Nghiên cứu cơ sở lý luận của dạy học theo góc để vận dụng vào việc tổ chức hoạt động dạy học nội dung kiến thức phần các lực cơ học vật lý 10 Trung học phổ thong THPT nhằm phát huy tính
Trang 1Tổ chức dạy học theo góc nội dung kiến thức các lực cơ học chương “Động lực học chất điểm” vật lý 10 trung học phổ thông
Vũ Thị Hải Yến
Trường Đại học Giáo Dục Đại học Quốc gia Hà Nội
Luận văn ThS Giáo dục học: 60 14 10 Người hướng dẫn : PGS.TS Đỗ Hương Trà
Năm bảo vệ: 2013
102 tr
Abstract Nghiên cứu cơ sở lý luận của dạy học theo góc để vận dụng vào việc tổ
chức hoạt động dạy học nội dung kiến thức phần các lực cơ học vật lý 10 Trung học phổ thong (THPT) nhằm phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh Tìm hiểu thực tế dạy và học môn vật lý đặc biệt là nội dung kiến thức chương “động lực học chất điểm” sách giáo khoa vật lý 10 THPT Tiến hành thực nghiệm sư phạm theo nội dung và tiến trình dạy học đã soạn thảo Phân tích kết quả thực nghiệm thu được để đánh giá tính khả thi của đề tài
Keywords.Phương pháp giảng dạy; Lực cơ học; Động lực học chất điểm; Giáo dục
học
Content
1 Lý do chọn đề tài
Ngày nay trong sự phát triển mạnh mẽ của khoa học kĩ thuật trên toàn thế giới, trong đó nổi bật là cuộc cách mạng công nghệ thông tin diễn ra rất sôi động, có tác động sâu sắc và trực tiếp đến mọi hoạt động kinh tế xã hội của hầu hết các quốc gia trên thế giới, mở ra một thời kì phát triển mới của nhân loại – đó là thời kì của nền
kinh tế tri thức và toàn cầu hóa Công cuộc đổi mới cần những con người có năng lực
hành động, tính năng động, sáng tạo, tính tự lực và trách nhiệm cũng như năng lực cộng tác làm việc, năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp
Trang 2Do đó m ục tiêu giáo dục ở nước ta nói riêng cũng như trên toàn thế giới nói chung không chỉ dừng lại ở việc truyền thụ kiến thức, kỹ năng mà loài người đã tích lũy được trước đây mà còn quan tâm tới việc thắp sáng ở học sinh niềm tin, bồi dưỡng năng lực sáng tạo ra những tri thức mới, phương pháp mới, cách giải quyết vấn đề mới
Theo W.B.Yeats : “Giáo dục không nhằm mục tiêu nhồi nhét kiến thức mà là thắp
sáng niềm tin” Đặc biệt là người học phải đạt tới mục tiêu đổi mới giáo dục mà
Unesco đưa ra là “Học để biết, học để làm, học để chung sống và học để làm người ”
Thực tiễn cho thấy chúng ta đang thực hiện đổi mới nội dung và phương pháp dạy học ở hầu hết các cấp học Phương pháp dạy học ở bậc phổ thông phải hướng tới hoạt động học tập tích cực, chủ động, sáng tạo, thói quen và khả năng tự học, tinh thần hợp tác; tạo niềm tin, niềm vui, hứng thú ; thay đổi lối dạy học truyền thụ một chiều
sang dạy học theo “Phương pháp dạy học tích cực” Luật Giáo dục 2005, tại khoản 2
điều 28, quy định “phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự
giác, chủ độn , sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui , hứng thú học tập cho học sinh ”
Quan điểm dạy học tích cực đã được nhà giáo dục người Mỹ Robert Marzano
nêu lên trong công trình A different Kind of Classroom: Teaching with Dimension of
Learning do Asociation for Supervision and Curriculm Development xuất bản Dạy và
học tích cực cũng đã được Dự án Việt – Bỉ, là Dự án song phương giữa Bộ Giáo dục
và Đào tạo Việt Nam với Cơ quan Hợp tác Kĩ thuật Bỉ triển khai áp dụng tại các tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam Đã có nhiều phương pháp dạy học tích cực được nghiên cứu và áp dụng thành công ở nhiều nước trên thế giới, ở Việt Nam cũng đang từng bước triển khai áp dụng
Trong đề tài này chúng tôi đề cập đến việc nghiên cứu và vận dụng phương pháp dạy học theo góc, hiện nay đang còn tương đối mới ở Việt Nam
Trang 3Tổ chức dạy học theo góc là chúng ta tạo ra cho học sinh một môi trường học tập hứng thú hơn, thoải mái hơn vì học sinh được lựa chọn cách học theo sở thích, được tham gia vào các hoạt động như khám phá, thực hành…
Khi tổ chức dạy học theo góc người giáo viên có thể tổ chức các góc như: góc
mĩ thuật – nơi để học sinh tới vẽ , thiết kế ….; góc trải nghiệm – nơi trang bị nhiều đồ dùng học tập để học sinh thử nghiệm, hoạt động, nghiên cứu …; góc thảo luận – nơi học sinh có thể tới để bàn luận, tranh luận, nói chuyện ….; góc đọc – nơi có nhiều sách, báo, tài liệu.…học sinh có thể tới tự đọc thầm, nghiên cứu ….; góc bộ môn – trang bị các thiết bị đồ dùng dạy học theo chủ đề hoặc theo môn, cách này có thể sử dụng tốt đối với học sinh các lớp ở cấp mầm non và tiểu học, thích hợp với các lớp trên trong việc học theo các chủ đề tự chọn Người giáo viên cũng có thể chia không gian lớp học ra thành nhiều góc học tập khác nhau, nhưng thông thường chia thành 4 góc và tổ chức cho 4 góc này cùng thực hiện một nội dung và mục tiêu học tập nhưng theo các phương pháp khác nhau và sử dụng các phương tiện/đồ dùng học tập khác nhau, ví dụ như : góc trải nghiệm – nơi đề học sinh làm thí nghiệm; góc quan sát – nơi
để học sinh xem băng, các phần mềm liên quan ; góc phân tích – nơi để sẵn các tài liệu, sách báo,…để học sinh tự đọc, tự nghiên cứu thực hiện nhiệm vụ được giao; góc
áp dụng – nơi học sinh thảo luận, trao đổi, vận dụng kiến thức đã biết vào một tình huống mới Cách này có thể áp dụng trong dạy học môn vật lí cho học sinh cấp THCS hay THPT khi hình thành các kiến thức mới theo các con đường khác nhau , các kiến thức về ứng dụng kĩ thuật của vật lí.… Hay giáo viên cũng có thể tổ chức cho mỗi góc giải quyết một nhiệm vụ cụ thể khác nhau nhưng cùng phục vụ để học một nội dung/chủ đề
Như vậy có thể nói, Dạy học theo góc là một phương pháp dạy học được tổ
chức sao cho người học thực hiện các nhiệm vụ khác nhau tại vị trí cụ thể trong không gian lớp học, đáp ứng nhiều phong cách học khác nhau Dạy học theo góc giúp học sinh tham gia tích cực vào hoạt động học nhằm học sâu, hiểu rõ kiến thức, vì cùng một vấn đề học sinh sẽ thực hiện các nhiệm vụ khác nhau, với các phong cách học khác nhau Nội dung kiến thức có thể không chỉ bó hẹp trong sách giáo khoa mà có thể vượt
Trang 4ra ngoài kiến thức giáo khoa, liên hệ chặt chẽ với các vấn đề của thực tiễn Dạy học theo góc đòi hỏi giáo viên với cùng một nội dung kiến thức cần thiết kế các nhiệm vụ
để người học xây dựng kiến thức theo các con đường khác nhau
Trong chương trình vật lí phổ thông hiện nay, nghiên cứu về phương pháp dạy
học theo góc đã có các luận văn: “ Tổ chức dạy học theo góc nội dung kiến thức
chương “Dao động cơ ” sách giáo khoa vật lý 12 THPT ” luận văn thạc sĩ sư phạm vật
lý của tác giả Vũ Thị Xuân (2010) - ĐHGD- ĐHQG Hà Nội , “ Tổ chức dạy học theo
góc nội dung kiến thức chương “Mắt và các dụng cụ quang học” chương trình vật lý
11 nâng cao” luận văn thạc sĩ sư phạm vật lý của tác giả Trần Thị Thu Hà (2010) –
ĐHGD - ĐHQG Hà Nội, “Tổ chức dạy học theo góc nội dung kiến thức chương “Khúc
xạ ánh sáng” sách giáo khoa vật lý 11 nâng cao ” luận văn thạc sĩ sư phạm vật lý của
tác giả Nguyễn Thị Vân (2010) - ĐHGD- ĐHQG Hà Nội , “Dạy học theo góc nội dung
kiến thức “Định luật Ôm đối với toàn mạch và ghép nguồn thành bộ” vật lý 11 nhằm phát huy tính tích cực tự chủ và bồi dưỡng năng lực sáng tạo của học sinh ” luận văn
thạc sĩ sư phạm vật lý của tác giả Phạm Hương Giang ( 2011) - ĐHGD- ĐHQG Hà
