dạy học các trích đoạn truyện kiều theo đặc trưng thi pháp thể loại cho học sinh lớp 10 trung học phổ thông

Nguyễn Thúy Hồng Năm bảo vệ: 2013 Abstract: Vận dụng lí thuyết dạy học tác phẩm văn chương theo đặc trưng thi pháp thể loại vào dạy các trích đoạn Truyện Kiều cho Học sinh HS lớp 10,

Dạy học các trích đoạn Truyện Kiều theo đặc trưng thi pháp thể loại cho học sinh lớp 10 trung

học phổ thông Đinh Thị Minh Thúy

Trường Đại học Giáo dục Luận văn Thạc sĩ ngành: Lí luận và phương pháp dạy học; Mã số: 60 14 10

Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Thúy Hồng

Năm bảo vệ: 2013

Abstract: Vận dụng lí thuyết dạy học tác phẩm văn chương theo đặc trưng thi pháp thể

loại vào dạy các trích đoạn Truyện Kiều cho Học sinh (HS) lớp 10, Trung học phổ thông (THPT) ở một số trường THPT trên địa bàn tỉnh Ninh Bình Đề xuất phương pháp, biện pháp cụ thể vận dụng đặc trưng thể loại vào dạy các đoạn trích Truyện Kiều cho HS lớp

10 Thiết kế các giáo án dạy học các đoạn trích Truyện Kiều cho HS lớp 10 theo đặc

trưng thể loại Thực nghiệm sư phạm để kiểm chứng kết quả nghiên cứu

Keywords: Phương pháp dạy học; Ngữ văn; Thi pháp thể loại; Lớp 10

1.2 Môn Ngữ văn chiếm vị trí, vai trò quan trọng trong hệ thống các môn học ở bậc phổ thông Muốn đạt hiệu quả giáo dục cao nhất, việc giảng dạy Ngữ văn phải tiến hành sao cho phù hợp với đặc trưng bộ môn, vừa mang bản chất xã hội, vừa là một hiện tượng thẩm mĩ, hiện tượng nghệ thuật Nâng cao chất lượng giảng dạy văn học, nâng cao khả năng tiếp nhận, cảm thụ văn học cho HS, đổi mới PPDH nhằm tạo hiệu quả giảng dạy cao là việc luôn được người làm công tác giảng dạy Ngữ văn quan tâm Trong nhà trường Việt Nam, việc dạy các tác phẩm văn chương theo đặc trưng thi pháp thể loại là một vấn đề đã và đang được chú trọng Nắm vững thi pháp thể loại, người dạy không chỉ hiểu đúng, hiểu sâu hơn tác phẩm văn học mà còn có khả năng thiết kế có hiệu quả hệ thống hoạt động, thao tác để hướng dẫn học sinh cách thứ đọc – hiểu tác phẩm, giúp người học có khả năng giải mã những tác phẩm cùng thể loại

1.3 Theo tinh thần trên, chương trình và sách giáo khoa Ngữ văn đã hướng tới việc thay đổi PPDH theo đặc trưng thi pháp thể loại Trong chương trình, SGK cung cấp cho HS mỗi thể loại một vài tác phẩm thật tiêu biểu cho thể loại đó (tính mẫu) Yêu cầu đặt ra là dạy một cách kĩ lưỡng để HS một mặt thấy được vẻ đẹp cụ thể của tác phẩm ấy, mặt khác giúp HS biết cách đọc, cách phân tích và tiếp nhận một tác phẩm văn học theo thể loại Từ đó, các em có thể tự mình đọc, tìm hiểu và khám phá những tác phẩm cùng thể loại Kết quả là, HS sẽ không còn lúng túng khi gặp những tác phẩm chưa được học trên lớp, bởi vì cách tiếp cận những thể loại đó HS đã được học kĩ càng Chính vì lí do đó mà việc nắm vững đặc trưng thi pháp thể loại và lựa chọn phương pháp giảng dạy cho phù hợp là yêu cầu cơ bản đối với người GV dạy văn

