Quản lý hoạt động giáo dục hướng nghiệp trong các trường dạy nghề đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động Bùi Văn Hưng Trường Đại học Giáo dục.. Đề xuất một số giải pháp nhằm quản lý
Trang 1Quản lý hoạt động giáo dục hướng nghiệp trong các trường dạy nghề đáp ứng yêu cầu
của thị trường lao động
Bùi Văn Hưng
Trường Đại học Giáo dục Đại học Quốc gia Hà Nội Luận văn ThS Giáo dục học: 62 14 05 01 Người hướng dẫn : GS.TS Phạm Tất Dong, GS.TS Nguyễn Thị Mỹ Lộc
Năm bảo vệ: 2013
250 tr
Abstract Làm rõ cơ sở lý luận về quản lý hoạt động giáo dục hướng nghiệp (GDHN)
trong các trường dạy nghề Khảo sát, đánh giá thực trạng công tác quản lý GDHN trong các trường dạy nghề, làm rõ hiệu quả của GDHN trong quá trình dạy nghề trong thời gian qua Đề xuất một số giải pháp nhằm quản lý hoạt động GDHN trong các trường dạy nghề đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động (TTLĐ) Tổ chức kiểm nghiệm đánh giá các giải pháp đã đề xuất
Keywords.Quản lý giáo dục; Giáo dục hướng nghiệp; Trường dạy nghề
Content
1 Lý do chọn đề tài
Bước vào thập kỷ thứ hai của thế kỷ XXI, nhân dân ta đón chào một sự kiện lịch sử quan trọng của đất nước: Đại hội đại biểu toàn quốc của Đảng lần thứ XI Tiếp tục đổi mới và đổi mới hơn nữa vẫn là vấn đề xuyên suốt trong đường lối chính trị và trong mọi chính sách của Đảng Đối với giáo dục, Nghị quyết của Đại hội XI khẳng định rằng: “Đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục và đào tạo theo nhu cầu chuẩn hóa, hiện đại hóa, dân chủ hóa và hội nhập quốc tế, phục vụ đắc lực sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc[31] Đẩy mạnh xây dựng xã hội học tập và tạo điều kiện cho mọi công dân được học tập suốt đời”
Trang 2GDHN là một bộ phận của sự nghiệp giáo dục và đào tạo con người, đương nhiên GDHN cũng phải đổi mới căn bản và toàn diện Theo logic đó, có thể hiểu đổi mới căn bản GDHN là đổi mới về các phương diện nội dung, chương trình, sách giáo khoa, sách tham khảo, phương pháp HN và cả quản lý HN khi hệ thống GDHN không còn nguyên dạng trước đây nữa Còn đổi mới toàn diện GDHN là phải thay đổi các hoạt động thuộc lĩnh vực như định hướng nghề nghiệp, tư vấn nghề nghiệp, thích ứng nghề nghiệp, tuyển chọn nghề nghiệp trong cả 4 con đường HN quy định trong Quyết định 126/CP
Ngày 19-3-1981, Chính phủ ban hành Quyết định số 126/CP “về công tác HN trong trường phổ thông và việc sử dụng HS phổ thông các cấp tốt nghiệp ra trường Tại Quyết định này, có 4 hình thức (4 con đường HN) được khẳng định được thể hiện ở trường phổ thông Đó là:
- HN qua các tiết học về sinh hoạt HN;
- HN qua dạy học các môn học (Toán, Lý, Hóa, Sinh, v.v…);
- HN qua lao động sản xuất và dạy nghề trong trường phổ thông;
- HN qua hoạt động ngoại khóa