Nội , “Tổ chức dạy học theo góc nội dung kiến thức chương “Các định luật bảo toàn”
sách giáo khoa vật lý 10 nâng cao” luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục của tác giả Vũ
Đình Việt (2010) – ĐHSP Hà Nội ….các đề tài trên đã vận dụng được cơ sở lý luận về dạy học theo góc vào tổ chức các giờ dạy trên lớp làm cho các em học sinh rất hứng thú khi được học ở góc quan sát, rất tích cực, tự giác học tập ở các góc phân tích hay góc vận dụng, học sinh thực sự bị lôi cuốn vào các hoạt động khám phá tại góc trải nghiệm và từ đó đem lại hiệu quả trong việc nâng cao chất lượng dạy học, chất lượng nắm vững kiến thức của học sinh
Xung quanh nội dung kiến thức về các lực cơ học đã có một số luận văn như:
“Thiết kế tiến trình hoạt động dạy học các kiến thức về “Lực ma sát” theo sách giáo
khoa vật lý lớp 10 thí điểm ban khoa học tự nhiên nhằm phát huy tính tích cực, tự chủ của học sinh trong học tập ” luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục của tác giả Nguyễn
Thị Hương (2004),“ Sử dụng phần mềm toán học Matthematica trong việc hướng dẫn
học sinh giải bài tập vật lý chương “động lực học chất điểm” sách giáo khoa vật lý 10
Trang 5nâng cao THPT” – Nguyễn Thị Thu Huyền cao học khóa 4 chuyên ngành lý luận và phương pháp dạy học Vật lý – ĐHGD - ĐHQG Hà Nội, “ Phát huy năng lực của học sinh trong giải bài tập chương “động lực học chất điểm” sách giáo khoa vật lý 10 cơ bản ”- Hoàng Thị Tâm cao học khóa 4 chuyên ngành lý luận và phương pháp dạy học Vật lý – ĐHGD - ĐHQG Hà Nội, “Tổ chức dạy học dự án trong dạy học một số kiến thức chương “động lực học chất điểm” sách giáo khoa vật lý 10 nâng cao” – Lê Thị Phương Hoa cao học khóa 5 chuyên ngành lý luận và phương pháp dạy học Vật lý – ĐHGD - ĐHQG Hà Nội , “ Xây dựng tài liệu và tổ chức hướng dẫn học sinh tự học trong chương “động lực học chất điểm” sách giáo khoa vật lý 10 nâng cao” - Bùi Hoàng Hà cao học khóa 6 chuyên ngành lý luận và phương pháp dạy học Vật lý – ĐHGD - ĐHQG Hà Nội…
Tuy nhiên chưa có tài liệu nào nghiên cứu việc dạy học theo góc để tổ chức dạy
học nội dung kiến thức chương “ Động lực học chất điểm ” sách giáo khoa vật lý 10
THPT Xuất phát từ các lí do trên , tôi chọn nghiên cứu đề tài : Tổ chức dạy học theo
góc nội dung kiến thức Các lực cơ học chương “Động lực học chất điểm” vật lý 10 THPT
2 Mục đích nghiên cứu
Vận dụng “dạy học theo góc” vào thiết kế tiến trình dạy học nội dung kiến thức phần Các lực cơ học vật lý 10 THPT nhằm phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh
3 Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu cơ sở lý luận của dạy học theo góc để vận dụng vào việc tổ chức hoạt động dạy học nội dung kiến thức phần các lực cơ học vật lý 10 THPT nhằm phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh
- Tìm hiểu thực tế dạy và học môn vật lý đặc biệt là nội dung kiến thức chương
“động lực học chất điểm” sách giáo khoa vật lý 10 THPT
Trang 6- Tiến hành thực nghiệm sư phạm theo nội dung và tiến trình dạy học đã soạn thảo Phân tích kết quả thực nghiệm thu được để đánh giá tính khả thi của đề tài
4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: nội dung kiến thức phần các lực cơ học chương “ Động lực học chất điểm ” sách giáo khoa vật lý 10 THPT
- Khách thể nghiên cứu: Các hoạt động dạy và học của giáo viên và học sinh ở lớp 10A1, 10A2 trường THPT Trần Hưng Đa ̣o - Hà Đông
5 Vấn đề nghiên cứu
Làm thế nào để tổ chức dạy học theo góc nội dung kiến thức phần các lực cơ học chương trình vật lý 10 THPT để phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập?
6 Giả thuyết khoa học
Việc vận dụng cơ sở lý luận dạy học theo góc cùng với việc đảm bảo những yêu cầu của hoạt động nhận thức Vật lý có thể tổ chức dạy học theo góc nội dung kiến thức phần Các lực cơ học chương trình vật lý lớp 10 THPT theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập
7 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu
- Nội dung kiến thức phần các lực cơ học chương “Động lực học chất điểm” sách giáo khoa vật lý 10 THPT Cụ thể:
+ Bài 12 Lực đàn hồi của lò xo Định luật Húc
+ Bài 13 Lực ma sát
- Các hoạt động dạy và học theo góc của giáo viên và học sinh ở lớp 10A1, 10A2 trường THPT Trần Hưng Đạo - Hà Đông
8 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
Trang 7- Vận dụng cơ sở lí luận của dạy học theo góc vào thiết kế tiến trình dạy học nội dung kiến thức các lực cơ học chương “Động lực học chất điểm” vật lý 10 THPT
- Bổ sung vào nguồn tài liệu tham khảo cho giáo viên phổ thông và học viên cao học cùng chuyên ngành
9 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu lí luâ ̣n: nghiên cứu tài liê ̣u về các quan điểm, sự định hướng việc dạy và học tích cực cũng như đổi mới phương pháp dạy học, các tài liệu về
lí luận dạy học nói chung và lí luận dạy học môn Vật lý nói riêng để làm rõ quan điểm
về sử dụng phương pháp dạy học theo góc trong quá trình dạy học môn Vật lý Nghiên cứu chương trình nội dung sách giáo khoa, sách giáo viên và các tài liệu tham khảo về phần các lực cơ học cùng với những ứng dụng của chúng để xác định mức độ kiến thức cũng như kĩ năng mà học sinh cần nắm vững
- Phương pháp điều tra, quan sát: Tìm hiểu việc dạy (thông qua nghiên cứu giáo
án, dự giờ, phỏng vấn, trao đổi với giáo viên) và việc học (thông qua trao đổi với học sinh, phân tích các sản phẩm của học sinh) nhằm sơ bộ đánh giá tình hình dạy và học nội dung kiến thức phần các lực cơ học chương trình vật lý lớp 10 THPT từ đó đề xuất giải pháp
- Phương pháp nghiên cứu thực nghiê ̣m : Tiến hành thực nghiệm sư phạm với tiến trình dạy học đã soạn thảo Phân tích kết quả thu được trong quá trình thực nghiệm
sư phạm để rút ra những kết luận cần thiết
10 Cấu trúc luâ ̣n văn
Ngoài phần mở đầu , kết luâ ̣n, danh mu ̣c tài liê ̣u tham khảo nô ̣i dung chính của luâ ̣n văn gồm ba chương:
Chương 1: Cơ sở lí luận về dạy học theo góc
Chương 2: Thiết kế tiến trình dạy học theo góc nội dung kiến thức phần các lực
cơ học chương trình Vật lí lớp 10 THPT
Trang 8Chương 3: Thực nghiệm sư phạm
DANH MỤC CÁC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Bộ giáo dục và đào tạo Luật Giáo dục NXB Tư pháp, 2005
2 Bộ giáo dục và đào tạo Tài liệu bồi dưỡng giáo viên thực hiện chương trình,
sách giáo khoa lớp 10 THPT NXB giáo dục, 2006
3 Bộ giáo dục và đào tạo Những vấn đề chung về đổi mới giáo dục trung học
phổ thông môn Vật lí NXB giáo dục, 2007
4 Benrd Meier, Nguyễn Cao Cường Lí luận dạy học hiện đại – Một số vấn đề
đổi mới phương pháp dạy học Tài liệu học tập, Posdam – Hà Nội, 2009
5 Lương Duyên Bình ( tổng chủ biên kiêm chủ biên), Nguyễn Xuân Chi, Tô
Giang, Trần Chí Minh, Vũ Quang, Bùi Gia Thịnh Sách giáo viên Vật lí 10
THPT NXB Giáo dục, 2006
6 David Halliday, Robert Resnick, Jearl Walker Cơ sở vật lí – tập 1,2 NXB
Giáo dục, 2003
7 Phan Dũng Phương pháp luận sáng tạo NXB Khoa học – Kĩ thuật, Đại học
quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, 1992
