chăm sóc điều dưỡng cho bệnh nhân ung thư phổi điều trị hóa chất

Chính nh ng lý do nêu trên mà vi c ch m sóc đi u d ng cho b nh nhân UTP là vô cùng quan tr ng.

1

T V N

Ung th ph i (UTP) là lo i ung th (UT) ph bi n nh t trên toàn c u và s ca

m i m c m i n m t ng trung bình 0,5% Cho t i nay, đây v n là c n b nh tiên l ng

x u, ch có 15% s b nh nhân s ng quá 5 n m sau khi ch n đoán b nh [6]

Vi t Nam, theo ghi nh n t i Hà N i giai đo n 2006-2007, UTP chi m v trí

th nh t nam gi i, chi m 21,4% trong các lo i UT, t l m c chu n theo tu i là 39,9/100.000 n , chi m 8,1% v trí th 4 trong các lo i UT n gi i v i t l m c chu n theo tu i là 13,2/100.000 Cùng v i s phát tri n c a đô th hóa, công nghi p hóa c ng nh các k thu t ch n đoán đi u tr hi n đ i thì con s này s còn t ng [7]

i u tr UTP là m t quá trình ph c t p, đòi h i ph i ph i h p nhi u ph ng pháp (ph u thu t, x tr , hóa tr , ) Các ph ng pháp này đ u gây nh h ng l n đ n

s c kh e ng i b nh H n th n a, ph i là m t t ng quan tr ng trong c th , khi b t n

th ng s nh h ng m nh đ n các c quan khác, th m chí c kh n ng s ng còn c a

ng i b nh Chính nh ng lý do nêu trên mà vi c ch m sóc đi u d ng cho b nh nhân UTP là vô cùng quan tr ng Nó không ch mang l i cu c s ng, s c kh e cho ng i

b nh mà còn c i thi n ch t l ng cu c s ng, làm cho h tho i mái trong nh ng kho ng

th i gian ng n ng n còn l i Hóa tr là m t trong ba ph ng pháp c b n đi u tr UTP

là ph ng pháp đ c ch đ nh th ng xuyên trong nhi u giai đo n, nó đã đ a l i nhi u

hi u qu t t rõ r t tuy nhiên nh ng tác d ng ph th ng g p c ng nh h ng không

nh t i cu c s ng c a ng i b nh Chính vì v y, công tác ch m sóc đi u d ng đ i v i

b nh nhân UTP đi u tr hóa ch t là h t s c quan tr ng, c n đ c l u tâm ngay t khi

m i đ c ch n đoán và xác đ nh h ng đi u tr nh m đ m b o BN đi u tr đ phác đ , phòng ng a các bi n ch ng và gi m nh các tác d ng ph c a hóa ch t, gi m chi phí

và th i gian n m vi n, t ng ch t l ng cu c s ng và nâng cao ch t l ng đi u tr , kéo dài th i gian s ng thêm [19] Do đó, chúng tôi vi t chuyên đ này v i hai n i dung:

1 Mô t các bi n ch ng và tác d ng ph th ng g p c a đi u tr hóa ch t cho b nh nhân UTP

2 L p k ho ch ch m sóc cho BN UTP đi u tr hóa ch t

CH NG I

T NG QUAN V UNG TH PH I

1.1 i c ng v ung th ph i

1.1.1 nh ngh a

Ung th ph i là b nh lý ác tính các t bào ph trong c a khí qu n, ph qu n,

ti u ph qu n hay ph nang ho c các t ch c liên k t trong nhu mô T n th ng có th

m t ho c hai ph i [13]

Hình 1.1: V trí ung th ph i 1.1.2 Nguyên nhân sinh b nh

Các tác nhân sinh u (carcinogenesis), b t đ u ch u s tác đ ng b i m t ch t sinh ung th (carcinogen) nh hút thu c lá, asbestos, b i than s làm t bào bình th ng đ t

bi n ti n tri n d n đ n các t bào ti n ác tính r i ác tính có kh n ng di c n [6], [15]