1.4 Trong chương trình Ngữ văn lớp 10, nội dung đã hướng vào dạy học nhiều kiểu tác phẩm văn học theo các thể loại khác nhau Riêng phần Văn học trung đại đã cho thấy khá đầy đủ diện mạo văn học thời kì này Và lẽ dĩ nhiên, nghiên cứu về văn học giai đoạn này, không thể không

nhắc đến kiệt tác văn học của dân tộc là Truyện Kiều Tác phẩm này được đưa vào chương trình

không chỉ với tư cách là một vật báu của văn học dân tộc mà còn giữ vai trò như một ví dụ tiêu

biểu nhất về một thể loại văn học nội sinh của dân tộc là thể loại truyện thơ Truyện Kiều được

trích giảng 4 đoạn trích xuất phát từ quan điểm thi pháp học Các trích đoạn được coi là đỉnh cao

của nghệ thuật Truyện Kiều, những tiêu chí khu biệt Truyện Kiều – Việt Nam với Kim Vân Kiều

truyện – Trung Quốc sẽ là đối tượng trích giảng của phương pháp này

Trước những yêu cầu mới của chương trình Ngữ văn bậc THPT, với hứng thú giảng dạy

tác phẩm văn học theo đặc trưng thi pháp thể loại và tình yêu với Truyện Kiều, chúng tôi đã lựa

chọn đề tài: Dạy học các trích đoạn Truyện Kiều theo đặc trưng thi pháp thể loại cho học sinh

lớp 10 trung học phổ thông Đề tài thực sự là một sự hứng thú đối với chúng tôi vì nó đã chạm

đến vấn đề cốt lõi nhất của việc đổi mới dạy học văn từ mục tiêu, cấu trúc và nội dung chương trình đến phương pháp dạy học Xuất phát từ những lí do trên đây, chúng tôi thiết nghĩ việc nghiên cứu đề tài trong tình hình hiện nay là cần thiết và hữu ích

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Về phương pháp dạy học tác phẩm văn chương theo đặc trưng thi pháp thể loại

Các tác phẩm Phương pháp dạy học văn do Phan Trọng Luận chủ biên, Phân tích tác

phẩm văn học trong nhà trường của Phan Trọng Luận, Đổi mới phương pháp dạy học Văn - Tiếng Việt ở trường phổ thông của Nguyễn Trí - Nguyễn Trọng Hoàn đã cung cấp cho GV

những kiến thức lí luận và phương pháp giảng dạy văn học cơ bản Với cuốn Những ngả đường

vào văn học, Hoàng Ngọc Hiến đi từ những khái luận đến việc đọc tác phẩm và phân tích tác

phẩm Trong đó có những bài viết hữu ích cho việc dạy học tác phẩm văn chương theo loại thể

trong nhà trường như: Bàn góp về phương pháp giảng văn, Một ít lí thuyết về trào phúng, Mấy

vấn đề của tiểu thuyết và đặc trưng của thể loại này, Kí và tiểu luận, Đặc điểm của truyện ngắn hiện đại, Trên cơ sở thi pháp học, tác giả Nguyễn Thị Dư Khánh trong cuốn Thi pháp học và

vấn đề giảng dạy thi pháp trong nhà trường đã có những khám phá sâu sắc về việc vận dụng một

số thi pháp truyện vào việc giảng dạy truyện Trong đó, các bài viết Hai đứa trẻ, Về một hướng

tiếp cận tác phẩm Lão Hạc của Nam Cao có những phát hiện mới mẻ ở bình diện sáng tạo nghệ

thuật, có tính chất định hướng cho việc khai thác vẻ đẹp nghệ thuật của tác phẩm truyện được giảng dạy ở trường phổ thông

Dạy học tác phẩm văn chương theo đặc trưng thi pháp thể loại đã trở thành một xu hướng

và được để cập khá nhiều trong các công trình nghiên cứu khoa học Tiêu biểu như: Vấn đề

giảng dạy văn học theo loại thể của Trần Thanh Đạm, Phương pháp dạy học văn, Phân tích tác

phẩm văn học trong nhà trường của Phan Trọng Luận, Đổi mới phương pháp dạy học Văn - Tiếng Việt ở trường phổ thông của Nguyễn Trí - Nguyễn Trọng Hoàn, Những ngả đường vào văn học của Hoàng Ngọc Hiến, Thi pháp học và vấn đề giảng dạy thi pháp trong nhà trường của