Tính từ khi Chính phủ ban hành Quyết định 126/CP đến nay, đã qua 31 năm phát triển giáo dục và đào tạo Hệ thống giáo dục phổ thông có nhiều thay đổi, nhất là sau khi Đảng chủ trương đổi mới toàn diện đất nước, chuyển nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung theo cơ chế bao cấp sang nền KT hàng hóa theo cơ chế thị trường
Đến nay, Quyết định 126/CP đã bộc lộ nhiều bất cập với điều kiện sản xuất và những thay đổi lớn lao của hệ thống nghề nghiệp trong xã hội ta trong điều kiện phát triển công nghiệp và từng bước đi vào kinh tế thị trường, thể hiện cụ thể như sau:
- Rất nhiều nghề ở nước ta đã được hiện đại hóa thông qua việc được trang bị những kỹ thuật mới và những công nghệ mới Những bản họa đồ nghề
Trang 3(propesiogrames) được biên soạn trước đây không thể sử dụng được nữa vì nội dung
đã tỏ ra quá lạc hậu
- Việc đào tạo HS ở các bậc học phổ thông hiện nay không hướng vào việc tạo điều kiện để các em được tiếp nhận hết vào biên chế nhà nước, mà vấn đề đặt ra là, giáo dục phải giúp cho thanh niên có năng lực kỹ thuật – nghề nghiệp, có khả năng tìm việc làm hoặc tự tạo ra việc làm
- Quyết định 126/CP chỉ xác định nhiệm vụ GDHN ở trường phổ thông, trong khi
đó, GDHN tại các trường đào tạo chuyên nghiệp, cao đẳng và đại học ngày càng tỏ ra
là cần thiết Ở những cơ sở đào tạo này, GDHN có những yêu cầu riêng mà GDHN ở trường phổ thông không thể thay thế được
GDHN ở trường dạy nghề được triển khai từ năm 1998 đến năm 2004 trong 15 trường nghề trọng điểm thuộc dự án GDKT&DN Song, cho đến nay GDHN ở trường dạy nghề còn manh mún, nhỏ lẻ, chưa được các cấp quan tâm đúng mức, đã tác động đến quá trình học tập và hành nghề của HS sau khi tốt nghiệp
Trên thực tế, việc phát triển sản xuất theo hướng công nghiệp hóa đòi hỏi phải coi trọng công tác HN Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Đảng, vấn đề HN đặt ra rõ ràng: “Coi trọng công tác HN và phân luồng HS trung học, chuẩn bị cho thanh niên đi vào lao động nghề nghiệp phù hợp với sự chuyển dịch cơ cấu KT trong
cả nước và từng địa phương Xây dựng quy hoạch đào tạo nhân lực theo phương thức kết hợp học tập trung, học từ xa, học qua máy tính”
Tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X, công việc tăng quy mô đào tạo nghề được nhấn mạnh, đồng thời, Đảng cũng chỉ ra những địa bàn phát triển nghề nghiệp mà công tác GDHN phải thật sự chú trọng: “Phát triển mạnh mẽ hệ thống giáo dục nghề nghiệp, tăng nhanh quy mô đào tạo cao đẳng nghề, trung cấp nghề cho các khu công nghiệp, các vùng kinh tế động lực và cho việc xuất khẩu lao động Mở rộng mạng lưới cơ sở dạy nghề, phát triển trung tâm dạy nghề quận, huyện Tạo chuyển biến căn bản về chất lượng dạy nghề, tiếp cận với trình độ tiên tiến của khu vực và thế giới Đẩy mạnh xã
Trang 4hội hóa, khuyến khích phát triển các hình thức dạy nghề đa dạng, linh hoạt: dạy ngoài công lập, tại doanh nghiệp, tại làng nghề, v.v…; tạo điều kiện thuận lợi để người lao động học nghề, lập nghề….”
