Phân tích và làm rõ những nội dung trong tư tưởng Hồ Chí Minh về mối quan hệ giữa con người với tự nhiên; Thực trạng, nguyên nhân ô nhiễm môi trường, cạn kiệt tài nguyên ở Việt Nam; Địn
Trang 1Tư tưởng Hồ Chí Minh về mối quan hệ giữa con người với tự nhiên và vấn đề an ninh môi
trường ở Việt Nam hiện nay
Hoàng Diệu Thảo
Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Đại học Quốc gia Hà Nội
Luận văn ThS Khoa học chính trị: 60 31 270 Người hướng dẫn : GS.TS Phùng Hữu Phú
Năm bảo vệ: 2014
88 tr
Abstract Phân tích và làm rõ những nội dung trong tư tưởng Hồ Chí Minh về mối
quan hệ giữa con người với tự nhiên; Thực trạng, nguyên nhân ô nhiễm môi trường, cạn kiệt tài nguyên ở Việt Nam; Định hướng bảo đảm an ninh môi trường của Việt Nam theo tư tưởng Hồ Chí Minh
Keywords.Chính trị học; Tư tưởng Hồ Chí Minh; An ninh môi trường; Môi trường
Việt Nam
Content
1 Lý do chọn đề tài
Loài người và các dân tộc trên thế giới chỉ có một ngôi nhà chung duy nhất với nền văn minh rực rỡ: đó là Trái Đất Trái Đất của chúng ta là một hành tinh duy nhất
có sự sống trong chín hành tinh của Hệ Mặt Trời
Trái Đất - ngôi nhà chung của loài người - được xây dựng trên bốn cột trụ lớn:
đó là dân số, tài nguyên thiên nhiên, môi trường và phát triển kinh tế Nếu trong bốn cột trụ lớn đó gây mất cân bằng thì ngôi nhà chung sẽ bị lệch đi để rồi chẳng bao lâu sẽ
có thể bị sụp đổ
Trang 2Hành tinh của chúng ta đã trải qua năm tỷ năm tiến hóa, trong đó chỉ có con người là sinh vật duy nhất có lý trí, đã lao động hàng triệu năm và đã sáng tạo ra kì tích huy hoàng ngày nay Tuy nhiên, loài người cũng đã gây ra sự tổn hại cho hệ thống đảm bảo cho chính sự tồn tại của mình, đó là môi trường sống Chính loài người là tác nhân gây ra ô nhiễm môi trường của trái đất, ảnh hưởng trực tiếp hay gián tiếp đến sự sống của chính mình và của các sinh vật khác trên hành tinh mà đến nay nếu chúng ta không kịp thời khắc phục hậu quả thì những tác hại đó sẽ vượt qua sức chịu đựng của Trái Đất
Trái đất là nơi chúng ta sinh sống và cũng là nơi cung cấp các điều kiện sống cho con người Con người và tự nhiên có mối quan hệ chặt chẽ với nhau Con người cần có
tự nhiên và tự nhiên bị chi phối, tác động bởi con người Con người và xã hội đã dựa trên nền tảng tự nhiên mà tồn tại và phát triển Nhưng chính trong quá trình tồn tại và phát triển ấy thì nền tảng tự nhiên lại bị phá hủy, nhất là trong thời đại hiện nay, khi khoa học kĩ thuật phát triển mạnh mẽ và dân số toàn cầu đang bùng nổ thì tự nhiên và môi trường càng bị phá hủy mạnh mẽ hơn Đứng trước nguy cơ đó, bảo vệ các nguồn tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ môi trường sống đã trở thành vấn đề trọng tâm trong nhiều chương trình nghị sự của các hội nghị quốc tế Cộng đồng quốc tế đang cùng nhau tìm kiếm các biện pháp hữu hiệu nhất để bảo vệ “hành tinh xanh” - bảo vệ cuộc sống của chính mình
Thực tế lịch sử cho thấy rằng, không phải chờ đến thế kỉ XXI yêu cầu về bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ môi trường sống mới được con người chú trọng đến mà ngay
từ những năm hai mươi của thế kỉ XX, trong bài các nói và bài viết của mình, Nguyễn
Ái Quốc - Hồ Chí Minh đã bày tỏ sự quan tâm của mình đối với vấn đề bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và môi trường sống
Trên cở sở phân tích sự tác động biện chứng giữa con người với tự nhiên và tố cáo chủ nghĩa thực dân đế quốc trong việc tàn phá tài nguyên thiên nhiên, môi trường các nước thuộc địa, Hồ Chí Minh đã đưa ra những yêu cầu về quản lý, sử dụng hợp lý
và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, môi trường sống Bên cạnh đó, Người còn bước đầu
Trang 3nêu lên những giải pháp hữu hiệu mà đơn giản nhằm bảo vệ môi trường sống của chính chúng ta
Trước ý nghĩa thời đại của tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đề môi trường, hiện nay, Đảng và Nhà nước ta cũng đã có sự quan tâm đúng mức, kịp thời trong đường lối,
quan điểm chỉ đạo của “Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X” và “Văn kiện
Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI” Hầu hết các nội dung liên quan đến vấn đề môi
trường đều được nhìn nhận đúng sự thật và nghiêm túc chỉ ra những thiếu sót, hạn chế
để có phương thức giải quyết tốt trong tương lai, đặc biệt là trong giai đoạn Việt Nam phấn đấu trở thành quốc gia công nghiệp vào năm 2020
Vì những ý nghĩa đó, tác giả chọn đề tài “Tư tưởng Hồ Chí Minh về quan hệ
giữa con người với tự nhiên và vấn đề an ninh môi trường ở Việt Nam hiện nay”
làm luận văn thạc sĩ chuyên ngành Hồ Chí Minh học với mong muốn góp một phần nhỏ bé vào sự nghiệp nghiên cứu di sản tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung và di sản của Người đối với ngành tài nguyên môi trường nói riêng
2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Tư tưởng Hồ Chí Minh về mối quan hệ giữa con người với tự nhiên và những vận dụng của nó với vấn đề an ninh môi trường hiện nay là một vấn đề đặt ra hết sức quan trọng trong quá trình Việt Nam đang tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Hiện nay, có một số nhà nghiên cứu với một số công trình, chuyên đề, bài báo khoa học… có giá trị đã được công bố về vấn đề này Trong đó xin được nêu ra một số tác giả với những công trình tiêu biểu được chia ra làm hai nguồn tư liệu như sau:
* Bàn về tự nhiên, môi trường:
Mối quan hệ giữa con người với tự nhiên đã được các nhà triết học nghiên cứu trong lịch sử Trong triết học Mác, vấn đề này cũng đã được các nhà kinh điển phân
tích rất sâu sắc qua nhiều tác phẩm như: “Bản thảo kinh tế - triết học”(1844), “Tư
bản”,“Chống Đuy rinh” và đặc biệt tập trung trong tác phẩm “Biện chứng của tự
Trang 4nhiên” Trong tác phẩm này, Ph Ănghen đã cảnh tỉnh chúng ta về những nguy cơ mà
con người có thể gây ra, đồng thời nêu lên những luận điểm có tính nguyên tắc trong quan hệ ứng xử với môi trường tự nhiên Về sau, đây chính là những “cái cốt” cơ bản cho việc hình thành quan điểm Hồ Chí Minh về mối quan hệ biện chứng giữa con người với tự nhiên
Tập thể tác giả PGS.TS.Nguyễn Đức Khiển, Phạm Văn Đức, Đinh Minh Trí với
công trình “Thực thi luật và chính sách Bảo vệ môi trường tại Việt Nam” đã phân tích
thực trạng môi trường và các chính sách Pháp luật liên quan đến môi trường làm thay đổi nhận thức đến chính sách, hành động, từ sản xuất đến tiêu dùng, từ tổ chức đến gia đình và cá nhân… góp phần thúc đẩy phát triển bền vững ở Việt Nam
Với nhiều số liệu cụ thể, chi tiết về cuộc sống, đặc biệt là ô nhiễm môi trường, tác
giả Vũ Bằng với “Con người và môi trường sống” đã xóa bỏ tư tưởng ỷ vào sự may rủi
trong cuộc sống, phải đối mặt với những “vật chất” vừa nhìn thấy vừa không nhìn thấy của môi trường tự nhiên để tìm ra cách thức, biện pháp, lối sống thích hợp nhất đảm bảo sức khỏe, công ăn việc làm, hạnh phúc lâu bền Tuy khai thác làm nổi rõ những giá trị to lớn của môi trường và tầm quan trọng của an ninh môi trường sống nhưng theo định hướng phân tích phong thủy phương Đông
Từ những năm 60 của thế kỷ XX, trước sự xuống cấp nghiêm trọng của môi trường và những ảnh hưởng to lớn của nó tới đời sống cũng như sức khỏe của con người, hàng loạt các hội thảo, các công trình nghiên cứu của nhiều tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước về vấn đề này đã được công bố
UNDP (Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc) trong các Báo cáo phát triển
con người hàng năm đã liên tục gióng lên các hồi chuông cảnh báo về bối cảnh tương
lai của trái đất cũng như rất nhiều các bằng chứng khoa học chứng tỏ rằng biến đổi khí hậu do con người gây ra đang đẩy thế giới đến một thảm hoạ sinh thái cùng những tác động không thể đảo ngược đối với sự nghiệp phát triển con người Tuy nhiên, tương lai chúng ta không phải là định mệnh Chúng ta có thể dành thắng lợi trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu, nhưng thắng lợi đó chỉ đạt được khi người dân trên khắp thế
Trang 5giới thúc giục hành động và chính phủ các nước đề ra được các giải pháp tập thể cho mối đe doạ chung
Vũ Trọng Dung, 2009, Đạo đức sinh thái và giáo dục đạo đức sinh thái, NXB
Chính trị quốc gia, Hà Nội Nhấn mạnh, hơn một thập kỷ qua, khi bàn về vấn đề môi trường và bảo vệ môi trường, người ta chỉ chủ yếu quan tâm đến khía cạnh kỹ thuật, công nghệ, kinh tế, y học, luật pháp…; còn những yếu tố nhân văn, đặc biệt là các yếu
tố văn hóa truyền thống dân tộc, đạo đức lối sống hầu như chưa được chú ý đến, mặc
dù đó là những yếu tố rất căn bản và quan trọng trong việc điều chỉnh hành vi của con người trong quá trình khai thác và sử dụng các nguồn tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường Vì vậy khi vấn đề bảo vệ môi trường sống là trách nhiệm của mỗi nước và của cả loài người thì việc xây dựng mối quan hệ hài hòa giữa con người với tự nhiên phải được coi là một yêu cầu mới của thời đại đối với phẩm chất con người
* Bàn về Hồ Chí Minh với vấn đề môi trường:
Giá trị tư tưởng Hồ Chí Minh về sử dụng, bảo vệ, quản lý nguồn tài nguyên thiên nhiên, môi trường sống của chính chúng ta đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm:
Năm 2010, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội cho xuất bản cuốn Về tài nguyên
thiên nhiên Đây là công trình của tập thể tác giả Lê Văn Yên và Vũ Thị Hương đã tập
hợp những bài viết, bài nói của Hồ Chí Minh về vấn đề tài nguyên thiên nhiên, môi trường sống từ những năm hai mươi của thế kỉ XX cho đến khi Người về cõi vĩnh hằng Tuy nhiên, đây chỉ là tổng hợp các bài báo, đoạn trích… từ các tác phẩm của Hồ Chí Minh mà chưa có sự phân tích để làm nổi bật các giá trị trong tư tưởng của Người
về vấn đề này
Phan Ngọc Liên, Tìm hiểu Tư tưởng Hồ Chí Minh về một số vấn đề quốc tế, 1995,
NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội Đây là tác phẩm GS Phan Ngọc Liên đã phân tích tầm nhìn thời đại của Chủ tịch Hồ Chí Minh trên rất nhiều các lĩnh vực trong đó có mối quan tâm của Người tới vấn đề bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ môi trường sống Bằng việc phân tích: “Tết trồng cây”, “Rừng vàng, biển bạc”… tác giả đã chỉ ra
Trang 6ý nghĩa kinh tế, chính trị xã hội và cả khoa học, thẩm mỹ trong tư tưởng Hồ Chí Minh
về thành phần tự nhiên Tuy nhiên, tác phẩm mới chỉ nêu một số nội dung liên quan chứ không có điều kiện đi sâu vì cuốn sách đề cập tới rất nhiều vấn đề quốc tế khác
Về chủ đề này có các bài viết đăng trên báo, tạp chí như: Nguyễn Đình Hòa,
2005, Sự vượt trước trong tư tưởng Hồ Chí Minh về bảo vệ môi trường, Tạp chí Triết học, số 4; Nguyễn Thị Thấn, 2005, Tư tưởng Hồ Chí Minh Về bảo vệ môi trường, Tạp chí Giáo dục số 114; Đỗ Trọng Hưng, Bùi Văn Dũng (2012), Bảo vệ môi trường theo tư
tưởng Hồ Chí Minh, Tạp chí cộng sản (Số 65); Vũ Ngọc Lân (2012), Làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh về bảo vệ tài nguyên, môi trường, Tạp chí Tài nguyên và
Môi trường, Kỳ 2 - tháng 10 năm 2012… Các tác giả trên đã phân tích, làm rõ về sự vượt trước thời đại của Hồ Chí Minh khi Người luôn có những nhận định về tầm quan
trọng, ý nghĩa to lớn của tài nguyên thiên nhiên, yêu cầu phải bảo vệ môi trường sống
Nhưng cho đến nay chưa có công trình nào nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về mối quan hệ giữa con người với tự nhiên và những vận dụng cho vấn đề môi trường ở nước ta hiện nay Tuy nhiên, những thành quả nghiên cứu của các nhà khoa học đã nêu
ở trên là những tài liệu tham khảo quý giá cho việc nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh
về vấn đề này
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1 Đối tượng nghiên cứu
Tư tưởng Hồ Chí Minh về mối quan hệ giữa con người với tự nhiên và sự vận dụng của Đảng, Nhà nước ta hiện nay trong việc giải quyết vấn đề ô nhiễm môi trường, đảm bảo an ninh môi trường
3.2 Phạm vi nghiên cứu
Những quan điểm cơ bản của Hồ Chí Minh về vai trò, ý nghĩa của tự nhiên đối
với đời sống con người và quan hệ giữa con người với tự nhiên (từ những năm hai mươi của thế kỷ XX đã được Hồ Chí Minh đề cập tới) và vận dụng những nội dung đó vào việc phân tích vấn đề an ninh môi trường ở nước ta trong giai đoạn hiện nay
Trang 74 Phương pháp nghiên cứu
Trên cơ sở vận dụng phương pháp luận Mác_Lênin, đặc biệt là phương pháp duy vật biện chứng, luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu của khoa học xã hội - nhân văn, chú trọng các phương pháp phân tích - tổng hợp, lô gic - lịch sử, so sánh, đối chiếu
5 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
5.1 Mục tiêu nghiên cứu
Làm rõ nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về mối quan hệ giữa con người với tự nhiên, và vận dụng tư tưởng của Người vào việc bảo vệ tài nguyên môi trường ở nước ta trong công cuộc phát triển bền vững đất nước hiện nay
5.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
- Phân tích và làm rõ những nội dung trong tư tưởng Hồ Chí Minh về mối quan
hệ giữa con người với tự nhiên
- Thực trạng, nguyên nhân ô nhiễm môi trường, cạn kiệt tài nguyên ở Việt Nam;
- Những định hướng bảo đảm an ninh môi trường của Đảng Cộng sản Việt Nam theo tư tưởng Hồ Chí Minh
6 Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung luận văn bao gồm 2 chương, bảy tiết
Chương 1: Tư tưởng Hồ Chí Minh về mối quan hệ giữa con người với tự nhiên
Chương 2: Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về quan hệ giữa con người với tự
nhiên trong việc bảo đảm an ninh môi trường ở nước ta hiện nay
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
Trang 81 Ngô Vương Anh (2013), An ninh môi trường - Một yếu tố của tăng trưởng
bền vững, Tạp chí Lý luận chính trị, Số 9, T72 - 75
2 Lê Huy Bá, Vũ Chí Hiếu, Võ Đình Long (2002), Tài nguyên môi trường và
phát triển bền vững, NXB Khoa học và kỹ thuật, Hà Nội
3 Ban tuyên giáo trung ương (2011), Tài liệu tham khảo phục vụ nghiên cứu
các văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng, NXB Chính trị
quốc gia - Sự thật, Hà Nội
4 Vũ Văn Bằng (2010), Con người và môi trường sống, NXB Văn hóa - Thông
tin
5 Bộ Tài nguyên và Môi trường, “Báo cáo môi trường quốc gia năm 2010”
6 Bộ Tài nguyên và Môi trường, “Báo cáo môi trường quốc gia năm 2011”
7 Bộ khoa học công nghệ và môi trường, (1998, 1999, 2000), Báo cáo hiện
trạng môi trường hàng năm
8 Bộ tài nguyên và môi trường (2012), Kịch bản biến đổi khí hậu 2012
9 Bộ Tài nguyên và Môi trường, Chương trình phát triển Liên Hợp Quốc
(2007), Dự án đói nghèo và môi trường: Lắng nghe tiếng nói của người
nghèo, Hà Nội
10 Bộ Tài nguyên và Môi trường, Chương trình phát triển Liên Hợp Quốc
(2008), Dự án đói nghèo và môi trường: Môi trường, năng lượng tái tạo và
người nghèo, Hà Nội
11 Bộ giáo dục và đào tạo (2011), Giáo trình con người và môi trường, NXB
Giáo dục Việt Nam, Hà Nội
12 Chi bộ trung tâm đào tạo và tư vấn môi trường, Lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí
Minh: Mùa xuân là tết trồng cây, làm cho đất nước càng ngày càng xuân,
Trang 9Trang báo điện tử của Tổng cục môi trường
Http//www.vea.gov.vn, 08/03/2013
13 Chính phủ nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2012), Chiến lược bảo
vệ môi trường quốc gia đến năm 2020 , tầm nhìn đến năm 2030
14 Nguyễn Trọng Chuẩn, Tăng trưởng kinh tế và những đảm bảo cần có nhằm
duy trì môi trường cho sự phát triển lâu bền, Tạp chí Triết học, Số 4, 1992
15 Nguyễn Trọng Chuẩn (2006), Những vấn đề toàn cầu trong hai thập niên đầu
thế kỷ XXI, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội
16 Chương trình phát triển Liên Hợp Quốc (2007), Báo cáo phát triển con người
2007/2008 Cuộc chiến chống biến đổi khí hậu: Đoàn kết nhân loại trong một thế giới phân cách, NXB Hồng Đức
17 Phạm Ngọc Đăng (2011) Đánh giá môi trường chiến lược (Các dự án chiến
lược, quy hoạch và kế hoạch phát triển), NXB Khoa học và kỹ thuật, Hà Nội
18 Đảng Cộng sản Việt Nam (2011), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần
thứ XI, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội
19 Đảng Cộng sản Việt Nam (2011), Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kì
quá độ lên CNXH, NXB Sự thật, Hà Nội
20 Đảng Cộng sản Việt Nam (2013), Văn kiện Hội nghị lần thứ bảy Ban chấp
hành Trung ương Khoá XI, Văn phòng Trung ương Đảng xuất bản, Hà Nội
21 Vũ Trọng Dung (2009), Đạo đức sinh thái và giáo dục đạo đức sinh thái,
NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội
22 Nguyễn Ngọc Dung (2008), Quản lý tài nguyên và môi trường, NXB Xây
dựng, Hà Nội
Trang 1023 Bùi Văn Dũng (2012), Tư tưởng Hồ Chí Minh về bảo vệ thiên nhiên, môi
trường, Tạp chí Tài nguyên và Môi trường, Kỳ 1 - tháng 9 năm 2012
24 Bùi Văn Dũng (1997), Bảo vệ môi trường trong thời kỳ đẩy mạnh công
nghiệp hóa - hiện đại hóa, Tạp chí triết học (Số 3)
25 Võ Nguyên Giáp (2007), Học tập và làm theo tư tưởng Hồ Chí Minh, NXB
Công an nhân dân Hà Nội
26 Kim Hà, Bảo vệ môi trường xanh, sạch, đẹp, Sở tài nguyên và môi trường
tỉnh Quảng Ngãi, http//www.quangngai.gov.vn, 09/11/2011
27 Hội bảo vệ thiên nhiên (2010), Bảo đảm an ninh môi trường cho phát triển
bền vững, NXB Khoa học kỹ thuật, Hà Nội
28 Nguyễn Đình Hòa (2005), Sự vượt trước trong tư tưởng Hồ Chí Minh về bảo
vệ môi trường, Tạp chí Triết học, số 4
29 Trương Quang Học (2012), Việt Nam thiên nhiên, môi trường và phát triển
bền vững, NXB Khoa học và kỹ thuật, Hà Nội
30 Nguyễn Hùng Hậu (2013), Tư tưởng của Ph Ăngghen về vấn đề khủng hoảng
sinh thái, Tạp chí Lý luận chính trị, Số 9, T9 - 12
31 Đỗ Trọng Hưng, Bùi Văn Dũng (2012), Bảo vệ môi trường theo tư tưởng Hồ
Chí Minh, Tạp chí cộng sản (Số 65)
32 Đào Thị Minh Hương (2010), Sử dụng bền vững tài nguyên đất vì mục tiêu
phát triển con người, Tạp chí Nghiên cứu con người, Số 6(51), T20-32
33 Nguyễn Đức Khiển, Phạm Văn Đức, Đinh Minh Trí (2010), Thực thi luật và
chính sách Bảo vệ môi trường Việt Nam, NXB Thông tin và truyền thông