Nguyễn Thị Dư Khánh

2.2 Về giảng dạy Truyện Kiều, các trích đoạn Truyện Kiều từ đặc trưng thi pháp thể loại

Trong Vấn đề giảng dạy văn học theo loại thể do Trần Thanh Đạm chủ biên, Tài liệu bồi

dưỡng thường xuyên giáo viên trung học phổ thông, Tập bài giảng phương pháp dạy học ngữ văn của Khoa Sư phạm, Trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội, Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương (theo thể loại) của Nguyễn Viết Chữ tuy có đề cập đến phương pháp

giảng dạy thể loại truyện song mới chỉ là những lí thuyết chung còn khá sơ lược và Truyện Kiều chưa được quan tâm một cách thích đáng

Trong bài viết Giảng văn đoạn trích Truyện Kiều, Trần Đình Sử đặt ra yêu cầu mới cho

việc dạy học các trích đoạn Truyện Kiều, tuy nhiên đó mới chỉ là những hướng đi khái quát

Phạm Thu Thảo trong khóa luận tốt nghiệp Phương pháp dạy học truyện thơ Nôm (Đại học Sư

phạm Hà Nội) có đề cập phương pháp dạy học truyện thơ Nôm trong đó có Truyện Kiều theo đặc trưng thể loại nhưng đó chỉ là một phương pháp trong nhóm phương pháp tác giả đề ra Như

vậy phương pháp giảng dạy Truyện Kiều theo đặc trưng thể loại còn khá nhiều vấn đề bỏ ngỏ

3 Mục đích nghiên cứu

Vận dụng lí luận về tiếp nhận và cảm thụ tác phẩm văn chương, về đặc trưng thi pháp thể

loại truyện thơ, đề xuất các phương pháp, quy trình cụ thể dạy học các đoạn trích Truyện Kiều ở

lớp 10 THPT theo đặc trưng thể loại nhằm nâng cao chất lượng dạy học tác phẩm thuộc thể loại truyện thơ, góp phần khẳng định ưu điểm và tính khả thi của một hướng dạy học đổi mới: Dạy học văn theo đặc trưng thi pháp thể loại

4 Đối tƣợng nghiên cứu và phạm vi ứng dụng - áp dụng

4.1 Đối tượng nghiên cứu: Việc giảng dạy thể loại truyện thơ thông qua các đoạn trích Truyện

Kiều trong chương trình Ngữ văn 10 trung học phổ thông Ban Cơ bản; Phan Trọng Luận (Tổng

chủ biên), NXB Giáo dục; 2007 theo đặc trưng thể loại

4.2 Phạm vi ứng dụng - áp dụng: HS lớp 10, GV dạy Ngữ văn lớp 10 (tại một số trường THPT

tác giả công tác và có điều kiện trao đổi)

5 Giả thuyết nghiên cứu

Việc hiện thực hóa ý tưởng dạy học thể loại truyện thơ thông qua các đoạn trích Truyện

Kiều trong chương trình Ngữ văn 10 theo đặc trưng thể loại bên cạnh thành công vẫn còn nhiều

bất cập Nếu tổ chức hoạt động dạy học truyện thơ cho HS lớp 10 trên cơ sở vận dụng những hiểu biết về đặc trưng thi pháp thể loại và theo hướng HS là bạn đọc sáng tạo thì sẽ giúp HS biết

đọc – hiểu truyện thơ, hình thành và phát triển ở các em phương pháp tiếp nhận tác phẩm văn học, giúp các em trở thành những chủ thể tích cực, sáng tạo trong học tập ngữ văn

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Vận dụng lí thuyết dạy học tác phẩm văn chương theo đặc trưng thi pháp thể loại vào dạy các

trích đoạn Truyện Kiều cho HS lớp 10, THPT ở một số trường THPT trên địa bàn tỉnh Ninh

Bình

- Đề xuất phương pháp, biện pháp cụ thể vận dụng đặc trưng thể loại vào dạy các đoạn trích

Truyện Kiều cho HS lớp 10

- Thiết kế các giáo án dạy học các đoạn trích Truyện Kiều cho HS lớp 10 theo đặc trưng thể loại

Thực nghiệm sư phạm để kiểm chứng kết quả nghiên cứu

7 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

- Phương pháp khảo sát, thực nghiệm, thống kê, phân tích

- Phương pháp khái quát, hệ thống hóa Phân tích, mô tả kết quả thực nghiệm

8 Đóng góp của luận văn

- Về lí luận: Khẳng định hướng đổi mới đúng đắn của phương pháp dạy học tác phẩm văn chương theo đặc trưng thể loại Đề xuất những phương pháp, biện pháp dạy các đoạn trích

Truyện Kiều theo đặc trưng thể loại cho HS lớp 10, THPT

- Về thực tiễn:

+ Đánh giá thực trạng dạy học các đoạn trích Truyện Kiều cho HS lớp 10 nhằm tìm hiểu kết quả

hiện thực hóa tinh thần dạy học theo đặc trưng thể loại của SGK Ngữ văn 10

+ Đánh giá tính khả thi của việc dạy học những trích đoạn Truyện Kiều, góp phần hoàn thiện mô

hình giờ dạy tác phẩm văn học theo đặc trưng thể loại, đóng góp thêm tư liệu tham khảo soạn giảng, góp phẩn nâng cao chất lượng dạy học Ngữ văn 10

9 Cấu trúc Luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Phụ lục, luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn

Chương 2: Dạy đọc hiểu các trích đoạn Truyện Kiều theo đặc trưng thi pháp thể loại cho học

1.1.1 Thi pháp thể loại và thi pháp Truyện Kiều

1.1.1.1 Khái niệm thi pháp, thể loại và thi pháp Truyện Kiều

1.1.1.1.1 Khái niệm thi pháp, thể loại

Thi pháp học là bộ môn cổ xưa nhất của ngành nghiên cứu văn học Khái niệm thi pháp

học xuất hiện đầu tiên với công trình Nghệ thuật thi ca của Aistole Trong nền văn hóa phương

Tây, thuật ngữ thi pháp học theo Aistole là chỉ lí luận văn học, đến trung thế kỉ, thuật ngữ này chỉ kĩ nghệ, kĩ xảo sáng tác thơ ca; từ thế kỉ XIX trở đi, thuật ngữ này được dùng như lí luận văn học với nghĩa rộng, nó bao gồm sự tổng kết lí luận và nghiên cứu tất cả các thể tài văn học Ở

phương Đông, nếu hiểu thi pháp như một nghệ thuật thì Văn tâm điêu long của Lưu Hiệp là công

trình thi pháp học sớm nhất bởi nó dạy cho người ta những tinh túy của phép làm văn Đến nửa cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỉ XX, thi pháp học hiện đại chính thức được dấy lên, hàng loạt các trường phái thi pháp học hiện đại theo sau xuất hiện

Chúng tôi thống nhất cách hiểu về thi pháp là khoa học nghiên cứu hệ thống các phương thức biểu hiện đời sống bằng nghệ thuật trong sáng tác văn học nhằm khám phá các cấu trúc thể hiện bản chất của nghệ thuật văn học

Về thể loại văn học, đến nay có nhiều ý kiến khác nhau về khái niệm này, chúng tôi

cùng thống nhất cách hiểu về khái niệm thể loại văn học như sau: Thể loại văn học là phương

thức tái hiện đời sống và thể thức cấu tạo văn bản Tên gọi thể loại của tác phẩm cho ta biết: phạm vi và phương thức tái hiện đời sống, hệ thống các phương tiện, phương pháp thể hiện tương ứng Từ cách hiểu trên, có thể chia tác phẩm văn học làm ba loại chính: Tự sự, trữ tình và kịch

1.1.1.1.2 Thi pháp Truyện Kiều

Truyện Nôm là thể loại truyện vừa trung đại, có xu hướng tiểu thuyết hóa Thi pháp

Truyện Kiều từ góc nhìn thể loại được nghiên cứu trên các phương diện: Tư tưởng nghệ thuật,

mô hình tự sự của Truyện Kiều; Cái nhìn nghệ thuật về con người; Không gian nghệ thuật của Truyện Kiều; Thời gian nghệ thuật của Truyện Kiều Qua nghiên cứu cho thấy: xét về nội dung,

Truyện Kiều tiếp tục những vấn đề của ngâm khúc và truyện Nôm trước đó để thực sự đạt được

đỉnh cao của thể loại này; xét về hình thức, Truyện Kiều đã phát triển những nét mới trong thi

pháp truyện Nôm và ngâm khúc lên một trình độ cao chưa từng có biến văn học trung đại thành văn học nghệ thuật, biến tiếng Việt thành tiếng Việt văn học đích thực, biến truyện Nôm thành thể loại mang tính “hàn lâm” hơn

1.1.1.2 Ý nghĩa của vấn đề thi pháp thể loại với việc dạy – học văn học trong nhà trường nói chung và Truyện Kiều nói riêng

1.1.1.2.1 Ý nghĩa của thi pháp học đối với việc đổi mới cách tiếp nhận, phân tích văn học ở Việt Nam

Thi pháp học mặc dù mới được áp dụng những đã nhanh chóng khẳng định những ưu điểm và ý nghĩa to lớn của mình trong việc hiện đại hóa nền lí luận văn học nước nhà Với một loại công trình nghiên cứu về thi pháp trong đó đi đầu là GS Trần Đình Sử đã thực sự khẳng định vai trò to lớn của thi pháp học trong việc đổi mới cách tiếp nhận, phê bình văn học ở Việt Nam, khai thông những bế tắc trong nghiên cứu phê bình văn học ở Việt Nam về vấn đề hình thức

Nhờ có một hệ thống khái niệm đã được hình thức hóa, một hệ thống lí luận phong phú, toàn diện, thi pháp học đã trả lời được một loạt những câu hỏi về văn bản, hình thức hóa được những nội dung vốn trừu tượng, khám phá được những mối quan hệ nội tại trong chiều sâu văn bản Tiếp cận bằng thi pháp học đã đưa nền lí luận văn học nước nhà vào quỹ đạo hiện đại hóa, bắt kịp sự phát triển hiện đại của thế giới

1.1.1.2.2 Ý nghĩa của vấn đề thi pháp thể loại với việc dạy – học các trích đoạn Truyện Kiều trong trường THPT

Bằng việc hướng dẫn HS khai thác đối đa các yếu tố cấu thành văn bản, khai thác vẻ đẹp, giá trị về nội dung và nghệ thuật GV sẽ hình thành cho HS những năng lực cảm thụ văn chương, biết áp dụng những hiểu biết về ngôn ngữ học vào tiếp nhận văn chương Xuất phát từ quan niệm dạy học dựa trên những hiểu biết của HS về văn hóa, văn học và ngôn ngữ vào những tình huống

cụ thể để vận dụng từ văn học vào cuộc sống và từ đó hình thành những giá trị về nhân cách cho

HS

1.1.2 Khả năng tiếp nhận Truyện Kiều theo đặc trưng thể loại của học sinh lớp 10 THPT

1.1.2.1 Tâm lí lứa tuổi của học sinh THPT

Tâm lí học lứa tuổi xác định lứa tuổi HS THPT là tuổi đang bước vào giai đoạn dậy thì, cần được nghiên cứu một cách phức hợp, phải kết hợp quan điểm tâm lí học xã hội với việc tính đến những quy luật bên trong của sự phát triển Hoạt động của HS trong độ tuổi thanh niên này ngày càng phong phú và phức tạp nên vai trò xã hội và hứng thú xã hội của thanh niên không chỉ

mở rộng về số lượng và phạm vi mà còn biến đổi cả về chất lượng

1.1.2.2 Tâm lí tiếp nhận văn chương của học sinh THPT

Tiếp nhận văn chương là một hoạt động của tư duy mang sắc thái cá nhân và đặc điểm tâm lí của người tiếp nhận

Quá trình tiếp nhận là một quá trình tâm lí phức tạp vừa mang tính chủ quan vừa mang tính khách quan Tính chủ quan trong tiếp nhận là một thuộc tính vì quá trình tiếp nhận là quá trình diễn ra trong tư duy, tình cảm, tâm sinh lí của bạn đọc Nó hoàn toàn phụ thuộc vào thị hiếu của bạn đọc

1.1.2.3 Tâm lí tiếp nhận Truyện Kiều của học sinh THPT

Quá trình tiếp nhận văn học trung đại nói chung và Truyện Kiều nói riêng phải vượt qua

rất nhiều rào cản: về phương diện ngôn ngữ, về kiểu tư duy riêng, một hệ thống thi pháp riêng đòi hỏi người tiếp nhận phải am hiểu nhiểu lĩnh vực kiến thức, nhất là về lịch sử, văn hóa, tư tưởng Hơn nữa, quỹ thời gian cho học tập của HS không nhiều trong khi đó phải học nhiều lĩnh vực kiến thức Tâm lí tuổi trẻ cộng với cơ chế thị trường đã tạo cho con người thời hiện đại nói chung tính nóng vội, thực dụng, thích những cái mới lạ

Tuy nhiên, tâm lí tiếp nhận Truyện Kiều của HS THPT cũng có khá nhiều yếu tố thuận

lợi Nhìn chung HS đã có sự chuẩn bị về tâm lí nên khá quen thuộc và hứng thú với những trích đoạn HS THPT có sự trưởng thành về vốn ngôn ngữ và khả năng tư duy để hình thành phương pháp tiếp nhận và khả năng cảm thụ Hơn nữa, trong thời đại bùng nổ khoa học công nghệ như hiện nay, HS bậc THPT đã có khả năng truy cập nhiều kênh thông tin từ báo chí, tài liệu tham khảo, đặc biệt là internet nhằm tiếp nhận, trao đổi và tích lũy kiến thức

Từ những thuận lợi và khó khăn trên, chúng tôi cho rằng việc tiếp nhận Truyện Kiều ở

HS trung học phổ thông có thể khắc phục được nếu GV có phương pháp khắc phục khoảng cách

thẩm mĩ, kích thích hứng thú của HS để các em chủ động, tích cực trong việc tiếp nhận Truyện

Kiều một cách hiệu quả

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Vấn đề tích cực hóa hoạt động tiếp nhận tác phẩm văn chương của học sinh THPT

1.2.1.1 Tích cực và tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh THPT

Tinh thần cơ bản của đổi mới phương pháp môn Ngữ văn nói riêng và các môn học khác nói chung trong nhà trường phổ thông hiện nay là tích cực hóa hoạt động học tập của HS và các hoạt động dạy của GV

“Tích cực hóa hoạt động học tập của người học được hiểu là PPDH lấy HS làm trung tâm, trong đó thầy cô đóng vai trò là người tổ chức hoạt động của HS, mỗi HS đều được hoạt động, mỗi HS đều được bộc lộ mình và phát triển” (Nguyễn Minh Thuyết chủ biên, SGV Tiếng Việt 5, tập 1, NXBGD, Tr11)

1.2.1.2 Tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh THPT trong giờ học Ngữ văn

Trong PPDH truyền thống, quan hệ GV – HS chủ yếu là quan hệ một chiều: GV thuyết trình, diễn giảng, - HS lắng nghe Còn trong PPDH hiện đại, quan hệ GV – HS là quan hệ tương tác: GV giữ vai trò chủ đạo (lãnh đạo, tổ chức, điều khiển hoạt động nhận thức của HS); HS có vai trò chủ động (tích cực, sáng tạo, tiếp thu tri thức) Vận dụng PPDH theo hướng đổi mới, GV phải thực sự là nhà sư phạm mới tạo ra được quan hệ tương tác hai chiều với nỗ lực hợp tác từ phía HS, và chỉ có như vậy GV mới hoàn thành được mục tiêu dạy học

1.2.1.3 Tích cực hóa hoạt động của học sinh THPT trong giờ học các trích đoạn Truyện Kiều

Trong giờ học các đoạn trích Truyện Kiều, để tích cực hóa hoạt động của người học, GV

không đóng vai trò thuyết trình, diễn giảng, GV không làm thay cho HS mà tổ chức cho HS tác động vào đối tượng học tập nhằm chiếm lĩnh tri thức và hình thành kĩ năng tương ứng

Để dạy các đoạn trích Truyện Kiều theo đặc trưng thể loại, các biện pháp “đọc” văn bản

cần được vận dụng đúng mức trong mỗi công đoạn của quy trình dạy học

Tích cực hóa hoạt động của HS trong giờ dạy Truyện Kiều nhằm hướng cho HS chủ

động, tích cực tìm hiểu văn bản dưới sự tổ chức, hướng dẫn của GV GV phải biết khích thích hứng thú, khơi dậy những điểm ì trong tiếp nhận của HS để khắc phục khoảng cách thẩm mĩ giữa bạn đọc HS và văn bản truyện thơ Nôm, giữa thế hệ hiện đại với văn bản từ thời trung đại

1.2.2 Thực trạng dạy các trích đoạn Truyện Kiều trong chương trình Ngữ văn 10

1.2.2.1 Các trích đoạn Truyện Kiều trong chương trình Ngữ văn

Các trích đoạn Truyện Kiều trong chương trình Ngữ văn hiện nay được dạy theo hướng đồng tâm, nâng cao Các trích đoạn được coi là đỉnh cao của nghệ thuật Truyện Kiều, những tiêu chí khu biệt Truyện Kiều với Kim Vân Kiều truyện sẽ là đối tượng trích giảng

1.2.2.2 Thực trạng dạy các trích đoạn Truyện Kiều trong chương trình Ngữ văn 10

Về phía HS, qua khảo sát chúng tôi nhận thấy HS lớp 10 đã từng được làm quen với

Truyện Kiều, có những tiền đề tâm lí để tiếp nhận tác phẩm theo đặc trưng thể loại nhưng việc

hiện thực hóa tinh thần đổi mới về dạy Truyện Kiều theo đặc trưng thể loại ở những địa bàn khảo

sát cho thấy vẫn còn nhiều HS hiểu về thể loại một cách mơ hồ, không mấy hứng thú

Về phía GV, GV đã thực hiện khá nghiêm túc quy trình giảng dạy nên đã ít nhiều thực hiện được ý tưởng của tác giả SGK Tuy nhiên đa số GV coi trọng hoạt động phân tích văn bản

mà chưa chú trọng đến đặc trưng của thể loại

CHƯƠNG 2 DẠY ĐỌC HIỂU CÁC TRÍCH ĐOẠN TRUYỆN KIỀU THEO ĐẶC TRƯNG

THI PHÁP THỂ LOẠI CHO HỌC SINH LỚP 10 THPT

2.1 Những yêu cầu của việc dạy đọc hiểu các trích đoạn Truyện Kiều theo đặc trưng thi

pháp thể loại

2.1.1 Dạy đọc hiểu các trích đoạn Truyện Kiều theo đặc trưng thi pháp thể loại

Việc dạy đọc hiểu các trích đoạn Truyện Kiều theo đặc trưng thi pháp thể loại cần đáp ứng những yêu cầu sau:

- Người dạy và người học cần khai thác các yếu tố ngôn từ trong chức năng xây dựng thế giới nghệ thuật, trong việc thể hiện cái nhìn, trong xác định hình tượng không gian, thời gian, trong hình thành các biểu trưng, trong biểu hiện cảm giác

- Người dạy không được nhầm lẫn áp dụng thi pháp là hoàn toàn chỉ dựa vào hình thức của tác phẩm một cách cực đoan mà đoạn tuyệt với bối cảnh văn hóa thời đại

- GV hướng dẫn HS đọc và hiểu được các đặc điểm của ngôn ngữ Truyện Kiều, đặt nó vào bối cảnh văn hóa thời đại, lí giải những quan niệm và hành động của nhân vật từ đó biến việc hiểu biết về văn bản thành những giá trị nhận thức để áp dụng vào đời sống

- Áp dụng thi pháp học không có nghĩa là người thầy sẽ rơi vào hình thức chủ nghĩa, ngâm vịnh, thưởng ngoạn văn chương một cách cực đoan một chiều

Từ những yêu cầu trên, có thể khái quát cấp độ của năng lực đọc hiểu được đánh giá theo 5 mức cụ thể:

- Lấy thông tin

- Hình thành một sự hiểu biết chung về văn bản

- Phân tích, giải thích văn bản

- Phản ánh và đánh giá nội dung của văn bản

- Phản ánh và đánh giá hình thức của văn bản

2.1.2 Những nguyên tắc của việc dạy đọc hiểu các trích đoạn Truyện Kiều theo đặc trưng thi pháp thể loại

Dạy học theo hướng tiếp cận thi pháp học không chỉ ảnh hưởng sâu rộng làm thay đổi bộ mặt lí luận của văn học nước nhà, thi pháp học còn đang góp phần to lớn vào việc đổi mới cách dạy và học văn học trong nhà trường ở nước ta

Khi tiến hành triển khai dạy học theo hướng tiếp cận thi pháp học, phải tuân theo những nguyên tắc như sau:

- Nguyên tắc thứ nhất là: Dạy học tác phẩm theo hướng tiếp cận thi pháp học phải đi từ văn bản

- Nguyên tắc thứ hai là: dạy học tác phẩm theo hướng tiếp cận thi pháp học phải tuân theo các đặc trưng thể loại

- Nguyên tắc thứ ba là: Dạy học tác phẩm theo hướng tiếp cận thi pháp học phải đặt HS vào trung tâm của quá trình dạy học

- Nguyên tắc thứ tư là: dạy học tác phẩm theo hướng tiếp cận thi pháp học phải tích hợp các cách tiếp cận, các phương pháp, biện pháp và công cụ dạy học một cách thích hợp

2.2 Một số giải pháp dạy đọc hiểu các trích đoạn Truyện Kiều theo đặc trƣng thi pháp thể

loại

2.2.1 Biện pháp đọc hiểu các trích đoạn Truyện Kiều từ đặc trưng ngôn ngữ thể loại

2.2.1.1 Ngôn ngữ thể loại của Truyện Kiều

Ngôn ngữ trong Truyện Kiều là một thành tựu vô tiền khoáng hậu trong lịch sử văn học

dân tộc Trong môi trường đặc thù là học đường, chúng tôi không nhằm nghiên cứu trên bình diện khái quát những thành công về ngôn ngữ nghệ thuật của tác phẩm cũng như cấu trúc ngôn ngữ tác phẩm mà xuất phát từ những chỗ HS còn vướng khi tiếp nhận tác phẩm

Trong Truyện Kiều có hai thành phần ngôn ngữ với hai nguồn gốc khác nhau là từ ngữ Việt và từ ngữ Hán Việt Sự xuất hiện từ ngữ Việt thể hiện tính dân tộc sâu sắc của ngôn ngữ

Truyện Kiều khiến tác phẩm gần gũi với thiên nhiên và tâm hồn Việt Nam Ngôn ngữ Truyện

Kiều đạt đến đỉnh cao của trình độ nghệ thuật và đưa ngôn ngữ dân tộc và ngôn ngữ ngữ văn học dân gian trở thành ngôn ngữ nghệ thuật trong tác phẩm văn chương bác học Đồng thời Nguyễn

Du cũng đã vận dụng các yếu tố ngôn ngữ Hán Việt và sử dụng các điển cố thi liệu của Trung Quốc đạt tới mức hoàn hảo và toàn diện thể hiện sự am hiểu và trình độ ngôn ngữ bậc thầy của

mình trong Truyện Kiều

2.2 1.2 Quy trình đọc hiểu các trích đoạn Truyện Kiều từ đặc trưng ngôn ngữ thể loại

* Bước 1: GV hướng dẫn HS tự đọc hiểu văn bản

Hướng dẫn HS tự đọc hiểu văn bản là những hoạt động trước tiết học Hoạt động đó thường diễn ra ở nhà nhằm chuẩn bị cho tiết học sau với mục đích đảm bảo sự thành công ở mức

độ cao cho bài học tới Trước mỗi tiết học GV cần yêu cầu và hướng dẫn HS: