Do nhu cầu luôn nâng cao về cơ cấu và chất lượng nguồn nhân lực từ khu vực sử dụng lao động tốt nghiệp đại học, do vậy đổi mới quản lí đào tạo trong các trường đại học là khâu đột phá đầ
Trang 1Quản lý đào tạo trong các trường đại học Việt Nam theo tiếp cận quản lý theo kết quả (RBM)
Trần Văn Tùng
Trường Đại học Giáo dục Đại học Quốc gia Hà Nội Luận văn ThS Giáo dục học : 62 14 05 01 Người hướng dẫn : PGS.TS Nguyễn Tiến Đạt ; TS Nguyễn Bá Thái
Năm bảo vệ: 2013
205 tr
Abstract Nghiên cứu quản lí đào tạo đại học; Nghiên cứu quản lí theo kết quả; Các
yếu tố quyết định và tác động đến quản lí đào tạo trong các trường đại học; Quản lí đào tạo theo tiếp cận quản lí theo kết quả Nghiên cứu thực trạng quản lí đào tạo trong các trường đại học Việt Nam Nghiên cứu nhu cầu đổi mới quản lí đào tạo trong các trường đại học Việt Nam Nghiên cứu các nguyên tắc định hướng xây dựng các giải pháp Đề xuất các giải pháp, phân tích tính khả thi của các giải pháp, phân tích tác động của các giải pháp trong lĩnh vực quản lí đào tạo trong nhà trường, phân tích tác động đối với xã hội
Keywords Quản lý giáo dục; Quản lý đào tạo; Quản lý trường học; Giáo dục đạo học Content
1 Lí do chọn đề tài
Hội nhập và cạnh tranh toàn cầu là xu thế tất yếu của lịch sử nhân loại Sự cạnh tranh về hàng hóa và công nghệ tất yếu sẽ dẫn đến cạnh tranh nguồn nhân lực, do vậy cải cách giáo dục là hệ quả tất yếu nhằm thúc đẩy phát triển giáo dục đáp ứng nhu cầu về nhân lực của xã hội Cạnh tranh giáo dục theo khía cạnh nguồn nhân lực chủ yếu là cạnh tranh về chất lượng và hiệu quả giáo dục ở bậc đại học và sau đại học
Cạnh tranh giáo dục trực tiếp dẫn đến đổi mới quản lí giáo dục nhằm tạo động lực phát triển mới cho toàn bộ hệ thống giáo dục và tạo động lực phát triển cho từng cơ
sở giáo dục, cho từng trường đại học
Trang 2Do nhu cầu luôn nâng cao về cơ cấu và chất lượng nguồn nhân lực từ khu vực
sử dụng lao động tốt nghiệp đại học, do vậy đổi mới quản lí đào tạo trong các trường đại học là khâu đột phá đầu tiên nhằm tạo động lực phát triển mới cho các trường đại học và trực tiếp tạo ra chất lượng và hiệu quả đào tạo của nhà trường
Hệ thống giáo dục đại học Việt Nam nói chung và các trường đại học Việt Nam nói riêng đang trong giai đoạn chuyển đổi mô hình phát triển từ thể chế chỉ huy bao cấp sang thể chế của kinh tế thị trường toàn cầu định hướng XHCN Đây là giai đoạn quá độ phức tạp đòi hỏi các trường đại học cần có những quyết sách đúng đắn trong việc lựa chọn mô hình quản lí đào tạo phù hợp nhằm tạo ra động lực phát triển có giá trị thực tiễn bảo đảm sự phát triển bền vững của nhà trường trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng khốc liệt giữa các trường đại học trong và ngoài nước hiện nay
Luận án tiến sĩ quản lí giáo dục: Quản lí đào tạo trong các trường đại học Việt Nam theo tiếp cận quản lí theo kết quả (RBM) Đây là đề tài khoa học có đóng góp và tạo phần đổi mới quản lí đào tạo trong các trường đại học Việt Nam, thiết thực góp phần nâng cao năng lực quản lí, nâng cao chất lượng và hiệu quả đào tạo nhằm đáp ứng sự phát triển của đất nước trong thời kì công nghiệp hóa và hiện đại
hóa đất nước
Đề tài xuất phát từ 3 lí do cơ bản như sau:
1 Căn cứ các chủ trương của Đảng, Chính phủ Việt Nam về đổi mới quản lí giáo dục
và quản lí giáo dục đại học
Đây là những đòi hỏi có tính pháp lí nhằm nâng cao năng lực quản lí của các trường đại học Việt Nam, thiết thực nâng cao chất lượng đào tạo và hiệu quả đào tạo gắn với nhu cầu xã hội
- Đánh giá của Quốc hội nước Cộng hòa xã hội Chủ nghĩa Việt Nam tháng 4 năm
2010 về những yếu kém và tụt hậu về chất lượng đào tạo của giáo dục đại học Việt Nam
và yêu cầu đổi mới về quản lí chất lượng giáo dục trong các trường đại học
Trang 3- Đề án đổi mới toàn diện giáo dục đại học Việt Nam của Chính phủ nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam với nhiệm vụ quan trọng là đổi mới quản lí giáo dục đại học
- Chính Phủ Việt Nam, Chiến lược phát triển giáo dục 2011 - 202 0, Thủ tướng
Chính phủ, 771/QĐ -TTg ngày 15/6/2012 ở trang 4 cũng đã khẳng định: "Chất lượng giáo dục còn thấp so với yêu cầu phát triển của đất nước trong thời kì mới và so với trình độ của các nước có nền giáo dục tiên tiến trong khu vực, trên thế giới Chưa giải quyết tốt mối quan hệ giữa phát triển số lượng với yêu cầu nâng cao chất lượng; năng lực nghề nghiệp của học sinh, sinh viên sau khi tốt nghiệp chưa đáp ứng được yêu cầu của công việc; có biểu hiện lệch lạc về hành vi lối sống trong một bộ phận học sinh, sinh viên" [15, tr 4]
"Quản lí giáo dục vẫn còn nhiều bất cập, còn mang tính bao cấp, ôm đồm, sự vụ
và chồng chéo, phân tán, trách nhiệm và quyền hạn quản lí chuyên môn chưa đi đôi với trách nhiệm, quyền hạn quản lí về nhân sự và tài chính Hệ thống pháp luật và chính sách về giáo dục thiếu đồng bộ, chậm được sửa đổi, bổ sung Sự phối hợp giữa ngành giáo dục và các bộ phận, ngành, địa phương chưa chặt chẽ Chính sách huy động và phân bổ nguồn lực tài chính cho giáo dục chưa hợp lí Quyền tự chủ và trách nhiệm xã hội của các cơ sở giáo dục chưa được quy định cụ thể, sát thực"
"Một bộ phận nhà giáo và cán bộ quản lí chưa đáp ứng được yêu cầu, nhiệm vụ giáo dục trong thời kì mới Tỉ lệ nhà giáo có trình độ sau đại học còn thấp, tỉ lệ giảng viên trên sinh viên chưa đạt mức chỉ tiêu đề ra" [15, tr.4]
"Nội dung chương trình, phương pháp dạy và học, công tác thu, kiểm tra, đánh giá chậm đổi mới Nội dung chương trình còn nặng về lí thuyết, phương pháp dạy học lạc hậu, chưa phù hợp với đặc điểm khác nhau của các loại hình cơ sở giáo dục, vùng miền và các đối tượng người học, nhà trường chưa gắn với đời sống kinh tế, xã hội; chưa chuyển mạnh sang đào tạo theo nhu cầu xã hội; chưa chú trọng giáo dục kĩ năng sống, phát huy tính sáng tạo, năng lực thực hành của học sinh, sinh viên" [15,tr.5]
Chiến lược phát triển giáo dục đến năm 2020 cũng chỉ rõ: Đổi mới quản lí giáo dục là giải pháp đột phá
Trang 4Bản chiến lược cũng đề ra các biện pháp cụ thể về đổi mới quản lí giáo dục đại học: "Tập trung vào quản lí chất lượng giáo dục: Chuẩn hóa đầu ra và các điều kiện đảm bảo chất lượng trên cơ sở ứng dụng các thành tựu mới về khoa học giáo dục, khoa học công nghệ và khoa học quản lí" [15, tr.10]
Chiến lược phát triển Giáo dục Việt Nam đến năm 2020 cũng xác định rõ đổi mới quản lí giáo dục là khâu then chốt nhằm đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục Việt Nam
Dự án phát triển giáo dục đại học Việt Nam 2 cũng đã xác định: áp dụng các thành tựu mới về quản lí vào các trường đại học nhằm nâng cao năng lực quản lí trong các trường đại học Việt Nam là thành tố quan trọng nhằm thúc đẩy hệ thống giáo dục đại học Việt Nam phát triển trong thời kì công nghiệp hóa và hội nhập quốc tế
2 Căn cứ vào thực trạng và nhu cầu đổi mới quản lí đào tạo trong các trường đại học Việt Nam
Chất lượng và hiệu quả đào tạo của các trường đại học Việt Nam hiện nay chưa thực
sự đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế xã hội và đang gặp nhiều thách thức lớn: từ bên ngoài
và cả từ bên trong Sinh viên ra trường chưa đáp ứng yêu cầu công việc của các công ty, đặc biệt là của khu vực các doanh nghiệp liên doanh với nước ngoài, sự yếu kém bộc lộ cả trong lĩnh vực chuyên môn, ngoại ngữ và kĩ năng giao tiếp
Kết quả đầu ra của quá trình đào tạo, nghiên cứu khoa học và các dịch vụ xã hội của nhà trường chưa được đo đạc rõ ràng theo những đòi hỏi của xã hội nhằm minh bạch hóa quá trình hoạt động của nhà trường
Quy mô đào tạo của các trường tăng lên nhưng chất lượng đào tạo do vậy sụt giảm khi các nguồn lực đào tạo chưa tăng lên tương ứng - điều này làm cho chất lượng đào tạo chưa đáp ứng nhu cầu xã hội đang luôn biến đổi và đòi hỏi ngày càng cao, đào tạo chưa gắn với các mục tiêu quốc gia, mục tiêu của vùng miền về phát triển nguồn nhân lực công nghiệp hóa
Các kết quả hoạt động đào tạo của nhà trường hiện nay chưa gắn với trách nhiệm của người quản lí và người thực hiện, điều này làm các trường chưa có động lực
Trang 5phát triển, chưa phát huy được tiềm năng sáng tạo của nguời Việt Nam, chưa thu hút được các nhân tài cho các trường đại học
Về mặt tổ chức, quản lí đào tạo trong các trường đại học Việt Nam hiện nay đang thực hiện mô hình chỉ huy khép kín, các giá trị điều chỉnh hệ thống quản lí đang hướng đến các thành tích cá nhân, đến thành tích của các cơ quan chủ quản, đến thành tích của chủ thể quản lí mà chưa chú trọng hướng ra phục vụ nhu cầu phát triển xã hội, hướng ra người tiêu dùng, hướng tới thị trường lao động
Mô hình quản lý chất lượng đầu vào hiện nay của Việt Nam chủ yếu chú trọng tuyển chọn sinh viên qua các kỳ thi đầu vào nhưng lại không chú trọng đến quá trình đào tạo và chất lượng đầu ra nên mô hình này khó thích ứng trong cơ chế thị trường với chất lượng luôn thay đổi với tiêu chí ngày càng cao Mô hình này chỉ phù hợp trong cơ chế kinh tế xã hội chỉ huy bao cấp với kế hoạch hóa cao có tính đến kế hoạch
số sinh viên đầu ra cho các khu vực kinh tế nhà nước, sinh viên ra trường không cần xem xét chất lượng vì đã có sẵn việc làm theo kế hoạch Mô hình này cứ vào được đại học là coi như ra trường và có việc làm Mô hình này làm cho các kỳ thi quá căng thẳng vì giá trị kì thi đại học quá cao
Như vậy, nhu cầu nâng cao chất lượng đào tạo, nhu cầu nâng cao hiệu quả đào tạo đáp ứng nhu cầu xã hội tất yếu dẫn đến việc đổi mới kiểu quản lí đào tạo trong các trường đại học Việt Nam nhằm tạo ra một động lực phát triển mới, trực tiếp nâng cao năng lực quản lí nói chung và quản lí đào tạo nói riêng là một tất yếu Vấn đề còn lại là lựa chọn kiểu quản lí nào phù hợp với yêu cầu và đặc điểm của các trường đại học Việt Nam Một chốt điểm của quá trình đổi mới quản lí giáo dục đại học Việt Nam mà chúng ta cần ý thức là: Mọi chủ trương, đường lối về đổi mới dù hay đến đâu nhưng năng lực quản lí trong các trường đại học hiện nay không được nâng cao lên thì mọi chủ trương, mọi sự đầu tư tiền bạc của nhân dân đều bị lãng phí và vô hiệu hóa
3 Căn cứ vào các thành tựu và xu hướng áp dụng ngày càng mở rộng về quy mô và chiều sâu của phương thức quản lí theo kết quả đã được áp dụng rộng rãi trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo
Trang 6Xu hướng phát triển của phương thức quản lí theo kết quả đang tạo ra cơ hội đổi mới quản lí giáo dục nói chung và quản lí đào tạo trong các trường đại học nói riêng
Căn cứ vào cơ hội đổi mới quản lí đào tạo trong các trường đại học Việt Nam khi ứng dụng cách tiếp cận quản lí theo kết quả nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả đào tạo, đáp ứng nhu cầu công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước
Vấn đề đặt ra là có mô hình quản lí nào đem lại hiệu quả và phù hợp với đặc trưng của giáo dục đại học
Hiện nay hệ thống quản lý theo kết quả (RBM - Results - Based Management)
đang được áp dụng cho nhiều lĩnh vực Đây là hệ thống quản lý mới được hình thành
từ những năm 80 của thế kỉ 20 tại Hoa Kỳ và châu Âu Hệ thống RBM đã được khẳng định ở các nước phát triển OECD 30 năm nay, hầu hết các tổ chức tài chính quốc tế đều khuyến nghị áp dụng hệ thống quản lí này nhằm tăng hiệu quả đầu tư Mục tiêu của hệ thống quản lý này nhằm tăng cường hiệu quả của các kế hoạch chất lượng thông qua việc đổi mới quá trình xây dựng kế hoạch chất lượng, đổi mới hệ thống kiểm soát và đánh giá việc thực hiện theo kết quả đầu ra, thúc đẩy hình thành những tiêu chí nâng cao chất lượng phục vụ xã hội Bản chất của hệ thống này là giải phóng tối đa năng lực sáng tạo của người lao động trong quá trình thực hiện các hoạt động
nhằm đạt đến hiệu quả đầu ra cao nhất Hệ thống quản lý theo kết quả (RBM – Results
- Based Management) là một thành tựu mới của khoa học quản lý trên thế giới Mô
hình này đã tương đối hoàn chỉnh về mặt lý thuyết và hiện nay đã được bổ sung thêm các công cụ quản lí mới và ngày càng được thừa nhận và ứng dụng rộng rãi tại nhiều quốc gia, tại nhiều lĩnh vực kinh tế xã hội khác nhau trên thế giới Tại Việt Nam, chương trình cải cách hành chính quốc gia đã nghiên cứu và ứng dụng vào công tác đổi mới hệ thống quản lý hành chính ở Việt Nam
Việc nghiên cứu, đề xuất mô hình quản lý đào tạo đại học theo kết quả đầu ra có ý nghĩa vô cùng lớn trong việc đổi mới công tác quản lý giáo dục đại học ở Việt Nam hiện nay
Trang 7Với các lí do cơ bản trên, việc ứng dụng quản lí đào tạo trong các trường đại học Việt Nam với phương thức quản lí theo kết quả là một nhiệm vụ có tính cấp thiết nhằm nâng cao năng lực quản lí, nâng cao chất lượng đào tạo, đồng thời tạo động lực phát triển trong các trường đại học Việt Nam đáp ứng kịp thời cho sự nghiệp công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước
Sơ đồ tóm tắt tính cấp thiết của luận án
Trang 82 Mục đích nghiên cứu
Đề xuất quy trình và giải pháp quản lí đào tạo với tiếp cận quản lí theo kết quả nhằm nâng cao năng lực quản lí đào tạo trong các trường đại học Việt Nam nhằm phục
vụ nhu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước
3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu
Khách thể (contrasted to subject) nghiên cứu của luận án là các trường đại học công lập ở Việt Nam Đề tài lựa chọn các khách thể nghiên cứu theo cơ cấu vùng miền (Bắc – Trung - Nam), các loại hình trường đại học (Đại học Quốc Gia, trường đại học Kinh Tế, đại học vùng, trường đại học Kĩ Thuật ) nhằm có những cơ sở thực tế phù hợp với hoàn cảnh Việt Nam
Đối tượng (object) nghiên cứu của luận án là quy trình quản lí đào tạo trong các trường đại học công lập Việt Nam (Quy trình thực hiện là một tiêu chí khoa học có giá trị ứng dụng mang tính bản quyền)
Quản lí đào tạo trong trường đại học là một đối tượng nghiên cứu rất phức tạp bao gồm nhiều yếu tố từ đầu vào đến đầu ra, từ tuyển sinh, quản lí giảng dạy đến quản
lí bằng cấp Tuy nhiên công tác quản lí đào tạo trong trường đại học là một quy trình khách quan theo các bước và các nhiệm vụ khác nhau, gắn kết với nhau Quy trình quản lí đào tạo là đặc trưng cơ bản của mô hình quản lí trong nhà trường đại học Đề tài tập trung vào đối tượng nghiên cứu là xây dựng quy trình đào tạo ứng dụng quản lí theo kết quả nhằm nâng cao năng lực quản lí và chất lượng đào tạo trong các trường đại học Việt Nam Đề tài đề cập đến việc gắn quá trình ứng dụng quản lí theo kết quả với việc nâng cao nâng lực quản lí trong nhà trường và nâng cao chất lượng đào tạo bởi vì các yếu tố then chốt này không thể tách rời nhau trong bối cảnh công nghiệp hóa
và hiện đại hóa hiện nay của Việt Nam Đây là đề tài quản lí cấp trường do vậy ít đề cấp đến quản lí giảng dạy vì quản lí giảng dạy gắn nhiều với chuyên môn cấp khoa, cấp bộ môn bởi mỗi môn học có nội dung và phương pháp giảng dạy đặc thù rất khó
có quy trình chung cho các môn học được
4 Giả thuyết khoa học
Công tác quản lí đào tạo trong các trường đại học Việt Nam có được những thay đổi bằng cách tiếp cận phương thức quản lí theo kết quả với những nguyên tắc và quy
Trang 9trình quản lí gắn kết quả đào tạo với lợi ích của nguời học và của xã hội thì năng lực quản lí đào tạo, chất lượng đào tạo trong các trường đại học Việt Nam sẽ tăng lên và điều này trực tiếp đáp ứng nhu cầu phát triển nhân lực chất lượng cao ở trình độ đại học, đáp ứng kịp thời yêu cầu cấp thiết của xã hội Việt Nam trong thời kì công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước
5 Nhiệm vụ nghiên cứu
Đề tài có các nhiệm vụ nghiên cứu cơ bản như sau:
1 Các nhiệm vụ nghiên cứu lí luận
- Nghiên cứu quản lí đào tạo đại học
- Nghiên cứu quản lí theo kết quả
- Các yếu tố quyết định và tác động đến quản lí đào tạo trong các trường đại học
- Quản lí đào tạo theo tiếp cận quản lí theo kết quả
2 Các nhiệm vụ nghiên cứu thực tiến
- Nghiên cứu thực trạng quản lí đào tạo trong các trường đại học Việt Nam
- Nghiên cứu nhu cầu đổi mới quản lí đào tạo trong các trường đại học Việt Nam
3 Nghiên cứu đề xuất các giải pháp
- Nghiên cứu các nguyên tắc định hướng xây dựng các giải pháp
- Đề xuất các giải pháp
- Phân tích tính khả thi của các giải pháp
4 Phân tích tác độngcủa các giải pháp
- Phân tích tác động của các giải pháp trong lĩnh vực quản lí đào tạo trong nhà trường
- Phân tích tác động đối với xã hội
5 Nhiệm vụ thử nghiệm
- Xây dựng phương án thực nghiệm tại trường đại học Ngân Hàng TP Hồ Chí Minh
- Triển khai thực hiện thử nghiệm
- Đánh giá kết quả thử nghiệm
6 Các kết luận của luận án
7 Các khuyến nghị của luận án
- Đối với Bộ Giáo dục và Đào tạo
Trang 10- Đối với trường đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội
6 Phương pháp nghiên cứu
6.1 Cách tiếp cận của đề tài
- Tiếp cận từ thực tế: Nhu cầu hội nhập giáo dục quốc tế và nâng cao chất lượng đào tạo đại học đang đặt ra những đòi hỏi cấp thiết về việc nâng cao năng lực quản lí trong các trường ĐH Việt Nam Dự án ĐH 2 cũng đã có một thành tố quan trọng số 2: Nâng cao năng lực quản lí cho các trường đại học Việt Nam nhằm đưa những thành tựu mới về quản lí áp dụng cho các trường đại học
- Tiếp cận từ kinh nghiệm quốc tế: Ngân hàng thế giới và ngân hàng phát triển châu Á đã thành công trong việc áp dụng hệ thống quản lí theo kết quả trong nhiều lĩnh vực xã hội khác nhau, và đã áp dụng thành công trong lĩnh vực giáo dục tại Mongolia, Campuchia là tiền đề lí luận và thực tiễn cho việc nghiên cứu áp dụng hệ thống quản lí theo kết quả vào việc nâng cao nâng lực quản lí cho các trường đại học Việt Nam
- Tiếp cận từ sự tổng hợp và so sánh ưu khuyết điểm của các phương thức quản lí nhằm xác định những yêu cầu của phương thức quản lí theo kết quả áp dụng trong các trường đại học Việt Nam
6.2 Các phương pháp lý thuyết
- Thu thập thông tin tư liệu khoa học, các bài báo khoa học
Đề tài đã thu thập nhiều tài liệu khoa học về quản lí, quản lí giáo dục, quản lí đào tạo đại học, quản lí chất lượng đào tạo đại học
Các bài báo khoa học, các bài viết tổng quan về chất lượng giáo dục đại học, quản lí và các giải pháp chất lượng giáo dục đại học trong nước và ngoài nước
- Phân tích, tổng hợp các thông tin, tài liệu khoa học
Các tài liệu khoa học về mô hình quản lí theo kết quả RBM chủ yếu được khai thác từ các trang WEB của các tổ chức quốc tế: WB, ADB, UNDP, UNESCO, CIDA CANADA…