Y u t nguy c do l i s ng: Thu c lá là y u t nguy c ph bi n nh t: 85%

b nh nhân UTP có ti n s hút thu c tr c đó Ng i ta c ng th y r ng hút thu c th

đ ng làm t ng đáng k t l UTP c tính kho ng 3,400 t vong do ung th ph i

nh ng ng i tr ng thành không hút thu c Nh ng ng i ti p xúc v i khói thu c trong

th i gian dài có th t ng nguy c m c b nh đ n 24% Th c nghi m đã ch ng minh

3

thu c lá là nguyên nhân c a 85% UTP Hóa ch t có trong khói thu c lá có nhi u lo i

nh ng 4-(N-methyl-N-nitrosamine)-1-(3-pyrdyl-butanone-NNK) là ch t gây ung th

m nh trên th c nghi m Vi t Nam, qua các nghiên c u g n đây cho th y thu c lào

c ng đóng vai trò quan tr ng trong UTP

Do ngh nghi p: Radon, s i asbestos trong các t m cách đi n và xây d ng tàu (t ng 7 l n nguy c t vong nh ng công nhân có làm vi c v i asbestos&ti p xúc v i asbestos k t h p v i hút thu c lá làm t ng nhi u l n nguy c ung th ph i), th ch tín (arsenic) (s n xu t đ ng và thu c tr sâu), beryllium (công nghi p hàng không và đi n

t ), kim lo i (ni ken hay đ ng), chromium, cadmium, nh a than đá (h m m ), h i đ c

lò (khí mustard), ô nhi m không khí: khói th i diesel, b c x

Y u t sinh h c (Gi i/tu i): Nam gi i có nguy c m c UTP cao h n n gi i, Nguy c t ng lên theo tu i 70% UTP đ c ch n đoán b nh nhân trên 65 tu i và s

l ng b nh nhân m i đ c ch n đoán đ tu i 50 hay s m h n đang ngày càng t ng

Ti n s gia đình: Ung th ph i m t trong hai cha m t ng nguy c m c b nh

b gi i h n thông khí d n t i nguy c ung th cao h n đ n 6,44 l n so v i nh ng ng i không b

Y u t dinh d ng: Ch đ n nhi u rau qu t i có ch a các vitamin A, C, E

có kh n ng ch ng oxy hóa là gi m nguy c m c b nh ung th ph i

1.1.3 Phân lo i ung th ph i

Hai nhóm gi i ph u b nh lý chính c a UTP là UTP t bào nh và UTP không

ph i t bào nh , hai nhóm này có ph ng pháp đi u tr và tiên l ng khác nhau [6], [13]

- Ung th ph i lo i t bào nh : Chi m kho ng 10 -20% Có tiên l ng r t x u, t vong nhanh m c dù đáp ng t t v i đi u tr

Hình 1.2: Mô b nh h c ung th ph i t bào nh

- Ung th ph i không ph i t bào nh G m:

+ Ung th bi u mô tuy n

+ Ung th bi u mô v y

+ Ung th bi u mô t bào l n

+ Ung th bi u mô tuy n v y

+ Các lo i khác nh : Ung th bi u mô t bào kh ng l , ung th bi u mô t bào sáng

+ Nghi n thu c lá, thu c lào

+ Ho khan kéo dài, có th có đ m l n máu, đi u tr kháng sinh không có k t qu

- Giai đo n ti n tri n:Tri u ch ng đa d ng tu theo v trí u, m c đ lan r ng t n

 Chèn ép th n kinh qu t ng c trái: Khàn ti ng, gi ng đôi

 Chèn ép th n kinh giao c m c : Khe m t h p, đ ng t co nh , gò má đ bên t n

th ng

 Chèn ép th n kinh ph v : h i h p, tim đ p nhanh

 Chèn ép th n kinh hoành: N c đau vùng hoành, khó th

 Chèn ép đám r i cánh tay: au vai lan m t trong cánh tay, r i lo n c m giác

 ái tháo nh t do kh i u bài ti t ch t gi ng ADH

 H i ch ng Cushing do kh i u bài ti t ch t gi ng ACTH

 T ng canxi máu do kh i u bài ti t ch t gi ng PTH

 Vú to, gi ng cao, teo tinh hoàn do kh i u bài ti t ch t gi ng Gonadotropin

- Các xét nghi m đ đánh giá giai đo n b nh:

+Siêu âm b ng: phát hi n di c n gan, h ch b ng

+X hình x ng b ng máy SPECT: phát hi n di c n x ong t r t s m so v i ch p X quang x ng thông th ng T đó giúp th y thu c l a ch n ph ng pháp đi u tr thích

h p

+ Ch p PET/CT: đánh giá giai đo n, l p k ho ch x tr , đánh giá đáp ng

+Ch p c ng h ng t (MRI) ho c ch p CT s não: phát hi n di c n não

+ o ch c n ng hô h p: ki m tra tình tr ng thông khí ph i

Hình 1.6: N i soi ph qu n sinh thi t ung th ph i 1.1.6 Ch n đoán và nguyên t c đi u tr

- Ch n đoán xác đ nh d a vào: k t qu t bào h c và mô b nh h c

+ Tri u ch ng lâm sàng nh trên

+ Hình nh kh i u đ c xác đ nh qua ch p X quang l ng ng c và CT

+ N i soi ph qu n k t h p v i sinh thi t t n th ng

+ Tr ng h p nghi ng , kh i u ngo i vi thì ti n hành sinh thi t xuyên thành ng c

d i h ng d n c a CT

- Ch n đoán giai đo n b nh có ý ngh a quan tr ng giúp tiên lu ng b nh và l a ch n

ph ng pháp đi u tr thích h p Phân lo i giai đo n b nh khác nhau tu theo th mô

b nh h c

+ Ung th ph i lo i t bào nh : c chia thành 2 giai đo n:

- Giai đo n khu trú: Khi b nh còn gi i h n khu trú có th bao ph b i m t tr ng chi u x Th ng đánh giá gi i h n 1/2 l ng ng c và h ch vùng bao g m h ch trung th t, h ch th ng đòn cùng bên

- Giai đo n lan tràn: Khi b nh v t quá gi i h n các vùng trên

+ Ung th ph i không t bào nh : Theo phân lo i TNM l n th 7 c a Hi p h i Ung th Hoa k AJCC (American Joint Committee on Cancer) n m 2009 và Hi p h i phòng

ch ng ung th UICC (Union International Contre le Cancer) [16]

- H th ng đánh giá TNM xác đ nh giai đo n UTP d a trên các y u t sau: kích

th c c a kh i u nguyên phát (Tumor, T), s di c n h ch b ch huy t (Nodes, N)

và di c n đ n các c quan khác hay di c n xa (Metastases, M)

 Kh i u nguyên phát (T)

- ánh giá giai đo n và nguyên t c đi u tr :

Giai đo n IA (T1 N0 M0), IB (T2 N0 M0) i u tr ph u thu t có th c u ch a

đ c 60-80% BN Kho ng 20% trong nhóm này có ch ng ch đ nh đi u tr ph u thu t

nh ng n u ch c n ng ph i t t BN có th đi u tr tri t c n b ng x tr đ n thu n li u cao

Giai đo n IIA (T1 N1 M0), IIB (T2 N1 M0, T3 N0 M0) Kh i u ph i và h ch vùng i u tr b ng ph u thu t (tr nh ng BN có b nh ph i h p) và đi u tr b tr hóa

ch t ho c x tr ho c c hai i u tr hóa ch t tr c ph u thu t đang đ c nghiên c u Giai đo n IIIA (T3 N1 M0, T1 N2 M0, T2 N2 M0, T3 N2 M0): Ung th và h ch

m t bên ph i M t s tr ng h p có th cân nh c ph u thu t (T3NO-1), thông th ng

là đi u tr đa ph ng th c v i hóa ch t đ c s d ng tr c các ph ng pháp khác, các

th nghi m lâm sàng v k t h p hóa ch t, x tr kèm ho c không kèm ph u thu t đang

đ c nghiên c u

Giai đo n IIIB (T4 N0 M0, T4 N1 M0, T4 N2 M0, T1 N3 M0, T2 N3 M0, T3 N3 M0, T4 N3 M0) Ung th di c n t i các h ch ph i đ i bên Ch y u là đi u tr hóa

ch t và x tr , hi m khi ph u thu t

Giai đo n IV (B t k T B t k N M1) Ung th đã di c n t i các c quan khác Ch

y u là đi u tr gi m nh Các thu c đi u tr đích đang đ c nghiên c u

1.2 i u tr hóa ch t cho b nh nhân ung th ph i

1.2.1 i u tr hóa ch t cho b nh nhân ung th ph i không t bào nh

- Ch đ nh [6], [16] :

+ Giai đo n IV, IIIB, IIIA Giai đo n IB, IIA c n đ c cân nh c

+ Các tr ng h p ch ng ch đ nh ho c b nh nhân t ch i ph u thu t, tia x

- Vai trò:

+ i u tr b tr : T t c các b nh nhân giai đo n III đ u có nguy c di c n xa cao khi

đi u tr b ng ph u thu t ho c tia x đ n thu n Vì v y ph ng th c đi u tr chung c a giai đo n này là ph i h p hoá ch t k t h p v i tia x và ho c ph u thu t X tr ho c

ph u thu t đ c ti n hành v i kh i u trong l ng ng c trong khi hoá ch t di t các t bào

vi di c n mà ph u thu t và tia x không gi i quy t h t đ c M t khác hoá ch t còn giúp làm t ng nh y c m c a t bào ung th v i tia x và gi m b t th tích u

+ Hoá ch t tân b tr : c ch đ nh cho giai đo n IIIA có N2 M c đích là đi u tr t n

th ng vi di c n t s m và h th p giai đo n t o đi u ki n thu n l i cho ph u thu t + i u tr hoá ch t đ n thu n: c ch đ nh: giai đo n IV.Khi b nh nhân giai đo n

IV, đ giúp c i thi n tri u ch ng, t ng ch t l ng s ng có th k t h p hoá ch t v i các

bi n pháp khác nh tia x , đi u tr laser qua n i soi, x tr áp sát

1.2.2 i u tr hóa ch t cho b nh nhân ung th ph i t bào nh :

Do đ c đi m ti n tri n nhanh t i di c n xa và là lo i nh y c m v i đi u tr hoá

ch t nên hoá tr đóng vai trò ch đ o trong đi u tr ung th ph i t bào nh Hoá ch t

- Tác d ng ph trên h tiêu hóa: chán n, nôn và bu n nôn, tiêu ch y, táo bón

- Viêm niêm m c: viêm loét d dày, viêm loét niêm m c h ng mi ng

CH NG 2

CH M SÓC I U D NG B NH NHÂN UNG TH PH I

I U TR HÓA CH T 2.1 Vai trò c a ch m sóc đi u d ng

Công tác ch m sóc đi u d ng cho b nh nhân UT nói chung và UTP đi u tr hóa ch t nói chung c n toàn di n và đ c quan tâm chú ý ngay t khi m i ch n đoán

và xác đ nh ph ng h ng đi u tr i u này giúp cho BN có s chu n b t t nh t v

m t tinh th n và th ch t v i đi u tr , phòng ng a và gi m nh các tác d ng ph và

bi n ch ng c a đi u tr hóa ch t, làm t ng ch t l ng cu c s ng và kéo dài th i gian

s ng thêm, nâng cao ch t l ng đi u tr làm đ c đi u đó, bên c nh th y thu c (quy t đ nh các phác đ đi u tr ) thì đi u d ng viên gi vai trò vô cùng quan tr ng b i

B nh ung th ph i cho t i nay v n là m t b nh tiên l ng x u, di n bi n b nh

ph c t p do nhi u nhân t (tâm lý, th tr ng b nh nhân, phác đ đi u tr ), th ng kèm theo nhi u b nh lý khác, ti n tri n có th ngày càng n ng d n c ng nh các tác d ng

ph c a hóa ch t c ng nh h ng không nh t i s c kh e và ch t l ng cu c s ng

ng i b nh Th m chí các bi n ch ng c a đi u tr n u không đ c nh n bi t k p th i

đ đi u tr và ch m sóc tích c c thì có th d n t i t vong

Vi c nh n đ nh ban đ u c a đi u d ng ch y u d a vào các k n ng giao ti p,

h i b nh, khám lâm sàng (nhìn, s , gõ, nghe), ngoài ra còn d a vào các k t qu xét nghi m c n lâm sàng, ch n đoán giai đo n b nh và phác đ đi u tr C th là:

H i b nh

- Thông tin chung: h và tên, tu i, gi i, ngh nghi p, đ a ch , ngày gi vào vi n

- Di n bi n b nh và lý do chính làm BN ph i vào vi n (ho, khó th , s t,…)

13

- Khai thác ti n s b nh v ho kéo dài, đau ng c, khó th , gi m cân hay ho ra máu Các chi ti t v ti n s hút thu c lá, các y u t nguy c khác (ti n s gia đình, ngh nghi p), các b nh liên quan (COPD, lao, và khí ph th ng), mô t các tri u ch ng và kh i b nh

- Tìm ki m ti n s ti p xúc v i các y u t nguy c b ng cách ki m tra xem b nh nhân

có t ng làm vi c trong các ngành công nghi p có liên quan hay s ng vùng không khí

ô nhi m H i ti n s gia đình đ xác đ nh trong gia đình có ai m c ung th ph i hay không

- Ti n s d ng (d phòng các ph n ng quá m n v i đi u tr )

- i u d ng c n h i li u b nh nhân có thay đ i v ki u th hay khàn ti ng (chèn ép

th n kinh) M t vài b nh nhân khi m i đi u tr có th có các tri u ch ng c a viêm ph i, viêm ph qu n, đau th ng v , các tri u ch ng c a di c n não (tri giác, đau đ u, nôn

m a, y u li t), di c n x ng (đau x ng, gãy x ng b nh lý), đau vai hay đau tay, phù

ph n trên c th

- Các ph ng pháp đi u tr tr c đó: ph u thu t, hóa ch t (phác đ gì, bao nhiêu chu

k , tác d ng ph nào đã g p ph i), x tr (x vào đâu, bao nhiêu bu i, tác d ng ph g p

+ D u hi u sinh t n: m ch, nhi t đ , huy t áp, t n s th , ki u th

+ Th tr ng (béo, g y, trung bình), c n ghi c th s kg cân n ng

+ Da niêm m c: đánh giá thi u máu, m n ng a, m n nh t, loét

+ Móng tay: khum, có khía

+ H ch ngo i biên: h ch c , h ch th ng đòn, h ch b n

- Tình tr ng bài ti t, tiêu hóa:

+ Nôn, bu n nôn, c m giác chán n, s l ng b a n trong ngày, l ng n t ng b a + S l n đi ngoài, phân đ c hay l ng

+ au b ng: có, không V trí đau, ki u đau, h ng lan, liên quan đ n b a n

- H n i ti t-sinh d c: b nh lý kèm theo nh đái tháo đ ng, t ng lipid máu Gi m

ho c m t ham mu n tình d c

- C x ng kh p: tình tr ng đau m i c kh p, v n đ ng kh p ch đ ng và th đ ng

- Tâm lý: bu n phi n, lo l ng, cáu g t, tr m c m, s hãi, th , m t ng ,

15

Tham kh o h s b nh án:

+ Ch n đoán chuyên khoa: Mô b nh h c? Phân lo i TNM và giai đo n?

+ Phác đ đi u tr : Hóa ch t? Li u l ng? Chu k ? Ngày th m y sau đi u tr hóa

- Gi m thông khí do th không hi u qu liên quan đ n đ ng đ m

- S t, nhi m trùng liên quan đ n gi m b ch c u

- Ch y máu liên quan đ n gi m ti u c u

- Thi u máu, m t m i liên quan đ n gi m h ng c u

- M t m i liên quan đ n tác d ng ph c a đi u tr hóa ch t

- Nôn liên quan đ n tác d ng ph c a đi u tr hóa ch t

- Tiêu ch y liên quan đ n tác d ng ph c a đi u tr hóa ch t

- Táo bón liên quan đ n tác d ng ph c a đi u tr hóa ch t

- Chán n, thay đ i v giác, thay đ i cân n ng liên quan đ n tác d ng ph c a đi u tr hóa ch t

- Viêm da liên quan đ n thoát m ch hóa ch t, d ng thu c

- Ph n ng khi truy n hóa ch t: t nh , trung bình đ n n ng và s c ph n v

- Lo l ng và s hãi liên quan đ n b nh nhân ph i đ i m t v i b nh và đi u tr

- Thi u các ki n th c c n thi t v b nh, ph ng pháp đi u tr , tiên l ng, các tác d ng

ph và bi n ch ng có th g p ph i do thi u ti p xúc, không quen thu c v i các ngu n thông tin, không tái khám