Trong quá trình quản lý công tác dạy nghề và tổ chức HN ở trường cao đẳng nghề, chúng tôi đã nhiều lần tiến hành khảo sát chất lượng đào tạo nghề và tổ chức lấy
ý kiến của một số chuyên gia về hiệu quả đào tạo lao động của trường cao đẳng nghề Kết quả khảo sát và trưng cầu ý kiến của chuyên gia đã làm rõ mấy vấn đề sau:
- Nhiều HS đã được tuyển vào trường nghề rồi mà vẫn chưa nhận thức được ý nghĩa,
vị trí của nghề mình chọn trong hệ thống nghề được đào tạo;
- Việc đào tạo nghề của nhà trường chưa bám sát xu thế chuyển dịch cơ cấu KT
và cơ cấu lao động theo hướng công nghiệp hóa;
- Tuy HN được tổ chức trong nhà trường nhưng hầu hết cán bộ, nhân viên, GV và HS trong trường chưa nhận thức đầy đủ tầm quan trọng của GDHN;
- Do thiếu nhận thức đầy đủ và sâu sắc vai trò, vị trí của GDHN trong quá trình dạy nghề nên quản lý công tác này rất lỏng lẻo
Từ thực tế trên đây, chúng tôi đã quyết định chọn vấn đề “Quản lý hoạt động
giáo dục hướng nghiệp trong các trường dạy nghề đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động” làm đề tài luận án tiến sĩ
2 Mục đích nghiên cứu
Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và đánh giá thực trạng, luận án đề xuất các giải pháp quản lý hoạt động GDHN trong các trường dạy nghề nhằm nâng cao chất lượng đào tạo nghề đáp ứng những yêu cầu về nhân lực của TTLĐ trong nước
3 Nhiệm vụ nghiên cứu
Căn cứ vào mục đích nghiên cứu trên, luận án đề ra những nhiệm vụ cụ thể sau đây:
Trang 53.1 Làm rõ cơ sở lý luận về quản lý hoạt động GDHN trong các trường dạy nghề;
3.2 Khảo sát, đánh giá thực trạng công tác quản lý GDHN trong các trường dạy nghề,
làm rõ hiệu quả của GDHN trong quá trình dạy nghề trong thời gian qua;
3.3 Đề xuất một số giải pháp nhằm quản lý hoạt động GDHN trong các trường dạy
nghề đáp ứng yêu cầu của TTLĐ;
3.4 Tổ chức kiểm nghiệm đánh giá các giải pháp đã đề xuất
4 Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học
4.1 Câu hỏi nghiên cứu
Luận án tập trung vào giải quyết các câu hỏi nghiên cứu sau:
- Có cần GDHN trong trường dạy nghề? (Tại sao cần tổ chức GDHN trong trường dạy nghề?)?
- Công tác GDHN trong trường dạy nghề có những nét đặc thù nào?
- Thực trạng GDHN và quản lý hoạt động GDHN trong các trường dạy nghề ở Việt Nam hiện nay như thế nào?
- Công tác quản lý hoạt động GDHN cần có những nội dung gì để phù hợp với đặc điểm của việc tổ chức HN trong trường dạy nghề đáp ứng yêu cầu của TTLĐ?
- Những giải pháp quản lý hoạt động GDHN nào cần thực hiện trong các trường dạy nghề, để đáp ứng yêu cầu của TTLĐ?
4.2 Giả thuyết khoa học
Mục tiêu giáo dục - đào tạo phải gắn liền với mục tiêu phát triển KT Nhu cầu nhân lực của TTLĐ là biểu hiện cụ thể và sinh động của sự phát triển KT, phát triển sản xuất của từng giai đoạn Do vậy, công tác quản lý GDHN không chỉ là một công việc hành chính – sự vụ của nhà quản lý trường học mà là một hoạt động điều chỉnh liên tục việc đào tạo nghề luôn gắn với những yêu cầu cụ thể của thị trường, bảo đảm
Trang 6việc cung ứng sản phẩm giáo dục đáp ứng được nhu cầu của thực tế lao động Quy luật cung – cầu không được tôn trọng thì việc đào tạo nghề sẽ thiếu hiệu quả cần thiết
Nếu công tác quản lý hoạt động GDHN trong các trường nghề được triển khai một cách khoa học và hợp lý theo các giải pháp quản lý hoạt động GDHN trong các trường dạy nghề đáp ứng yêu cầu của TTLĐ thì sẽ nâng cao được chất lượng đào tạo nghề đáp ứng những yêu cầu về nhân lực của TTLĐ trong nước
5 Đối tượng và khách thể nghiên cứu