8 Dự án Việt - Bỉ Tài liệu tập huấn Dạy và học tích cực và sử dụng thiết bị dạy
học Tài liệu tập huấn, 2006
9 Dự án Việt - Bỉ Tài liệu tập huấn về 3 phương pháp dạy và học tích cực (Học
theo hợp đồng,học theo góc và học theo dự án).Tài liệu tập huấn, 2007
10 Dự án Việt - Bỉ Dạy và học tích cực Một số phương pháp và kĩ thuật dạy
học NXB Đại học sư phạm, 2009
11 Đảng cộng sản Việt Nam Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X
Trang 9NXB Chính trị Quốc gia, 2006
12 Đảng cộng sản Việt Nam Nghị quyết TW 4 khóa VII, Nghị quyết TW 2 khóa
VIII
13 Bùi Hoàng Hà Xây dựng tài liệu và tổ chức hướng dẫn học sinh tự học trong
chương “động lực học chất điểm” sách giáo khoa vật lý 10 nâng cao” Luận
văn thạc sĩ sư phạm vật lí Trường ĐHGD- ĐHQG Hà Nội, khóa 6
14 Trần Thị Thu Hà Tổ chức dạy học theo góc nội dung kiến thức chương “Mắt
và các dụng cụ quang học”- Chương trình Vật lí 11- nâng cao Luận văn thạc
sĩ sư phạm vật lí Trường ĐHGD- ĐHQG Hà Nội, 2010
15 Phạm Minh Hạc (chủ biên) Tuyển tập tâm lí học J Piaget NXB Giáo dục,
1996
16 Nguyễn Văn Hân Tổ chức hoạt động tự học ở nhà đề tài “Định luật bảo toàn
động lượng” theo hướng phát triển hoạt động nhận thức, tích cực, tự chủ, của học sinh Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục Trường ĐHSP Hà Nội, 2004
17 Trần Bá Hoành, Lê Tràng Định, Phó Đức Hòa Áp dụng dạy và học tích cực
trong môn Vật lí NXB ĐHSP, 2003
18 Madeline Hunter, Robin Hunter (Nhóm dịch Nguyễn Đào quý Châu) Làm
chủ phương pháp giảng dạy NXB Đại học quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
19 Đặng Thành Hưng Dạy học hiện đại NXB Đại học quốc gia Hà Nội, 2002
20 Nguyễn Thị Hương Thiết kế tiến trình hoạt động dạy học các kiến thức về
“Lực ma sát ”theo sách giáo khoa vật lý lớp 10 thí điểm ban khoa học tự nhiên nhằm phát huy tính tích cực , tự chủ của học sinh trong học tập Luận văn thạc
sĩ khoa học giáo dục, Trường ĐHSP Hà Nội 2004
21 Jean Piaget Tâm lí học và giáo dục NXB Giáo dục, 1999
Trang 1022 Manzano, Robert J A different Kind of Classrom: Teaching with Dimension
of Learning Association for Supervision and Curriculum Development, 1992
23 Đặng Hoàng Minh Tâm lí học dạy học Tài liệu giảng dạy chương trình thạc
sỹ LL và PPDH, 2011
24 N.M.Zvereva Tích cực hóa tư duy của học sinh trong giờ học Vật lí NXB
Giáo dục, 1985
25 Vũ Thị Hồng Nga Tổ chức hoạt động nhận thức tự chủ, tích cực của học sinh
trong dạy học các định luật bảo toàn ( Vật lí 10- THPT) Luận văn thạc sĩ khoa
học giáo dục Trường ĐHSP Hà Nội, 1999
26 Ngô Diệu Nga Bài giảng chuyên đề phương pháp nghiên cứu khoa học dạy
học Vật lí Bài giảng chuyên đề cao học, 2003
27 Ngô Diệu Nga Phân tích chương trình vật lí phổ thông hiện hành Bài giảng
chuyên đề cao học, 2011
28 Nguyễn Đức Thâm, Nguyễn Ngọc Hưng, Phạm Xuân Quế Phương pháp
dạy học Vật lí ở trường phổ thông NXB Đại học sư phạm, 2002
29 Vũ Đức Thủy Xây dựng và sử dụng phối hợp thí nghiệm thật và thí nghiệm
trên máy tính nhằm phát huy tính tích cực, tự chủ, sáng tạo của học sinh trong dạy học phần định luật bảo toàn cơ năng ở lớp 10, nâng cao Luận văn thạc sĩ
khoa học giáo dục Trường ĐHSP Hà Nội, 2008
30 Tổ phương pháp giảng dạy Vật lí Tài liệu hướng dẫn sử dụng thí nghiệm
trong dạy học Vật lí Tài liệu hướng dẫn, 2009
31 Phạm Hữu Tòng Dạy học Vật lí ở trường phổ thông theo định hướng phát
triển hoạt động học tích cực, tự chủ, sáng tạo và tư duy khoa học NXB Đại
học sư phạm, 2007