xây dựng và sử dụng bài tập vật lý có nội dung thực tiễn trong dạy học chương mắt và các dụng cụ quang học vật lý 11 nhằm bồi dưỡng tư duy sáng tạo cho học sinh

Xây dựng và sử dụng bài tập vật lý có nội dung thực tiễn trong dạy học chương “Mắt và các dụng cụ quang học” vật lý 11 nhằm bồi dưỡng tư duy sáng tạo cho học sinh Chu Đình Tuyến Trườ

Xây dựng và sử dụng bài tập vật lý có nội dung thực tiễn trong dạy học chương “Mắt và các dụng cụ quang học” vật lý 11 nhằm bồi

dưỡng tư duy sáng tạo cho học sinh

Chu Đình Tuyến

Trường Đại học Giáo dục Đại học Quốc gia Hà Nội

Luận văn ThS Giáo dục học : 60 14 10 Người hướng dẫn : PGS.TS Đinh Văn Dũng

Năm bảo vệ: 2013

110 tr

Abstract Tìm hiểu thực trạng của việc sử dụng bài tập vật lý có nội dung thực ti ễn chương “Mắt và Các du ̣ng cu ̣ quang ho ̣c” hiê ̣n nay t ại trường trung học phổ thông Nguyễn Siêu, Hà Nội Nghiên cứu c ấu trúc, chương trình , chuẩn kiến thức kỹ năng chương “Mắt và Các du ̣ng cu ̣ quang ho ̣c” vâ ̣t lý l ớp 11 Nghiên cứu cơ sở lí luâ ̣n của bài tập vật lý Xây dựng và sử du ̣ng bài tâ ̣p vâ ̣t lý có nô ̣i dung thực ti ễn chương “Mắt

và Các dụng cụ quang học” Nghiên cứu cơ sở lí luâ ̣n của tư duy sáng ta ̣o cho ho ̣c sinh Thực nhiê ̣m sư pha ̣m

Keywords.Phương pháp dạy học; Bài tập; Dụng cụ quang học

Content

1 Lý do chọn đề tài

Trong những năm gần đây nền khoa khoa học công nghệ, nền kinh tế tri thức phát triển như vũ bão trên thế giới và xu hướng toàn cầu hóa mở ra nhiều triển vọng phát triển nhưng cũng đặt ra nhiều thách thức cho mọi quốc gia Hòa nhập theo xu thế

đó thì bất cứ một đất nước nào nếu không bắt kịp nhịp độ phát triển của thế giới sẽ bị tụt hậu Thách thức này đang là một gánh nặng đặt nên đôi vai của ngành giáo dục Đó

là phải đào tạo ra những con người khi vào đời phả i có năng lực tư duy sáng ta ̣o , có năng lực độc lập giải quyết vấn đề, có thái độ tích cực, có năng lực tự học để nâng cao trình độ nhận thức đáp ứng được yêu cầu ngày càng cao của xã hội Trong dạy học nói

chung và dạy học vật lý nói riêng, giải BTVL giúp HS hiểu sâu hơn các hiê ̣n tư ợng vật

lý trong tự nhiên , đồng thời cũng hình thành và rèn luyê ̣n các kỹ năng tư duy như : so sánh, phân tích, tổng hợp, khả năng phán đoán nhờ đó mà bồi dưỡng năng lực tư duy , năng lực giải quyết vấn đề cho HS Tuy nhiên hê ̣ thống bài tâ ̣p trong SGK , STK thường có cấu trúc sẵn nên yêu cầu về tính sáng ta ̣o cũng như bồi dưỡng năng lực tư duy không cao Mă ̣t khác có rất ít các bài tâ ̣p có nô ̣i dung liên quan tới thực ti ễn, nên tác du ̣ng của các bài tâ ̣ p trong viê ̣c phát triển tư duy sáng ta ̣o cho HS và gắn lí thuyết với thực ti ễn là không cao Hơn thế nữa viê ̣c da ̣y ho ̣c hi ện nay bi ̣ ảnh hưởng bởi chuyê ̣n thi cử , nên cách da ̣y còn thiên v ề việc luyê ̣n trí nhớ để giải các dạng bài tâ ̣p Điều đó chẳng giúp gì cho viê ̣c phát triển năng lực giải quyết vấn đề

mà còn làm cho HS sinh xa rời thực ti ễn, chán nản và mệt mỏi

Vâ ̣t lý là môn khoa ho ̣c thực nghiê ̣m , chứa đựng nhiều yếu tố lí thú , mô ̣t môn khoa ho ̣c phát triển TDST và hình thành thế giới quan cho ho ̣c sinh Nhưng thực tra ̣ng dạy học vật lý ở phổ thông những năm gần đây cho th ấy ho ̣c sinh bi ̣ gò bó do nô ̣i dung của các BTVL còn khô khan, chưa liên hê ̣ nhiều với thực tiễn, nă ̣ng về lí thuyết, nhẹ về thực hành và do đó không ta ̣o ra được hứng thú cho ho ̣c sinh khi ho ̣c tâ ̣p Những ứng dụng của vật lý trong đời sống và sản xuất học sinh không biết hoặc biết một cách không tường tâ ̣n, không bản chất

Để tăng cường da ̣y ho ̣c liên hê ̣ với thực ti ễn thì mô ̣t phần quan tro ̣ng là phải xây dựng được hê ̣ thống bài tâ ̣p có nô ̣i dung liên quan đến thực ti ễn Những vấn đề liên quan đến thực ti ễn gần gũi với HS sẽ ta ̣o hứng thú cho HS khi giải Mặt khác nếu hê ̣ thống BTVL đươ ̣c xây dựng với các mức đô ̣ khác nhau , có tính sáng tạo sẽ giúp HS phát triển được năng lực tư duy , góp phần tạo tiền đề giúp HS bước vào cuộc sống đươ ̣c vững vàng hơn

Chương Mắt và Các dụng cụ quang học là một phần quan trọng trong chương trình vật lý 11 THPT, có nhiều ứng dụng thực tế rất hay và hữu ích Tuy nhiên lươ ̣ng bài tập phần này tương đối nhiều và khó , học sinh rất e ngại khi phải làm , vì rất khó nhớ, không hứng thú khi giải Điều đó khiến ta phải xây dựng la ̣i hê ̣ thống bài tâ ̣p này

với các mức đô ̣ khác nhau và gắn liền với thực tiễn, góp phần phát triển tư duy và năng lực giải quyết vấn đề cho HS

Xuất phát từ những cơ sở lí luận và thực tiễn yêu cầu cuộc sống trên tôi lựa chọn đề tài: “Xây dựng và sử dụng bài tập có nội dung thực tiễn trong dạy học chương

“Mắt và các dụng cụ quang học” vật lí 11 nâng cao nhằm bồi dưỡng tư duy sáng ta ̣o cho học sinh” làm đề tài nghiên cứu của mình

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Về vấn đề xây dựng và sử du ̣ng hê ̣ thống bài tâ ̣p thì đã có mô ̣t số đề tài đã làm như: “Xây dựng và sử du ̣ng bài tâ ̣p sáng ta ̣o nh ằm phát triển tư duy cho học sinh khi dạy học chương Đ ộng lực học chất điểm vật lý lớp 10”, luâ ̣n văn tha ̣c sỹ của tác giả Trần Văn Tài – 2009, “Xây dựng và sử du ̣ng bài tâ ̣p trong da ̣y ho ̣c chương Dao đô ̣ng

và Sóng điện từ” , luâ ̣n văn tha ̣c sỹ của tác giả Đă ̣ ng Hữu Cảnh - 2012 Trong các nghiên cứu này, các tác giả đã xây dựng được hệ thống bài tập theo mục đích đề tài đặt

ra Tuy nhiên số lượng các bài tập chưa liên hệ nhiều với thực tiễn, điều đó chưa tạo ra được hứng thú cho học sinh khi giải bài tập

Nghiên cứu về bài tâ ̣p chương “Mắt và các du ̣ng cu ̣ quang ho ̣c” có mô ̣t số đề tài như: “Rèn kỹ năng giải bài tâ ̣p chương Mắt và các du ̣ng cu ̣ quang vâ ̣t lý lớp 11 thông qua các câu hỏi đi ̣nh hướng tư duy” , luâ ̣n văn tha ̣c sỹ của t ác giả Nguyễn Trường Giang – 2012, “Soa ̣n thảo câu hỏi và sử du ̣ng bài tâ ̣p thí nghiê ̣m chương Mắt và các dụng cụ quang vật lý l ớp 11”, luâ ̣n văn tha ̣c sỹ của tác giả Nguyễn Thi ̣ Anh Đào –

2011 Đề tài của tác giả Nguyễn Thi ̣ Anh Đà o, sử dụng bài tập thí nghiệm, nội dung của loại bài tập này có liên quan tới thực tiễn nhưng đó chỉ là một loại của bài tập có nội dung thực tiễn Đề tài của tác giả Nguyễn Trường Giang có m ục đích là rèn luyện

tư duy cho học sinh, nhưng nội dung của các bài tập không liên quan nhiều tới thực tiễn nên việc tạo hứng thú cho học sinh khi giải là chưa cao Mặt khác các bài tập này không được xây dựng nên tác dụng của việc bồi dưỡng tư duy cũng không cao