- Khách thể nghiên cứu: Hoạt động GDHN trong các trường dạy nghề hiện nay
ở nước ta
- Đối tượng nghiên cứu: Yêu cầu về nguồn nhân lực của TTLĐ; Nội dung của các
giải pháp quản lý hoạt động GDHN trong các trường dạy nghề đáp ứng yêu cầu của TTLĐ
6 Giới hạn nghiên cứu
Luận án chỉ nghiên cứu một số trường cao đẳng nghề có hệ đào tạo như sau: Sơ cấp nghề, trung cấp nghề và cao đẳng nghề
Luận án xác định yêu cầu của TTLĐ là yêu cầu của các nhà tuyển dụng (doanh nghiệp, tổ chức cung ứng lao động) Do vậy, đáp ứng yêu cầu của TTLĐ chính là đáp ứng yêu cầu của các nhà tuyển dụng (doanh nghiệp, tổ chức cung ứng lao động)
Việc khảo sát thực tiễn GDHN và quản lý hoạt động GDHN chỉ tiến hành trong một số trường dạy nghề ở Việt Nam: Trường Cao đẳng nghề kỹ thuật công nghệ TpHCM, Trường Cao đẳng nghề Đồng Nai, Trường Cao đẳng nghề công nghệ cao Đồng An, Trường Cao đẳng nghề Bình Thuận, Trường Cao đẳng nghề Phú Yên, Trường Cao đẳng Nghề Bách nghệ Hải phòng, Trường Trung cấp kỹ thuật Vĩnh Phúc
Tổ chức thử nghiê ̣m tại Trường Cao đẳng nghề kỹ thuật công nghệ TpHCM
Trang 77 Các cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu
7.1 Cách tiếp cận
7.1.1 Cách tiếp cận thị trường: Nhu cầu nhân lực của các doanh nghiệp trong xã hội
phản ánh trực tiếp yêu cầu phát triển của TTLĐ Do vậy, quản lý hoạt động GDHN phải tính đến số lượng và chất lượng nguồn nhân lực sẽ đưa ra TTLĐ với qui luật cung – cầu, qui luâ ̣t giá tri ̣
7.1.2 Cách tiếp cận hê ̣ thống : GDHN là mô ̣t hê ̣ thống phức h ợp Chất lượng và hiệu
quả của công tác quản lý hoạt động GDHN phụ thuô ̣c vào từng khâu trong hê ̣ thống Mặt khác, cần phải xây dựng một hệ thống quản lý hoạt động GDHN theo cơ chế hoa ̣t
đô ̣ng, phù hợp với hoàn cảnh và điều kiện thực tế của các trường dạy nghề ở nước ta trong giai đoạn hiện nay
7.1.3 Cách tiếp cận lịch sử: GDHN của nước ta đã có từ lâu Trong tình hình sản xuất
hiện nay, công tác GDHN cần kế thừa những kinh nghiệm đã từng có, trong từng giai đoạn lịch sử phát triển của nó
7.2 Phương pháp nghiên cứu
7.2.1.Phương pháp nghiên cứu lý luận: Phân tích thực trạng quản lý hoạt động GDHN,
các tư liệu GDHN đã có , làm rõ tác dụng của chúng trong TTLĐ Tổng hợp các tài liệu, văn bản có liên quan đến đề tài để làm rõ cơ sở lý luận cho công tác quản lý hoạt động GDHN
7.21 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn
- Phương pháp điều tra khảo sát: Tiến hành điều tra bằng các bảng hỏi (phát phiếu, phỏng vấn trực tiếp HS, GV, cán bộ quản lý) về thực tiễn quản lý hoạt động GDHN trong các trường dạy nghề, đánh giá công tác quản lý hoạt động GDHN hiện đang thực hiện trong các trường dạy nghề
- Phương pháp chuyên gia: Hội thảo, trao đổi với cán bộ quản lý giáo dục, GV và các
nhà khoa học về quản lý hoạt động GDHN tại các nước công nghiệp, ở một số địa phương làm tốt công tác này
Trang 8- Các phương pháp hỗ trợ: Sử dụng phương pháp thống kê, phần mềm SPSS để xử lý
các số liệu thử nghiệm
- Phương pháp thử nghiệm: Tiến hành thử nghiê ̣m những giải pháp qu ản lý hoạt động GDHN tại một trường dạy nghề Kết quả thử nghiệm được tổng kết, nhận định về mức
độ cần thiết và tính khả thi của các giải pháp
8 Những luận điểm bảo vệ
8.1 Càng đi vào nền kinh tế thị trường và phát triển thị trường, thì công tác GDHN cần phải đặt ra một cách bức thiết không chỉ cho trường phổ thông mà cho chính trường dạy nghề
8.2 GDHN có vai trò quan trọng đối với phát triển bền vững của các trường dạy nghề Hiện nay, hoạt động này trong trường dạy nghề chưa phát huy được vai trò quan trọng
đó Vì vậy cần đổi mới quản lý hoạt động GDHN trong các trường dạy nghề
8.3 Hoạt động GDHN trong các trường dạy nghề chỉ có thể có hiệu quả khi các trường dạy nghề tổ chức, quản lý hoạt động GDHN trong mối quan hệ chặt chẽ với các trường phổ thông, các doanh nghiệp, các cơ sở sản xuất sử dụng HS tốt nghiệp của nhà trường
9 Đóng góp mới của đề tài
9.1 Về lý luận
- Phát triển các khái niệm về HN trong trường dạy nghề; quản lý hoạt động
GDHN
- Làm rõ mối quan hệ giữa HN và thị trường lao động; những khác biệt giữa HN trong trường phổ thông, HN trong trường dạy nghề, các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý hoạt động giáo dục HN
- Đề xuất nội dung các giải pháp quản lý hoạt động GDHN đáp ứng yêu cầu của
TTLĐ
9.2 Về thực tiễn
Trang 9- Đánh giá thực trạng GDHN, quản lý hoạt động GDHN trong các trường dạy nghề đáp ứng yêu cầu của TTLĐ
- Tổ chức kiểm nghiệm thành công các giải pháp quản lý hoạt động GDHN đáp ứng yêu cầu của TTLĐ tại trường Cao đẳng nghề Kỹ thuật – Công nghệ Tp HCM
10 Cấu trúc luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo và các phụ lục, nội dung chính của luận án được trình bày trong ba chương:
Chương 1: Cơ sở lý luận của công tác quản lý hoạt động giáo dục hướng nghiệp trong các trường dạy nghề
Chương 2: Thực trạng về quản lý hoạt động giáo dục hướng nghiệp trong các trường dạy nghề
Chương 3: Một số giải pháp quản lý hoạt động giáo dục hướng nghiệp trong các trường dạy nghề đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
A TÀI LIỆU TIẾNG VIỆT
1 Đặng Danh Ánh (2010), Giáo dục hướng nghiệp ở Việt Nam Nxb Văn hóa thông
tin, Hà Nội
2 Đặng Danh Ánh (2002), “Quan điểm mới về giáo dục hướng nghiệp”, Tạp chí Giáo
dục ( 38), tr.36-37
3 Đặng Danh Ánh, Bùi Văn Ngợi, Đoàn Mạnh Phương (2003), Những nẻo đường
lập nghiệp Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội
4 Đặng Danh Ánh (2008), Mô tả nghề nghiệp ở Việt Nam Tài liệu dùng cho học viên
cao học tâm lý và thực hành hướng nghiệp, Khoa Sư phạm - Đại học Quốc gia Hà Nội
Trang 105 Đặng Danh Ánh (2007), Giáo dục hướng nghiệp Tài liệu dùng cho học viên cao
học tâm lý và thực hành hướng nghiệp, Khoa Sư phạm - Đại học Quốc gia Hà Nội
6 Trần Xuân Bách (2009), Đánh giá giảng viên Đại học theo hướng chuẩn hóa trong
giai đoạn hiện nay, (Luận án Tiến sĩ), Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội
7 Đặng Quốc Bảo (2011), “Những góc nhìn sư phạm – Văn hóa với người thầy”, Tạp
chí Quản lý Giáo dục (30), tr.1-3
8 Phan Trọng Báu (1994), Giáo dục Việt nam thời cận đại Nxb Khoa học Xã Hội,
Hà Nội
9 Hoàng Văn Bình (2009), phương pha ́ p và công cụ hư ớng nghiệp đ ể giúp học sinh khám phá nghề may công nghi ệp trong kỹ thuật trải vải và cắt phôi tại Trường trung Cấp kỹ thuật Vĩnh Phúc, (Luận văn Thạc sĩ), Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà
Nội
10 Bộ Kế Hoạch và Đầu Tư (2011), Báo cáo tổng hợp quy hoạch phát triển nhân lực
Việt Nam giai đoạn 2011 – 2020, Hà Nội
11 Bộ Lao động -Thương binh và Xã hội (2010), Chỉ thị số 02/CT- BLĐTBXH
ngày 1/10/2010 về việc “Thực hiện nhiệm vụ công tác học sinh, sinh viên năm học
2010 – 2011”
12 Bộ Lao động-Thương binh và Xã hội (2008), Định hướng nghề nghiệp và việc
làm, Nxb Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội
13 Đỗ Xuân Canh (2009), phương pha ́ p và công cụ hướng nghiê ̣p đ ể giúp học sinh khám phá nghề may công nghi ệp trong kỹ thuật may cổ áo tại Trường trung Cấp kỹ thuật Vĩnh Phúc, (Luận văn Thạc sĩ), Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội