứng chốn ép và hội chứng kích thích.Hội chứng chèn ép: Tiểu khó, tiểu không hết BN khó khăn khi bắt đầu

đi tiểu, phải rặn mới đi tiểu được, tia tiểu nhỏ, yếu, ngắt quãng, thậm chí nhỏ giọt, thời gian đi tiểu lõu, sau khi đi tiểu xong BN vẫn còn cảm giác mót tiểu

Hội chứng kích thích: Tiểu gấp, tiểu nhiều lần BN mót tiểu sẽ phải đi

tiểu ngay mà không thể nhịn quá vài phút, thậm chí thường xuyờn cú hiện tượng tiểu són BN đi tiểu nhiều lần đặc biệt về đêm, lượng nước tiểu mỗi lần

ít (người bình thường đi tiểu 5 - 6 lần/ 24giờ) Đây là tính chất quan trọng để theo dõi tiến triển của bệnh Giai đoạn đầu, BN chỉ tiểu nhiều lần nửa đêm về sáng Giai đoạn sau, BN tiểu nhiều lần cả đêm và ngày

Trên lâm sàng thường đỏnh giá RLTT theo thang điểm quốc tế về các triệu chứng TTL (International Prostate Symptome Score - IPSS) và thang điểm chất lượng cuộc sống (CLCS) [13],[32],[33],[42]

Thang điểm IPSS: Tháng 6/1991, Hội tiết niệu quốc tế đã thống nhất sử dụng thang điểm này của Micheal Barry Thang điểm gồm 7 câu hỏi về các triệu chứng RLTT: Tiểu chưa hết, Tiểu nhiều lần, Tiểu ngắt quãng, Tiểu gấp, Tiểu yếu, Tiểu gắng sức, Tiểu đêm Mỗi câu trả lời tương ứng với mức độ của từng triệu chứng, tổng điểm 35 và được chia thành 3 mức độ RLTT: nhẹ, trung bình và nặng - Phụ lục 2

Thang điểm CLCS: Gồm 7 câu hỏi mức độ cảm nhận của BN về tình trạng RLTT, tùy theo tình hình từ rất tốt đến tồi tệ mà tính điểm từ 0 đến 6 điểm và chia thành 3 mức độ: nhẹ, trung bình và nặng - Phụ lục 3.

1.2.1.2 Khám lâm sàng

Khám nội khoa toàn diện luôn được chú trọng, đặc biệt ở những BN tuổi cao Cùng với những triệu chứng cơ năng và xét nghiệm có được sẽ giúp đánh giá mức độ nặng bệnh, những bệnh phối hợp từ đó điều trị phù hợp bảo đảm hiệu quả tối ưu cho mỗi BN

Khám vùng hạ vị, thắt lưng và bộ phận sinh dục ngoài: Có thể phát hiện cầu bàng quang, thận ứ nước

Thăm trực tràng thường thấy TTL to, tròn đều, ranh giới rừ, rónh giữa có thể còn hoặc mất, mật độ hơi chắc, đàn hồi và không đau, đặc biệt không có nhân rắn ở cỏc thựy… [32],[33]

Xét nghiệm nước tiểu: xác định các thành phần trong nước tiểu giúp phát hiện biến chứng, chẩn đoán phân biệt, phát hiện bệnh phối hợp…

Siêu âm: Phương pháp siêu âm trên xương mu hay siêu âm đầu dò trong trực tràng cho phép đo kích thước TTL Về mặt hình thái, TLT có hình bầu dục so với mặt cắt ngang, trờn cỏc mặt cắt thấp nhất ngay gần đỉnh TLT lại có

khuynh hướng tròn hơn TLT được bao quanh bởi một đường chỉ viền nhỏ tăng âm của bao tuyến Trên mặt cắt dọc theo chiều thẳng đứng từ trên xuống dưới, từ đáy tới đỉnh thì TLT có hình thoi nhỏ dần Siờu âm đánh giá được NTTD ở bàng quang vì bình thường bàng quang không còn nước tiểu sau khi

đi tiểu Ngoài ra siêu âm giúp phát hiện u, túi thừa, sỏi bàng quang và cho biết tình trạng thận và niệu quản [35]

Đo lưu lượng nước tiểu: Là một phương pháp thăm khám niệu động học

BN đi tiểu vào phễu hứng của máy đo, trọng lượng nước tiểu sẽ được chuyển thành dung tích và ghi lại thành biểu đồ với tốc độ mililớt/giõy (ml/s) Thông thường với thể tích nước tiểu trong bàng quang ≥ 200ml, lưu lượng trung bình của dòng nước tiểu là 12ml/s, lưu lượng tối đa là 20ml/s Khi UPĐLTTTL, lưu lượng tối đa giảm ≤ 10ml/s [25]

Đo áp lực dòng niệu: Là phương pháp duy nhất có độ biến thiên để phân biệt BN có dòng nước tiểu yếu do cơ bàng quang co bóp yếu hay do bế tắc Gồm đo áp lực bàng quang (cm H2O) lúc áp lực dòng niệu tối đa, đo áp lực cơ chóp bàng quang và đo áp lực niệu quản

Chụp niệu đồ tĩnh mạch: Được chỉ định trong những trường hợp nghi ngờ có tổn thương phối hợp, đánh giá những ảnh hưởng bệnh lý của UPĐLTTTL với hệ tiết niệu

Soi bàng quang: Có thể đánh giá hình ảnh trực tiếp của khối u, sỏi bàng quang đặc biệt sỏi không cản quang, túi thừa bàng quang, tình trạng cổ bàng quang [32],[33], [40]

1.2.2 Chẩn đoán giai đoạn bệnh:

Dựa vào mức độ thường xuyên và trầm trọng của 2 nhóm triệu chứng, người ta chia thành 3 giai đoạn bệnh:

Giai đoạn 1: BN có cả 2 nhóm triệu chứng cơ năng ở mức độ nhẹ: bắt đầu đi tiểu chậm, dòng tiểu yếu, kết thúc không rõ; Tiểu nhiều lần về đêm với

lượng nước tiểu ít Toàn thõn chưa có thay đổi đáng kể Thăm trực tràng thấy TTL to, mặt nhẵn, ranh giới rõ, mật độ hơi chắc, không đau Siờu âm thấy TTL to, bàng quang không còn NTTD sau khi BN đi tiểu hết

Giai đoạn 2: Triệu chứng cơ năng nặng hơn, BN khi đi tiểu phải rặn, tiểu không hết nên tiểu xong vẫn thấy muốn đi tiểu, thời gian đi tiểu kéo dài, tức nặng vùng hạ vị, tiểu nhiều lần cả đêm và ngày BN có thể mất ngủ, mệt mỏi,

ăn kém Thăm trực tràng thấy TTL to Khám bụng có cầu bàng quang nhỏ Siêu âm thấy TTL to, NTTD > 100ml, thể tích bàng quang bình thường

Giai đoạn 3: Đây là giai đoạn mất bù, triệu chứng nặng nề, BN có thể bị

rỉ nước tiểu liên tục, mất ngủ nhiều cùng với những bất tiện trong sinh hoạt hàng ngày dẫn đến suy nhược cơ thể Khám bụng có cầu bàng quang rõ, thăm trực tràng thấy TTL to, có thể có thận to do ứ nước Siờu âm thấy TTL to, NTTD nhiều, thể tích bàng quang tăng, thành bàng quang mỏng, niệu quản giãn, thậm chí giãn đài bể thận, kích thước thận tăng Ure, Creatinin máu tăng Xét nghiệm nước tiểu có biểu hiện viêm đường tiết niệu [27]

1.2.3 Chẩn đoán biến chứng:

Bớ đái hoàn toàn: Có thể xuất hiện bất cứ giai đoạn nào, BN đau đớn, khụng đỏi được và cầu bàng quang ngày càng căng đau Bớ đỏi không hoàn toàn là khi tiểu xong thể tích NTTD >100ml

Nhiễm khuẩn tiết niệu: Thường do ứ đọng nước tiểu thông tiểu, bao gồm: Viêm bàng quang, viêm TTL, viêm mào tinh hoàn, viêm thận bể thận.Sỏi tiết niệu: Chủ yếu là sỏi bàng quang

Túi thừa bàng quang, có thể một hay nhiều túi thừa

Đỏi máu thường do sỏi bàng quang và nhiễm khuẩn

Suy thận ở giai đoạn cuối của bệnh [32],[33]

1.2.4 Chẩn đoán phân biệt

Ung thư TTL: BN cú đỏi mỏu Thăm trực tràng, TTL to, không tròn đều, ranh giới không rõ, mặt không nhẵn, có nhiều nhân nhỏ, mật độ cứng, BN đau Trên siêu âm, TTL to, mất đường viền quanh tuyến, nhiều nhân, mật độ không đồng đều PSA >10ng/ml (10 ng/ml < PSA < 20 ng/ml thì tỉ lệ ung thư

là 75% PSA >30ng/ml thì tỉ lệ ung thư là 90%) Phân biệt chắc chắn bằng việc sinh thiết khối u làm giải phẫu bệnh tìm tế bào ung thư

Viêm TTL: Thăm trực tràng thấy TTL to và BN rất đau Xét nghiệm máu có số lượng bạch cầu tăng cao, tốc độ máu lắng tăng Xét nghiệm nước tiểu có thể gặp những thành phần bất thường

Áp xe TTL: Thăm trực tràng thấy cơ hậu môn nhão, mất trương lực, khối

mủ bùng nhùng khác biệt rõ ràng với tính chất UPĐLTTTL

Hẹp niệu đạo hoặc xơ cổ bàng quang: Thường gặp ở BN có tiền sử chấn thương niệu đạo, có can thiệp vào niệu đạo hoặc viêm niệu đạo do lậu Chẩn đoán xác định bằng soi bàng quang hoặc chụp niệu đạo ngược dòng

U bàng quang, sỏi bàng quang: BN có tiền sử tiểu máu, tiểu buốt, tiểu dắt Chẩn đoán xác định bằng soi bàng quang

Nhiễm trùng tiết niệu: BN có tiểu buốt, tiểu dắt, đôi khi có tiểu ra mủ, làm xét nghiệm nước tiểu có nhiều bạch cầu Chẩn đoán xác định bằng cấy vi khuẩn trong nước tiểu

Rối loạn cơ tròn do tổn thương thần kinh: BN có tiền sử bệnh lý của cột sống như: chấn thương, gai đôi cột sống hoặc u tủy sống Các bệnh về thần kinh như tai biến mạch máu não, viêm màng não để lại di chứng rối loạn cơ tròn Cần đo áp lực bàng quang để chẩn đoán [32],[33],[35]

1.3 ĐIỀU TRỊ U PHÌ ĐẠI LÀNH TÍNH TUYẾN TIỀN LIỆT

BN cần phải tuân thủ một số thay đổi trong lối sống để giúp kiểm soát

TC, ngăn cho bệnh không nặng lên như: Hạn chế uống nước, đặc biệt sau là sau 19 giờ để giảm đi tiểu đêm Cố gắng đi hết nước tiểu sau mỗi lần đi tiểu Hạn chế tối đa nước uống có cồn, vì cồn làm tăng tạo nước tiểu và gây tắc nghẽn TTL Thận trọng với các loại thuốc gây co nhóm cơ kiểm soát dòng nước tiểu, làm BN khó đi tiểu Giữ ấm cho cơ thể vì bị nhiễm lạnh có thể dẫn đến tình trạng bí tiểu

BN có thể không cần điều trị mà chờ đợi và theo dõi tiếp nếu triệu chứng bệnh nhẹ, chưa gây phiền toái Như vậy cũng tiết kiệm chi phí và không ngại gặp phải những tác dụng không mong muốn [32],[33], [35]

1.3.1 Điều trị nội khoa:

Điều trị nội khoa là lựa chọn đầu tiên để điều trị UPĐLTTTL, được chỉ định cho những BN chưa có biến chứng, RLTT ở mức nhẹ và vừa, NTTD < 100ml Caine nhận thấy có hai yếu tố gây cản trở tiểu tiện, một là sự phì đại của TTL (yếu tố tĩnh), hai là trương lực cơ trơn ở cổ bàng quang và TTL (yếu

tố động) Do đú các thuốc tác động lên hai yếu tố này sẽ cải thiện được triệu chứng đi tiểu cho BN [20],[26],[32]

1.3.1.1 Thuốc đối kháng α - Adrenergic:

Có tác dụng làm giãn cơ trơn nhờ tác động trờn cỏc thụ thể α-

Adrenergic ở cổ bàng quang và niệu đạo TTL làm giảm sức cản ngoại vi và giải phóng dòng tiểu Các thuốc được nghiên cứu và sử dụng chủ yếu tác dụng chọn lọc với thụ thể α1 - Adrenergic:

Alfuzosin: Được sử dụng để điều trị UPĐLTTTL ở châu Âu từ những năm 1990 Hiệu quả có thể kéo dài đến 30 tháng Hạn chế của thuốc là phải

dùng nhiều lần trong ngày (3 lần với liều 2,5mg và 2 lần với liều 5mg) và có thể gặp các tác dụng phụ như: chóng mặt, hạ huyết áp.

Terazosin: Năm 1992, Lepor và cộng sự nghiên cứu 285 BN thấy có sự giảm đáng kể điểm IPSS Một số tác dụng phụ: hội chứng cúm, chóng mặt, suy nhược, hạ huyết áp tư thế

Doxazosin: Thuốc có tác dụng kéo dài với thời gian bán hủy 22 giờ Triệu chứng bệnh được cải thiện có ý nghĩa và tỉ lệ BN gặp cảm giác chóng mặt và mệt mỏi là 10-15%

Tamsulosin: Thuốc đối kháng α1 - Adrenergic mạnh nhất được dùng

điều trị UPĐLTTTL Lepor nghiên cứu trên 756 đàn ông người Mĩ trong 13 tuần và thấy rằng điểm IPSS và tốc độ dòng tiểu giảm cải thiện tốt Tác dụng phụ: chóng mặt, suy nhược, viêm mũi và phóng tinh bất thường

Ngoài ra có Phenoxybenzamin là thuốc đối kháng α - Adrenergic không

chọn lọc cũng có hiệu quả trong điều trị UPĐLTTTL nhưng gây một số tác dụng phụ: mệt mỏi, chóng mặt, ngạt mũi, khô mũi, giảm phóng tinh [40]

1.3.1.2 Thuốc tác động vào chuyển hóa của Androgen:

UPĐLTTTL không xuất hiện ở những BN đã cắt bỏ tinh hoàn trước tuổi dậy thì và đây là cơ sở cho việc điều trị bệnh bằng nội tiết tố Androgen là hormon chủ yếu kích thích sự tăng trưởng của TTL nên người ta loại bỏ Androgen để cải thiện triệu chứng UPĐLTTTL Các thuốc được dùng là:

Các loại chủ vận LHRH giảm bài tiết LH của tuyến yên, ức chế tổng hợp Testosterone, ức chế tác động của Androgen ở cơ quan đích

Các loại kháng Androgen: Bosch và cộng (1989) đó dựng Cypoterone acetate cho BN UPĐLTTTL và thu được kết quả kích thước TTL giảm trung bình 29% nhưng tốc độ dòng tiểu thay đổi ít Với Flutamide, theo Stone

(1989), 41% giảm thể tích TTL, 46% gia tăng tốc độ dòng tiểu nhứng 53%

BN có biểu hiện đau ngực, 11% BN bị tiêu chảy [40]

Thuốc ức chế 5α - Reductase: Làm cho Testosteron không chuyển hóa thành Dihydro Testosteron do đó làm giảm kích thước khối u và cải thiện dòng tiểu Đại diện là Finasterid (Proscar) và Dutasteride (Avodart) Hạn chế của thuốc là đợt dùng ít nhất là 6 tháng và gặp các tác dụng phụ như: giảm ham muốn tình dục, rối loạn chức năng phóng tinh, rối loạn cương cứng, giảm

số lượng tinh trùng [42]

Peter và Walsh (1987) đó dựng Nafarein ức chế tinh hoàn tiết ra Testosteron Kết quả kích thước TTL giảm trung bình 25% nhưng trở lại kích thước ban đầu sau 6 tháng ngừng thuốc và có tác dụng phụ gây suy sinh dục

1.3.1.3 Các thuốc làm giảm co bóp hỗn loạn cơ thành bàng quang:

Probantin, Dotropan

1.3.1.4 Thuốc chiết xuất từ thảo mộc:

Được chỉ định trong các trường hợp RLTT nhẹ, BN còn chịu đựng được

và NTTD ≤ 100ml Các thuốc đã được nghiên cứu và sử dụng chủ yếu có tác dụng chống viêm, giảm phù nề với các loại pygeum (Tadenan), serenoa repens (Permixon) [40],[41]

1.3.2 Điều trị ngoại khoa:

Được chỉ định khi cú cỏc biến chứng: bí đái hoàn toàn (sau khi rút ống thông BN vẫn không đi tiểu được), bớ đỏi khụng hũn toàn (sau khi đi tiểu, NTTD > 100ml), nhiễm trùng tiết niệu tái diễn, đỏi mỏu đại thể tái diễn, sỏi bàng quang, túi thừa bàng quang lớn, suy thận; Ngoài ra cũn cú các chỉ định tương đối: bệnh gây ảnh hưởng đến sinh hoạt và lao động, những trường hợp chưa gõy bớ tiểu nhưng đó cú biến chứng hoặc có bệnh hen, thường khi đó

lưu lượng nước tiểu tối đa < 10ml/s Hiện nay các phương pháp phẫu thuật tập trung làm 2 loại: phẫu thuật đường trên và phẫu thuật nội soi.

Phẫu thuật đường trên bóc u phì đại dựa vào bình diện búc tỏch giữa u

và phần còn lại của tuyến Có hai loại phẫu thuật đường trên: phẫu thuật qua thành bàng quang (Hryntschak) và phẫu thuật sau xương mu (Millin) được tiến hành khi khối u to ≥ 50gam Phẫu thuật Hryntschak có thể áp dụng rộng rãi, đặc biệt ở những BN béo, có sỏi, u, túi thừa bàng quang hay ở những cơ

sở y tế chưa có phẫu thuật nội soi; Chống chỉ định khi có bệnh phối hợp hay tình trạng BN quá nặng Phẫu thuật Millin giúp cho việc cầm máu thuận lợi

và đường tiết niệu được phục hồi lưu thông sớm

Phẫu thuật nội soi qua niệu đạo được áp dụng rộng rãi, khối u được cắt thành nhiều mảnh nhỏ và hút ra theo đường niệu đạo đồng thời các mạch máu

to nhỏ đều được cầm máu Chỉ định rất thuận lợi với những khối u < 50gam,

ở BN già yếu, có bệnh mãn tính vỡ ớt gây đau, ít chảy máu và rút ngắn thời gian nằm điều trị

Các biến chứng sau mổ gồm: chảy máu trong và sau mổ, nhiễm khuẩn, suy thận, tiểu rỉ do tổn thương cơ thắt vân, hẹp niệu đạo [32],[33]

Kết quả phẫu thuật: Tỉ lệ tử vong dưới 2% trong phẫu thuật đường trên, dưới 0,5% trong phẫu thuật nội soi Ngày nằm điều trị trung bình là 2 tuần với phẫu thuạt đường trên và 5 ngày với phẫu thuật nội soi

1.3.3 Các phương pháp điều trị khác:

Điều trị bằng Laser, điều trị bằng nhiệt, đặt dụng cụ nong trong niệu đạo TTL, nong niệu đạo TTL bằng bóng nhỏ [32], [33]

1.4 BỆNH U PHÌ ĐẠI LÀNH TÍNH TUYẾN TIỀN LIỆT THEO YHCT

1.4.1 Khái niệm chung

Trong các sách kinh điển của YHCT không có tên bênh tương ứng với PĐLTTTL Danh xưng chứng tiểu khú khụng thụng này trong tài liệu cổ phần nhiều được gọi là long bế, có thể gặp đồng thời với các chứng lâm và di niệu.Long bế hay còn gọi là lung bế bao gồm các chứng: tiểu tiện khó khăn, tiểu nhiều lần, tiểu không gọn bãi, lượng nước tiểu ít, nhỏ giọt Trong đó tiểu khụng thụng, nhỏ giọt, nước tiểu ít, bệnh diễn biến từ từ gọi là lung; buồn tiểu

mà không đi được, thể bệnh cấp, đột ngột gọi là bế

Lâm chứng hay tiểu tiện sáp thống, tiểu tiện nhiều lần, khi tiểu tiện có cảm giác đau buốt làm cho nước tiểu ra không dứt khoát, có thể nhỏ giọt hoặc thậm chí không đi tiểu được Lâm chứng đối chiếu với YHHĐ tương ứng với các bệnh nhiễm trùng tiết niệu, sỏi tiết niệu, đái ra dưỡng chấp

Di niệu là chứng tiểu tiện không khống chế được, có thể tự són ra trong lúc ngủ hoặc tiểu luôn không nín được Chứng tự són thường gặp ở trẻ con, thường đái dầm trong lúc ngủ mê Chứng đi tiểu luôn không nín được phần nhiều gặp ở người cao tuổi [6],[8],[23],[29],[30],[36],[37]

1.4.2 Bệnh nguyờn, bệnh sinh

Bệnh vị của long bế là ở bàng quang, bàng quang tàng tõn, hoỏ khớ, bài tiết thuỷ dịch Bàng quang có bệnh chủ yếu biểu hiện ở tiểu tiện, hình thành long bế là do khớ hoỏ của bàng quang bất lợi khiến tiểu tiện khụng thụng Nội kinh viết: “Bàng quang là quan năng của bến nước, nơi tàng chứa tân dịch, khi nào khớ hoỏ thỡ mới xuất ra được” [20]

Bàng quang sở dĩ chủ được xuất nạp nước tiểu phải nhờ vào khớ hoỏ của tam tiêu Cũng theo Nội kinh: “Tam tiêu là quan năng khai ngòi nước, thuỷ đạo xuất ra từ đú” Nạn kinh cũng nói: “Tam tiêu là con đường thông đạo của

thuỷ cốc, là nơi chung của khớ” Do đó nếu khớ hoỏ của tam tiêu thất thường, không làm thông lợi được thuỷ đạo, sẽ đi xuống bàng quang sinh ra chứng long bế Tam tiêu làm được tác dụng khớ hoỏ lại cần nhờ sự ôn ấm của thận dương Vì thế chỉ khi thận, tam tiêu, bàng quang cùng hợp với nhau mới có

thể hoàn thành được công năng thải nước tiểu Ngoài ra, khớ hoỏ ở tam tiêu

đều có tác động phối hợp của hai tạng tỳ, phế Tỳ chủ thăng, chủ về cơ nhục

và chủ về vận hoá thủy dịch Phế chủ về tỳc giáng và chủ khí làm cho thủy dịch ở thượng tiêu thường xuyên chảy xuống bàng quang [36],[37]

Ở người cao tuổi, công năng tạng phủ thất điều, khí huyết âm dương hư tổn ảnh hưởng tới công năng khớ hoỏ của bàng quang và tam tiêu mà sinh bệnh Ngoài ra còn phải kể đến nguyên nhân nhiễm lạnh, lao động mệt nhọc,

ăn uống mà dẫn đến nguyên nhân phát bệnh cấp tính Bệnh thường ở bàng quang nhưng có liên quan đến thượng tiêu, trung tiêu, hạ tiêu [22],[23]

Bệnh có hư, có thực Do thực tà dẫn đến bệnh như nhiệt tà ở phế, thấp nhiệt ở hạ tiêu, can uất khí trệ, niệu đạo trắc trở Do chính khí hư gây nên bệnh, người càng cao tuổi chính khí càng giảm, biểu hiện như: bàng quang hư hàn, tỳ thận khí hư, trung khí hạ hãm, thận âm hư lao, mệnh môn hoả suy… Chứng hư và thực đôi khi khó phân biệt Nhiều khi trong hư có thực, trong thực có hư nên có thể nói hư chung hiệp thực Trên lâm sàng, căn cứ vào lý luận thì đa phần là bản hư tiêu thực, phổ biến nhất là hai do mệnh môn hoả suy thêm yếu tố thấp nhiệt cùng phối hợp mà gây bệnh [22],[23]

1.4.3 Biện chứng luận trị:

Theo Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác: “Tiểu tiện khụng thụng là do hàn nhiều hơn nhiệt… Cho nên về phép chữa hễ nhiệt thì thanh mà hàn thỡ gõy ấm… Nếu nguyên khí hư lắm thỡ dựng bài Bát vị gia Mạch môn, Ngũ vị để bổ vào nguồn của thuỷ; gia Xa tiền, Ngưu tất để đưa trọc âm đi xuống” Điều trị chứng long bế phải dựa trên nguyên tắc

“Phủ lấy thông làm bổ”, tuỳ theo thể bệnh mà ra pháp điều trị thích hợp.

1.4.3.1 Thể thận dương hư

Thận dương hư còn gọi là mệnh môn hoả suy, tên gọi chung cho những biểu hiện lâm sàng nguyên dương bất túc, mất chức năng khớ hoỏ, không còn chức năng sưởi ấm, làm thuỷ thấp thịnh ở trong và công năng suy nhược Thận dương hư phần nhiều do tuổi cao hoặc ốm lâu ngày hoặc lao thương quá

độ gây ra BN tiểu tiện yếu, khụng thụng, nhỏ giọt, khó đi, sức bài niệu yếu, lưng gối lạnh và đau mỏi, sợ lạnh, lưỡi nhợt, rêu lưỡi trắng, mạch trầm tế hoặc trầm trì Pháp chữa: ôn bổ thận dương, hành khí lợi niệu Phương thường dùng là Tế sinh thận khí hoàn gia giảm: Dùng bài Thận khí hoàn, thay Can địa hoàng bằng Thục địa, Quan quế thay Quế chi, gia Xa tiền tử, Ngưu tất

1.4.3.2 Thể bàng quang thấp nhiệt

Còn gọi là thấp nhiệt hạ chú, do thấp nhiệt uất kết ở BQ làm cho khớ hoỏ bất lợi, sự đóng mở thất thường và tân dịch bị hun đốt tổn thương Bệnh phần nhiều ngoại cảm thấp tà hoặc ăn uống không điều độ, thấp nhiệt từ trong sinh

ra dồn xuống bàng quang BN tiểu khó, tiểu buốt, tiểu dắt, tiểu nhiều lần, nước tiểu ít, màu đỏ và đục, bụng dưới đau tức, khát nước, có thể kèm theo sốt, đại tiện tỏo, rờu lưỡi vàng, chất lưỡi đỏ, mạch hoạt sác Pháp chữa: Thanh nhiệt lợi thấp, thông lợi bàng quang Phương thường dùng là Bỏt chính thang gia giảm bao gồm: Mộc thông, Xa tiền tử, Cù mạch, Biển súc, Chi tử, Hoạt thạch, Cam thảo, Hoàng bá, Bồ công anh, Tử hoa địa đinh, Bại tương thảo, Phượng vĩ thảo

1.4.3.3 Khí trệ huyết ứ

BN tiểu nhiều lần, tiểu khụng thụng, dũng tiểu nhỏ như sợi chỉ, đứt đoạn hoặc tiểu nhỏ giọt, tiểu đau kèm theo đầy chướng bụng dưới, chất lưỡi tím đỏ hoặc đỏ sậm, có điểm ứ huyết, mạch sáp hoãn Pháp chữa: Thanh lợi hạ tiêu, hoạt huyết hoá ứ, nhuyễn kiờn tỏn kết Phương thường dùng là Đại để đương hoàn gia giảm gồm: Đại hoàng, Đương qui, Sinh địa, Xuyên sơn giáp, Mang tiêu, Đào nhân, Nhục quế, Biển sỳc, Cự mạch…

1.4.3.4 Thể đờm nhiệt bế phế

BN tiểu tiện khụng thụng, họng khô, miệng khát, lưỡi hồng, rêu lưới dày nhớt, mạch hoạt sỏc Phỏp chữa: tả phế nhiệt, thông điều thủy đạo Bài thuốc thường dùng gồm các vị: Hoàng cầm, Phục linh, Tang bạch bì, Mạch đông, Xa tiền tử, Chi tử, Mộc thông, Quất hạnh, Hạnh nhõn…

1.4.3.5 Thể âm hư hỏa vượng

BN tiểu ít, nước tiểu vàng đậm, bế trở khụng thụng, miệng khát, đại tiện tỏo, choỏng đầu, ù tai, chất lưỡi đỏ gầ, mạch tế sỏc Phỏp chữa: Ôn thận, dưỡng

âm, thanh lợi bàng quang Phương thường dùng là Tri bá địa hoàng thang gồm: Tri mẫu, Hoàng bá, Địa hoàng, Sơn thù du, Sơn dược, Trạch tả, Đan bì, Phục linh, Trư linh, Hoạt thạch

1.4.3.6 Thể trung khí bất túc

Còn gọi là khí hư hạ hãm, BN tiểu khụng thụng, người mệt mỏi, ăn kém, đại tiện lỏng, mạch hoón Phỏp chữa: Bổ trung, ớch khớ, kiện tỳ, lợi thủy Phương thường dùng là Bổ trung ớch khớ thang gia giảm gồm: Đẳng sâm, Hoàng kỳ, Đương quy, Bạch truật, Thăng ma, Sài hồ, Chích cam thảo, Xa tiền

Thay đổi thói quen sinh hoạt: Ăn nhiều rau quả tươi để bổ sung những chất chống oxy hoá làm tăng cường hệ miễn dịch, trung hoà những gốc tự do

và ngăn ngừa sự phát triển của những tế bào bất thường Tập dưỡng sinh, ngồi thiền hoặc Yoga có tác dụng thư giãn cơ bắp, thư giãn thần kinh vừa giúp nâng cao sức khoẻ, cải thiện tim mạch vừa làm săn chắc cơ bắp sẽ đáp ứng tốt quá trình điều trị bệnh vì căng thẳng tâm lý, khí uất là một yếu tố quan trọng trong cơ chế sinh bệnh hoặc phát triển bệnh

1.5 NHỮNG NGHIÊN CỨU VỀ ĐIỀU TRỊ UPĐLTTTL BẰNG THUỐC Y HỌC CỔ TRUYỀN.

1.5.1 Biệt dược có nguồn gốc thảo mộc

Các thuốc có nguồn gốc thảo mộc hiện nay được dùng rộng rãi trên thế giới vì có tác dụng chống viêm, lợi tiểu và hầu như không có tác dụng phụ Được chỉ định trong các trường hợp RLTT mức độ nhẹ, BN còn chịu đựng được và thể tích NTTD < 100ml Một số thuốc đã được nghiên cứu và sử dụng là:

Tadenan: Được chiết xuất từ vỏ cây Pygeum Africanum (một loại mận Châu Phi) Thuốc này đã được nghiên cứu điều trị nhiều nơi trên thế giới cho kết quả tốt Tại Việt Nam, Phạm Hồng Duệ (1997) đó dựng Tadenan điều trị

55 bệnh nhân PĐLTTTL, kết quả tốt sau 6 tuần điều trị là: 95,83% Thể tích TTL giảm từ 40,67 xuống 32,7cm3 Liều dùng ngày 2 lần, mỗi lần 1 viên (viên 50mg) trước khi ăn trong 1 - 2 tháng Tác dụng làm giảm xung huyết, giảm phát triển mô liên kết do ức chế bFGF vì vậy làm giảm kích thước u, cải thiện tiểu tiện Tác dụng phụ là một số ít bị rối loạn tiêu hóa [12]

Permixon: được chiết xuất từ quả chín của cây cọ lùn (Serenoa repens) ở Nam Mỹ Thuốc có tác dụng tương tự Tadenan còn có tác dụng kháng Androgen do ức chế men 5α - Reductase Hiệu quả chống viêm, lợi niệu và không có tác dụng phụ Theo Wilft, Mac Donal R (2000) Permixon có tác dụng cải thiện thang điểm triệu chứng và tốc độ dòng chảy tương đương như Finasteride Liều dùng ngày uống 4 viên (viên 160mg) chia 2 lần trong 1 - 2 tháng [40]

Cernilton: Được chế từ phấn hoa cây lúa mạch đen (Secale cercale) Cũng theo Wilft, Mac Donal R (2000) nghiên cứu trên 444 BN thấy thuốc dung nạp tốt, có tác dụng đáng kể RLTT và số lần tiểu đêm [47]

Bromocriptin: Là chất bán tổng hợp của Alcaloid cây cựa gà, có tác dụng

ức chế bài tiết prolactin, chất đối kháng đặc hiệu của các thụ thể Dopanecgic Trần Đức Thọ (1991) cho BN uống viên Bromocriptin trong 4 tuần, thấy cải thiện áp lực dòng niệu trung bình và tối đa, tiểu đêm giảm nhiều, nhưng không làm TTL nhỏ lại [26]

Crila: Chiết xuất từ lá cây Trinh nữ Hoàng cung (Rinum latifolium L) Trong cõy cú alcaloid (Từ 23 - 43 loại Alcaloid, tùy theo thời kỳ cây đang ra hoa hay sau khi ra hoa) Bệnh viện YHCT Trung ương, Bệnh viện YHCT Thành phố Hồ Chí Minh, Viện Lão khoa Trung ương đã thử nghiệm cho thấy thuốc có khả năng làm giảm từ 33% - 93% các RLTT và 90% giảm thể tích khối u PĐLTTTL sau 2 tháng điều trị Liều dựng 8viờn/ngày [24],[28]

1.5.2 Những nghiên cứu về điều trị ĐLTTTL bằng các bài thuốc YHCT

Bài thuốc “Thận khí hoàn gia giảm”: Nguyễn Thị Tú Anh (2003) nghiên cứu 42 BN bằng bài thuốc dưới dạng viên hoàn, ngày uống 45g chia 2 lần Sau 1 tháng điều trị, kết quả khá và tốt đạt 90,5%, điểm IPSS giảm từ 21,0 xuống còn 11,75 điểm, lưu lượng nước tiểu tăng từ 4,56 ml/s lên 8,98 ml/s, thể tích NTTD giảm từ 16,52 ml xuống còn 8,35 ml [2]

Bài thuốc “Tỳ giải phân thanh gia giảm”: Trần Lập Công, Bành Văn

Khỡu (2000) nghiên cứu trên 38 bệnh nhân, uống ngày 1 thang trong 1 tháng thấy kết quả tốt 86,85%, khá 7,89%, trung bình 5,26%, không có loại kém; Điểm IPSS giảm từ 16,45 điểm xuống còn 9,92 điểm; Lưu lượng nước tiểu tăng từ 3,47± 0,23ml/s lên 5,82 ± 0,35 ml/s Thể tích TTL giảm từ 38,25 ±1,94 cm3 xuống còn 29,14 ± 3,8 cm3 [9]

Bài thuốc “Lóo nhõn long bế thang”: điều trị PĐLTTTL thể tỳ thận

dương hư Kết quả nghiên cứu trên 65 ca, chữa khỏi 40, chuyển biến tốt 11

ca, không có hiệu quả 6 ca, chuyển sang mổ 3 ca, 5 ca ghi chép không rõ [40]

Trinh nữ hoàng cung: là một cây thuốc đã được dùng chữa bệnh từ lâu

đời trong dân gian Nguyễn Xuân Hướng (1998) nghiên cứu 158 BN điều trị bằng nước sắc lá trinh nữ hoàng cung, 3 lá /1 ngày sắc cách thủy chia 2 lần uống, một đợt 21 ngày; kết quả tốt 97%: tia tiểu to, số lần đi tiểu giảm, kích thước TTL giảm Lê Anh Thư điều trị 52 BN bằng viên nang trinh nữ hoàng cung trong 2 tháng, kết quả tốt 96,1% Điểm IPSS giảm từ 21,32 xuống 3,48; thể tích NTTD giảm từ 11,86 xuống 4,3ml Tác dụng làm giảm thể tích TTL trên SA chưa rõ [24],[28]

Bài thuốc “Hoàn xích hương”: Trần Xuõn Dâng (2001) nghiên cứu 100

BN uống ngày 1 thang trong 30 ngày Kết quả tốt 76%; khá 16%, trung bình 5% Số lần đi tiểu trung bình giảm từ 9,56 lần/ngày xuống còn 5,8 lần/ngày Điểm IPSS giảm từ 17,32 xuống còn 5,8 Thể tích TTL giảm từ 29,99 xuống còn 24,27cm3 [10]

Bài thuốc “Tiền liệt linh phương giải”: Bob Flaws và Philippe Sionneau

(2004) đã thành công trong điều trị 62 bệnh nhân PĐLTTTL bằng bài thuốc này với kết quả tốt đạt 95,2% [40]

1.6 TỔNG QUAN VỀ CÁC VỊ THUỐC TRONG BÀI THUỐC TLLPG

1.6.1 Đảng sâm (Radix Codonopsis):

Là rễ củ cây Đảng sâm, thuộc họ Hoa chuông (Campanulaceae)

* Tính vị, quy kinh: Vị ngọt, tớnh bỡnh Qui vào kinh tỳ, phế

* Tác dụng: kiện tỳ khí, phế khí, dưỡng huyết, sinh tân, bổ trung ớch khớ

- Bổ trung ớch khớ, chữa sa trực tràng, sa tử cung Kết hợp với Bạch truật, Sài hồ, Hoàng kỳ, Thăng ma, Trần bì.

- Do tổn thương phần khí và âm do nhiệt gây ra mồ hôi, mệt mỏi, phiền khát Kết hợp với Mạch môn, Ngũ vị tử, Xích thược

- Xanh xao do huyết hư hoặc cả khí và huyết hư dùng với Qui, Thục

- Còn dùng làm thuốc bổ dưỡng cơ thể, lợi tiểu tiện, chữa ho, tiêu đờm

* Liều dùng: 10 - 15g/ ngày Đảng sâm Việt Nam dùng 15 - 30g/ngày

* Tác dụng dược lý:

- Đảng sâm có thể nâng cao khả năng miễn dịch, khả năng chịu đựng

và thích nghi ở nhiệt độ cao và nhiệt độ thấp Có tác dụng làm lành vết loét và tổn thương của niêm mạc dạ dày, điều hoà hoạt động của đường tiờu hoỏ, làm mạnh cơ tim bị viêm Giãn mạch ngoại biên, tăng cường tuần hoàn mỏu nóo, chi dưới và các cơ quan nội tạng Dịch chiết nước có tác dụng ức chế rõ rệt và giải ngưng liên kết tiểu cầu nên có tác dụng phòng và điều trị bệnh mạch vành tim, phòng ngừa đụng mỏu

- Đảng sâm có tác dụng tương tự Nhân sâm nhưng kém hơn, có thể dùng thay thế Nhân sâm với liều gấp đôi Tuy nhiên trong trường hợp vong dương phải dùng Nhân sâm

- Dịch chiết Đảng sâm Việt Nam chế có tác dụng tăng thời gian bơi của chuột tốt hơn dạng sống

1.6.2 Bạch truật (Rhizoma Atratilodis macrocephalae):

Là rễ củ cây Bạch truật (Atractylodes macrocephalata Koidz.), thuộc họ

Cúc (Asteraceae)

* Tính vị, quy kinh: Vị ngọt, đắng, tính hơi ấm Qui vào kinh tỳ, vị

* Tác dụng: Kiện tỳ táo thấp, cầm mồ hôi, an thai

* Ứng dụng lâm sàng:

- Kiện tỳ, lợi thuỷ, táo thấp dùng chữa chứng tỳ hư không vận hoá được thuỷ cốc, sinh ra đàm ẩm gây chứng phù nhũng, mình nặng nề, đờm nhiều - trong - dễ khạc gặp trong bệnh viêm thận mạn, viêm phế quản mạn, giãn phế quản Kết hợp với Hoàng kỳ, Bạch linh, Phụ tử chế, Đại phúc bì

- Chữa tỳ thận dương hư gây phù thũng, bí tiểu cùng Quế , Cam thảo

- Kiện tỳ, ích vị, tiêu thực: dùng khi tỳ vị hư nhược không tiêu hoá được thức ăn, tiờu hoỏ thức ăn kém, bụng đầy chướng, ngại ăn do tỳ vị hư, buồn nôn Cầm ỉa chảy mạn do tỳ hư Kết hợp với Sâm, Bạch linh, Cam thảo

- Lợi niệu : Chữa phù do viêm thận mạn, phù dinh dưỡng

- Cầm mồ hôi do vệ khí hư: tự ra mồ hôi dùng với Hoàng kỳ Nếu mồ hôi ra vào ban đêm do âm hư dùng với Bạch thược, Ngũ vị tử

- An thai : Chữa động thai, hay sảy, đẻ non

* Liều lượng: 6g - 12g/ ngày

* Cấm kỵ: Người âm hư hỏo khỏt không nên dùng

* Tác dụng dược lý: Bạch truật có thể xúc tác đến quá trình bài tiết các chất điện giải, muối; Có thể giảm nhẹ đường huyết, bảo vệ gan, phòng ngừa giảm Glycogen trong gan

1.6.3 Thỏ ty tử (Semen Cuscutae sinensis):

Thỏ ty tử là hạt phơi khô của dây tơ hồng (Cuscuta sinensis Lamk.),

thuộc họ Bìm bìm (Convolvulaceae)

* Tính vị, quy kinh: Vị ngọt, tớnh bỡnh Qui vào kinh can, thận, tỳ.

* Tác dụng: Bổ can thận làm sáng mắt, cố tinh, cầm ỉa chảy

* Ứng dụng lâm sàng:

- Làm ấm thận tráng dương dùng khi thận hư yếu dẫn đến liệt dương, di tinh, hoạt tinh, đau lưng, tiểu tiện nhiều lần, tiểu tiện không tự chủ, đái dầm,

tả lị lâu ngày không khỏi

- Làm khoẻ mạnh gân xương, chữa chứng lưng gối lạnh, đau, yếu do Thận hư

- Chữa ỉa chảy mạn tính do tỳ hư và thận dương hư

- Chữa quáng gà, giảm thị lực, chóng mặt hoa mắt, ù tai, mỏi gối do can huyết hư Kết hợp với Kỷ tử, Xa tiền tử, Úc lý nhân

- Lợi tiểu, chữa tiểu ra máu, đái buốt

- Chữa chứng hay sẩy thai và đẻ non thường xuyên

* Liều lượng: 12g-16g/ ngày (dùng sống hay sao vàng)

* Cấm kỵ: Người đại tiện bớ tỏo

* Tác dụng dược lý: Dịch chiết bằng Ethanol của Thỏ ty tử có tác dụng tăng cường co bóp tim cóc cô lập Tiêm tĩnh mạch nước sắc Thỏ ty tử cho chó gây mê làm giảm huyết áp, thể tích lá lách thu nhỏ, ức chế nhu động ruột Đối với tử cung thỏ có thai hay không đều bị hưng phấn Có tác dụng bổ tim và giảm huyết áp

1.6.4 Phá cố chỉ (Semen Psoraleae):

Phá cố chỉ (Bổ cốt chỉ, Đậu miêu) là hạt phơi khô, sấy khô của cây Đậu

miêu (Psorslea corylifolia L.) họ Đậu (Fabaceae)

* Tính vị, quy kinh: Vị ngọt, tính ấm Vào kinh tỳ, thận, tâm bào lạc

* Tác dụng: Bổ thận dương, kiện tỳ, nạp thận khí, trị hen

* Ứng dụng lâm sàng: Là vị thuốc chủ yếu chữa chứng hư hàn ở hạ tiêu (ỉa chảy, di tinh, di niệu).

- ễn bổ Thận dương: Chữa di tinh, liệt dương do thận dương hư Dùng kết hợp với Đỗ trọng, Thỏ ty tử, Hoài sơn, Dâm dương hoắc

- Cầm ỉa chảy mạn tính do tỳ thận dương hư gây chứng ỉa chảy sáng sớm (ngũ canh tiết tả)

- Chữa đi tiểu nhiều lần ở người già do khí hóa BQ kém Thận khí hư gây thở khó, hen, ho Dùng kết hợp với Nhân sâm, Tắc kè, Sơn thù, Ngũ vị tử

- Làm khỏe mạnh gân xương, chữa đau lưng hay gặp ở người già lưng gối lạnh đau

* Liều lượng: 6g - 12g/ ngày

* Tác dụng dược lý: Cốt toái bổ và Phá cố chỉ có tác dụng ôn thận, làm khoẻ mạnh gân xương giống nhau nhưng Phá cố chỉ ôn thận kiện tỳ còn Cốt toái bổ phá ứ, chỉ huyết có tác dụng chữa thương tích, đau khớp Thuốc có tác dụng giãn động mạch vành cả Invivo và Invitro nhưng không ảnh hưởng đến

sự tiêu thụ Oxy của cơ tim Có thể kích thích tim, tăng khả năng của tim ở tim ếch cô lập, làm ngắn thời gian chảy máu và tăng sự chảy máu

Vị thuốc này hay dạng thuốc có vị này nhạy cảm với ánh sáng cả khi uống hay dùng ngoài, nó làm cho da nhạy cảm hơn với tia cực tím và dễ tạo sắc tố thậm chí xuất hiện các vết đỏ và sưng phồng

1.6.5 Bạch linh (Poria):

Là loại nấm mọc ở đầu rễ hay bên rễ cây Thông (Poria cocos Wolf.),

thuộc họ Nấm lỗ (Polyporaceae)

* Tính vị, qui kinh: Vị ngọt, tớnh bỡnh Qui vào kinh tâm, tỳ, phế, thận

* Tác dụng: Lợi niệu, thẩm thấp, kiện tỳ, an thần

* Ứng dụng lâm sàng

- Lợi niệu thẩm thấp: chữa nhiễm trùng ở thận, BQ, tiểu tiện ra máu, đái rắt, đái đục, nước tiểu ít, nước tiểu đỏ, đục Dùng kết hợp với Trư linh, Quế chi, Bạch truật, Trạch tả (bài Ngũ linh tán).

- Chữa tỳ vị hư nhược gây ỉa chảy (dùng bài Tứ quân)

- An thần: chữa đêm ngủ vật vã, mất ngủ, hay quên Dùng kết hợp với Đương quy, Long nhãn, Tỏo nhõn… (bài Quy tỳ thang)

* Liều lượng: 8g - 10g/ngày

* Chỳ ý: Trên thị trường và khi dùng thuốc, được phân loại như sau: Bạch linh (nấm thông trắng) có tác dụng vào khí phận ở BQ, bổ âm, kiện tỳ; Xích linh (nấm thông đỏ) có tác dụng vào huyết phận ở tâm, Tiểu trường thiên về thanh lợi thấp nhiệt; Phục thần (ở giữa cú lừi rễ thông) có tác dụng vào thần chí dùng trong trường hợp mất ngủ an thần; Phục linh bì (vỏ nấm) có tác dụng lợi niệu chữa phù và phụ nữ có thai bị phù

* Tác dụng dược lý: Phục linh còn có tác dụng làm chậm và kéo dài thời gian đi tiểu, tăng bài tiết Na, K, P và các chất điện giải khác Tăng miễn dịch dịch thể, an thần, hạ đường huyết và áp suất mắt Hiện nay ở Trung Quốc, được phối hợp sử dụng rộng rãi trong lâm sàng để điều trị ung thư

1.6.6 Xa tiền tử (Semen Plantaginis):

Xa tiền tử là hạt của cây Mã đề (Plantago major L var asiatica

Decaisne.), thuộc họ Mã đề (Plantaginaceae)

* Tính vị, qui kinh: Vị ngọt, tính lạnh Vào kinh can, thận, tiểu trường

* Tác dụng: Lợi niệu, thanh nhiệt

* Ứng dụng lâm sàng:

- Chữa viêm BQ đái buốt, đái rắt, chữa phù do viêm thận

- Cầm ỉa chảy, đái đỏ, nước tiểu ít

- Chữa viêm màng tiếp hợp hay chứng giảm thị lực: nếu do viêm màng tiếp hợp cấp thì phối hợp với các thuốc sơ phong thanh nhiệt như: Bạc hà, Lỏ dõu, Cỳc hoa, Mạn kinh, Chi tử; nếu do giảm thị lực thỡ thờm cỏc thuốc bổ Can Thận như: Thục địa, Kỳ tử, Bạch thược

- Thanh phế hoá đờm: Trị phế nhiệt sinh ho, có đờm

- Hoạt thai: Chữa phụ nữ khó đẻ: uống nước Xa tiền sắc đặc

- Dùng cho người không sinh con được

* Liều lượng: 4g - 12g/ngày

* Chú ý: Toàn cây Mã đề (Xa tiền thảo) tác dụng cũng giống Xa tiền tử nhưng thường nặng về thanh nhiệt giải độc chữa các chứng xuất huyết do nhiệt chứng, mụn nhọt Người thận hư không có thấp nhiệt không được dùng

* Tác dụng dược lý: Xa tiền có tác dụng tăng cường bài tiết nước tiểu, tăng bài tiết lượng Acid Uric, NaCl Chất Glycosid chiết từ hạt có tác dụng ức chế trung khu hô hấp, xúc tác đến sự phân tiết ở niêm mạc đường hô hấp Còn

có tác dụng hạ huyết áp

1.6.7 Bồ hoàng (Pollen Typhae):

Bồ hoàng là phấn hoa cây Cỏ nến (Typha angustifolia L.), thuộc họ

- Hành huyết: Chữa các cơn đau do thống kinh, sang chấn gây tụ máu; cầm máu tiờu viờm, chữa viêm tai giữa, loét miệng, mụn nhọt Chữa phụ nữ đau bụng kinh do huyết ứ, đau bụng do ứ huyết sau sinh dùng với Xuyên khung, Đương qui, Tam thất

* Liều lượng: 8g - 12g/ ngày Hòa vào nước sắc thuốc để uống

1.6.8 Nhục quế (Cortex Cinnamomi):

Nhục quế là vỏ thân cây Quế (Cinamomum cassia Blume.), thuộc họ

Long não (Lauraceae)

* Tính vị, qui kinh: Vị cay, ngọt, tính rất nóng Vào tâm, tỳ, can, thận

* Tác dụng: Bổ mệnh môn hoả (thận dương), kiện tỳ

* Ứng dụng lâm sàng:

- Trợ dương cứu nghịch: Chữa choáng và trụy mạch; Chữa mệnh môn hoả suy hay thận dương hư: tay chân sợ lạnh, lưng gối mềm yếu, hoạt tinh, liệt dương, mạch trầm nhược

- Ấm thận, hành thủy: Chữa viêm thận mạn tính, phù ở người già do thận dương hư Thường được dùng với Phụ tử chế, Thục địa, Hoài sơn

- Khứ hàn, giảm đau, thông kinh hoạt lạc dùng cho bệnh nhân hàn nhập

lý, tiết tả, nôn mửa Chữa các cơn đau do lạnh: đau dạ dày, viêm đại tràng, lưng gối lạnh do can thận hư

- Kiện tỳ, cầm ỉa chảy do tỳ vị hư hàn, bụng sôi, lạnh bụng, đau bụng Dùng với Đảng sâm, Can khương, Bạch truật, Đại hồi, Mộc hương…

- Cầm máu: nôn ra máu, đi ngoài ra máu, băng huyết do hàn gõy khớ trệ, huyết ngưng

- Nhục quế dùng với thuốc bổ khí dưỡng huyết để điều hòa khí huyết

để chữa bệnh ngoài da, lở loét, chữa nhọt bọc không vỡ vì sức đề kháng giảm

* Liều lượng: 3g - 6g/ ngày Nên cho vào sắc sau hoặc tán thành bột rồi uống với nước thuốc

* Kiêng kỵ: do tớnh núng, vị cay, bổ hỏa, hoạt huyết nên không dùng cho người âm hư, hỏa vượng, phụ nữ có thai