Các đề tài trên tuy có liên quan đến đề tài của chúng tôi , nhưng chưa có mô ̣t đề tài nào làm về vần đề : “Xây dựng và sử dụng bài tập có nội dung thực tiễn trong dạy

học chương “Mắt và các dụng cụ quang học” vật lí 11 nâng cao nhằm bồi dưỡng TDST cho học sinh”

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Xây dựng và sử dụng bài tập có nội dung thực tiễn trong dạy học chương “Mắt

và Các dụng cụ quang h ọc” vật lý lớp 11 nhằm ta ̣o hứng thú ho ̣c tâ ̣p vâ ̣t lý và b ồi dưỡng năng lực tư duy sáng ta ̣o cho học sinh

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu thực trạng của việc sử dụng bài tập vật lý có nội dung thực tiễn

chương “Mắt và Các du ̣ng cu ̣ quang ho ̣c” hiê ̣n nay tại trường THPT Nguyễn Siêu , Hà

Nội

- Nghiên cứu cấu trúc, chương trình, chuẩn kiến thức kỹ năng chương “Mắt và Các

dụng cụ quang học” vật lý lớp 11

- Nghiên cứu cơ sở lí luâ ̣n của BTVL

- Xây dựng và sử du ̣ng bài tâ ̣p vâ ̣t lý có nô ̣i dung thực ti ễn chương “Mắt và Các dụng cụ quang học”

- Nghiên cứu cơ sở lí luâ ̣n của tư duy sáng ta ̣o cho ho ̣c sinh

- Thực nhiê ̣m sư pha ̣m

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Hê ̣ thống bài tâ ̣p có nô ̣i dung thực ti ễn chương “Mắt và Các du ̣ ng cu ̣ quang học” vật lý lớp 11, hoạt động của HS trong quá trình giải BTVL , và hoạt động của GV trong viê ̣c xây dựng và sử du ̣ng hê ̣ thống BTVL đó

4.2 Phạm vi nghiên cứu

- Nghiên cứu được tiến hành đối với HS lớp 11, trường THPT Nguyễn Siêu- Hà Nội

- Chương “Mắt và Các du ̣ng cu ̣ quang ho ̣c” vâ ̣t lý lớp 11

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng một số phương pháp nghiên cứu sau:

5.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận

- Nghiên cứu cơ sở của da ̣y ho ̣c bồi dưỡng năng lực tư duy sáng ta ̣o cho ho ̣c sinh

- Nghiên cứu cơ sở lí luâ ̣n của BTVL

- Nghiên cứu chương trình, SGK, SBT, STK để phân tích nô ̣i dung kiến thức phần chương “Mắt và Các du ̣ng cu ̣ quang ho ̣c” vâ ̣t lý lớp 11

5.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Điều tra thực tra ̣ng da ̣y ho ̣c BTVL có nô ̣i dung thực tiễn ở trường THPT

- Thực nghiê ̣m sư pha ̣m để nghiên cứu hiê ̣u quả thực tế của viê ̣c xây dựng và

sử du ̣ng hê ̣ thống bài tâ ̣p có nô ̣i dung thực t iễn chương “ Mắt và Các quang ho ̣c ”

vâ ̣t lý l ớp 11

5.3 Nhóm phương pháp thống kê

Định lượng, định tính, thống kê và phân tích thống kê Phương pháp này để xử lý kết quả thực nghiê ̣m sư pha ̣m, rút ra kết luận

6 Giả thuyết khoa học

- Trong quá trình da ̣y ho ̣c vâ ̣t lý chương “Mắt và Các du ̣ng cu ̣ quang ho ̣c” vâ ̣t lý lớp

11, nếu xây dựng được hê ̣ thống các bài tâ ̣p vâ ̣t lý có nô ̣i dung thực tiễn đáp ứng được các yêu cầu của của viê ̣c bồi dưỡng TDST và sử du ̣ng chúng vào tiết dạy học bài tập một cách phù hợp sẽ tạo hứng và góp phần bồi dưỡng NLTDST cho ho ̣c sinh

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn được trình bày theo 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luâ ̣n và thực tiễn của việc bồi dưỡng tư duy sáng ta ̣o cho h ọc

sinh trong da ̣y học bài tâ ̣p vâ ̣t lý có nô ̣i dung thực tiễn

Chương 2: Xây dựng và hư ớng dẫn sử dụng hệ thống bài tâ ̣p có nô ̣i dung thực

tiễn trong dạy học chương “Mắt và Các du ̣ng cu ̣ quang ho ̣c” vâ ̣t lý lớp 11

Chương 3: Thực nghiê ̣m sư pha ̣m

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Đặng Hữu Cảnh (2012), Xây dựng và sử dụng bài tập trong dạy học chương Dao

động và Sóng điê ̣n từ vật lý lớp 12 nâng cao nhằm bồi dưỡng học sinh giỏi, LV thạc sỹ

lí luận và phương pháp dạy học (bộ môn vật lý), ĐHGD

2 Vũ Cao Đàm (1997), Phương pháp luận nghiên cứu khoa học Nhà xuất bản khoa

học kỹ thuật, Hà Nội

3 Nguyễn Thi ̣ Anh Đào (2011), Soạn thảo câu hỏi và sử dụng bài tập thí nghiê ̣m chương

Mắt và các dụng cụ quang vật lý lớp 11, LV thạc sỹ sư phạm vật lý, ĐHGD

4 Nguyễn Phú Đồng (chủ biên), Nguyễn Thị Hồng, Nguyễn Thanh Sơn, Nguyễn

Thành Tương (2013), Bồi dưỡng học sinh giỏi vật lý 11 Nhà xuất bản tổng hợp thành

phố Hồ Chí Minh

5 Nguyễn Trường Giang (2012), Rèn kỹ năng giải bài tập chương Mắt và các dụng

cụ quang vật lý lớp 11 thông qua các câu hỏi đi ̣nh hướng tư duy , LV thạc sỹ sư phạm

vật lý, ĐHGD

6 Nguyễn Văn Hạnh (2011), Xây dựng hệ thống bài tập sáng tạo dùng cho dạy học phần

quang hình học vật lý 11 trung học phổ thông, LV Thạc sĩ giáo dục học, ĐH Vinh

7 Nguyễn Thanh Hải (2012), Sử dụng bài tập định tính và câu hỏi thực tế trong dạy

học vật lý Nhà xuất bản đại học sư phạm, Hà Nội

8 Nguyễn Văn Khải, Nguyễn Duy Chiến, Phạm Thị Mai (2008), Lí luận dạy học

Vật lí ở trường phổ thông Nhà xuất bản giáo dục, Hà Nội, trang 35

9 Hồ Sỹ Lĩnh, 2005, Xây dựng và sử dụng bài tập sáng tạo dạy học chương “Dao Động

Điện – Dòng Điện Xoay Chiều ” Lớp 12 THPT, LV Thạc sĩ giáo dục học, ĐH Vinh

10 Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Đinh Thị Kim Thoa, Trần Văn Tính (2009), Tâm Lý Học

Giáo Dục, Nxb Đại học Quốc Gia Hà nội, Hà nội

11 Nguyễn Đức Thâm (chủ biên), Nguyễn Ngọc Hưng, Phạm Xuân Quế

(2002), Phương pháp dạy học vật lý ở trường phổ thông, NXB Đại học sư phạm, Hà nội

12 Phạm Hữu Tòng (2008), Lí luận dạy học Vật lý , Nhà xuất bản Đa ̣i ho ̣c sư pha ̣m ,

Hà nội

13 Trần Văn Tài (2009), Xây dựng và sử dụng bài tập sá ng tạo nh ằm phát triển tư

duy cho học sinh khi dạy học chương Đ ộng lực học chất điểm vật lý lớp 10, luâ ̣n văn

thạc sỹ khoa học giáo dục, ĐH Vinh

14 Đỗ Hương Trà , Phạm Gia Phách (2009), Dạy học bài tập Vật lý ở trường phổ

thông, Nhà xuất bản Đa ̣i ho ̣c sư pha ̣m, Hà nội

15 Lê Văn Tú (2009), Xây dựng hệ thống bài tập sáng tạo dùng trong dạy học

chương “Dòng điện xoay chiều” Vật lý 12 chương trình nâng cao LV Thạc sĩ giáo

dục học, ĐH Vinh

16 Mai Chánh Trí (2011), Rèn luyện kỹ năng giải toán vật lý 11 Nhà xuất bản Giáo

dục Việt nam, Hà Nội

17 Nguyễn Quang Uẩn (2008), Tâm lý học đại cương, Nxb Đại học Quốc Gia Hà

nội, Hà nội

18.Viện khoa học xã hội Việt Nam, Viện ngôn ngữ học (1992), Từ điển tiếng Việt,

Nhà xuất bản Đã Nẵng