đánh giá hiệu quả chăm sóc tại chỗ trên bệnh nhân ung thư vòm mũi họng được xạ trị bằng máy gia tốc tuyến

Quá trình hình thành và phát tri n... Tình tr ng khác.. Phân nhóm b nh nhân theo lý do vào vi n... Phía sau là h Rosenmuler... Tình tr ng khác.

Chuyên ngành : i u d ng

Hà N i, n m 2010

L I C M N!

- Ban Giám đ c Trung tâm Y h c h t nhân và Ung b u – B nh vi n B ch Mai

B nh vi n B ch Mai

Hà, Phó giám đ c Trung tâm Y h c h t nhân và Ung b u – B nh vi n B ch Mai,

ng i th y đã tr c ti p h ng d n t n tình, chu đáo và đóng góp nhi u ý ki n quý báu cho tôi trong su t quá trình th c hi n khóa lu n

gia đình đã đ ng viên, t o m i đi u ki n thu n l i và t n tình giúp đ đ tôi hoàn thành khóa lu n t t nghi p này

DANH M C CÁC T VI T T T

UTVMH : Ung th vòm m i h ng

BN : B nh nhân

TT YHHN&UB : Trung tâm Y H c H t Nhân và Ung B u

WHO : T ch c y t th gi i (World Health Organization)

Co : Co Balt

EBV : Epstein – Barr virut

T (Primary Tumor) : U nguyên phát

N (Lymphatic Node) : H ch vùng

M (Distance Metastasis) : Di c n xa

CT (Coputed Tomography) : Ch p c t l p vi tinh

MRI (Magnetic Resonance Imaging): Ch p c ng h ng t

PET (Positron Emission Computed Tomography): Ch p c t l p vi tính b c x positron

DANH M C CÁC B NG BI U, HÌNH V , TH

Trang

Hình v s l c gi i ph u vòm m i h ng 3

B ng 3.1.1 Phân b b nh nhân UTVHM theo kho ng tu i 19

Bi u đ 3.1.1 Phân b b nh nhân UTVMH theo kho ng tu i 19

B ng 3.1.2 Phân lo i UTVMH theo gi i tính 20

Bi u đ 3.1.2 Phân lo i UTVMH theo gi i tính 20

B ng 3.1.3 Phân lo i theo lý do vào vi n 20

B ng 3.1.4 Phân lo i b nh theo giai đo n 21

Bi u đ 3.1.4 Phân lo i b nh theo giai đo n 21

B ng 3.2.1 Các bi n ch ng t i ch - c p tính th ng g p sau tia x 22

B ng 3.2.2 M c đ t n th ng da vùng x 22

B ng 3.2.3 M c đ t n th ng niêm m c mi ng h ng do tia x 23

B ng 3.2.4 M c đ khô mi ng do tia x 23

B ng 3.2.5 Bi u hi n m t, gi m v giác 24

B ng 3.3.1 T n th ng da vùng tia tr c và sau ch m sóc 24

Bi u đ 3.3.1 T n th ng da vùng tia tr c và sau ch m sóc 24

B ng 3.3.2 Niêm m c mi ng h ng tr c và sau ch m sóc 24

Hình nh niêm m c mi ng h ng b t n th ng tr c và sau ch m sóc 26

B ng 3.3.3 M c đ khô mi ng tr c và sau ch m sóc 26

B ng 3.3.4 M c đ thay đ i v giác tr c và sau ch m sóc 27

Hình nh k thu t r a m i cho b nh nhân 30

M C L C

Trang

T V N 1

CH NG 1.T NG QUAN 3

1.1 S L C GI I PH U VÙNG VÒM M I H NG 3

1.1.1 Gi i ph u vòm h ng 3

1.1.2 B ch huy t c a vòm m i h ng: 3

1.1.3 Gi i ph u h h ch c : 4

1.2 B NH UNG TH VÒM M I H NG (UTVMH) 4

1.2.1 Khái ni m: 4

1.2.2 Phân lo i theo mô b nh h c ung th vòm m i h ng 4

1.2.3 Nguyên nhân c a ung th vòm m i h ng 4

1.2.4 Ch n đoán: 5

1.2.5 Giai đo n c a b nh: 6

1.2.6 Các ph ng pháp đi u tr : 7

1.3 M T S TRI U CH NG LÂM SÀNG TH NG G P

NG I B NH U NG TH VÒM M I H NG 8

1.4 X TR TRONG UNG TH VÒM M I H NG 8

1.4.1 Quá trình hình thành và phát tri n 8

1.4.2 M c đích c a x tr : 9

1.4.3 K thu t x tr 9

1.4.3.1 X tr t xa (Radiation Theletherapy – X tr chi u ngoài): 9

1.4.3.2 X tr áp sát (Biachy therapy) 10

1.4.3.4 X ph u và các k thu t khác: 10

1.4.4 S phân li u trong x tr UTVMH: 10

1.4.5 C s đáp ng sinh h c phóng x c a các t bào lành và t bào u 11

1.5 M T S BI N CH NG TH NG G P DO X TR

B NH NHÂN UNG TH VÒM M I H NG 11

1 5.1 Bi n ch ng s m: 11

1.5.2 Bi n ch ng mu n 12

1.6 M T S PH NG PHÁP CH M SÓC T I CH VÙNG TIA X CHO

NG I B NH 12

1.6.1 V i da di n vùng x tr c n h ng d n và khuy n cáo b nh nhân 13

1.6.2 V i niêm m c m i - mi ng - h ng 13

1.6.3 Tình tr ng khác 14

CH NG 2 I T NG VÀ PH NG PHÁP NGHIÊN C U 15

2.1 I T NG NGHIÊN C U 15

2.1.1 Tiêu chu n l a ch n: 15

2.1.2 Tiêu chu n lo i tr : 15

2.2 TH I GIAN VÀ A I M NGHIÊN C U 15

2.3 PH NG PHÁP NGHIÊN C U 15

2.3.1 Thi t k nghiên c u: 15

2.3.2 C m u nghiên c u: 15

2.4 N I DUNG NGHIÊN C U: 15

2.4.1 Kh o sát thông tin chung c a b nh nhân 15

2.4.2 Kh o sát tình tr ng, d u hi u c a bi n ch ng t i ch do tia x : 16

2.4.3 Các ph ng pháp ch m sóc và thu c đ c dùng: 17

2.4.3.1 Ch m sóc da vùng tia và h ng d n ng i b nh: 17

2.4.3.2 H ng và niêm m c mi ng: 17

2.4.3.4 V i khít hàm và khô mi ng: 17

2.4 4 Tiêu chu n đánh giá đáp ng: 18

2.5 THU TH P VÀ X LÝ S LI U 18

2.6 O C NGHIÊN C U 18

CH NG 3 K T QU NGHIÊN C U 19

3.1 THÔNG TIN CHUNG V I T NG NGHIÊN C U 19

3.1.1 Phân b BN ung th vòm m i h ng theo kho ng tu i 19

3.1.2 Phân lo i ung th vòm m i h ng theo gi i tính 20

3.1.3 Phân nhóm b nh nhân theo lý do vào vi n 20

3.1.4 Phân b b nh nhân theo giai đo n b nh: 21

3.2 ÁNH GIÁ BI N CH NG C P TÍNH – T I CH DO X TR 21

3.2.1 Kh o sát các bi u hi n bi n ch ng c p tính – t i ch theo tu n 21

3.2.2 M c đ t n th ng da khi x tr 22

3.2.3 M c đ t n th ng niêm m c mi ng h ng do tia x : 23

3.2.4 M c đ khô mi ng do tia x : 23

3.2.5 Bi u hi n gi m, m t v giác 24

3.3 ÁNH GIÁ HI U QU C A CÁC BI N PHÁP CH M SÓC NG I B NH B O V KHI CÓ CÁC TÁC D NG KHÔNG MONG MU N C A X TR 24

3.3.1 T n th ng da vùng tia 24

3.3.2 Niêm m c mi ng h ng: 25

3.3.3 M c đ khô mi ng 26

3.3.4 ánh giá hi u qu ch m sóc do thay m t v giác 27

CH NG IV BÀN LU N 28

4.1 C I M CHUNG C A I T NG NGHIÊN C U 28

4.1.1 Tu i và gi i 28

4.1.2 Lý do vào vi n và giai đo n b nh 28

4 2 KH O SÁT BI N CH NG C P TÍNH - T I CH 29

4.2.1 Kh o sát các bi u hi n bi n ch ng c p tính – t i ch theo tu n 29

4.2.2 M c đ t n th ng da vùng tia x : 29

4.2.3 M c đ t n th ng niêm m c mi ng h ng do tia x : 29

4.2.4 M c đ khô mi ng do tia x : 30

4.2.5 M c đ m t v giác do tia x : 31

CH NG 5 K T LU N 32

5.1 CÁC BI N CH NG C P TÍNH – T I CH TH NG G P V I B NH NHÂN DO X TR 32

5.2 HI U QU C A CÁC BI N PHÁP H NG D N, CH M SÓC 32

CH NG 6 KI N NGH 34

T V N

Ung th vòm m i h ng (UTVMH) là b nh lý ác tính c a t bào niêm m c và

d i niêm m c vùng vòm m i h ng, là b nh th ng g p nh t trong các ung th vùng đ u m t c Theo th ng kê Vi t Nam UTVMH có t l m c kho ng 15,4/100.000 dân và đ ng hàng th 5 trong các lo i ung th (sau ung th vú, ph i,

d dày, gan) c hai gi i[11][14] Nguyên nhân chính gây ra UTVMH cho đ n nay

v n ch a đ c xác đ nh, có b ng ch ng cho th y liên quan đ n virus Epstein – Bar

Trong nh ng n m g n đây UTVMH ngày càng có xu h ng gia t ng Hàng

n m B nh vi n K đi u tr trung bình kho ng 450 b nh nhân (BN) [5], Trung tâm Y

h c h t nhân và Ung b u (TT YHHN&UB) - B nh vi n B ch Mai ti p nh n và

đi u tr trên 100 b nh nhân UTVMH m i n m B nh nhân th ng đ n khám và đi u

tr giai đo n mu n, vào vi n v i các tri u ch ng đau đ u, ù tai, ng t m i, n i h ch

c …

Các ph ng pháp đi u tr UTVMH g m có: x tr , hóa tr , ph u thu t Tùy theo giai đo n, tình tr ng c a b nh mà áp d ng đ n thu n ho c k t h p các ph ng pháp trên Trên th gi i c ng nh Vi t Nam x tr là m t trong nh ng ph ng pháp c b n đi u tr UTVMH X tr UTVMH có th x tr chi u ngoài ho c x tr

áp sát Tùy theo giai đo n c a b nh mà có th có nh ng ch đ nh ch đ nh x tr tri t

c n, b tr hay x tr tri u ch ng Tuy nhiên x tr c ng có th đ l i nh ng bi n

ch ng nh h ng t i ch t l ng cu c s ng c a ng i b nh nh : b ng da vùng tia, viêm x tuy n n c b t d n t i khô mi ng, viêm loét niêm m c mi ng, khít hàm, đau rát c h ng d n đ n khó nu t, n u ng kém, s t gi m cân… Công tác ch m sóc

gi m nh nh ng bi n ch ng t i ch cho ng i b nh do x tr là gi i pháp h u hi u đóng góp vào hi u qu đi u tr c ng nh nâng cao ch t l ng cu c s ng cho ng i

b nh

T i TT YHHN&UB - B nh vi n B ch Mai t tháng 7 n m 2007 đã ti n hành

x tr đ n thu n ho c k t h p hóa x tr UTVMH b ng máy gia t c tuy n tính cho hàng tr m b nh nhân Nhi u b nh nhân đáp ng 100% kéo dài đ c cu c s ng c a mình Tuy nhiên khi x tr b nh nhân c ng đã g p ph i các tác d ng ph không mong mu n nh : rát b ng vùng da tia, khô mi ng, viêm loét niêm m c h ng… có

2

khi ph i t m d ng ho c b d quá trình đi u tr c a mình Công tác ch m sóc t i

ch cho b nh nhân UTVMH đ c x tr ph i ti n hành t khi b nh nhân b t đ u tia

x và liên t c cho đ n khi h t li u trình Vi c ch m sóc t i ch t t góp ph n mang

l i hi u qu đi u tr , gi m thi u nh ng khó ch u, đau đ n, nâng cao ch t l ng cu c

s ng cho ng i b nh Hi n t i TT YHHN&UB đã ti n hành công tác ch m sóc t i

ch cho nhi u BN UTVMH đ c x tr trong su t quá trình đi u tr , c ng nh

h ng d n cho BN t ch m sóc khi đã ra vi n góp ph n nâng cao hi u qu c a công tác ch m sóc, đi u tr các bi n ch ng do x tr cho b nh nhân ung th , đ tài này đ c th c hi n v i 2 m c đích sau đây:

- Thành tr c: t o nên b i 2 c a sau c a m i sau, liên quan v i h c m i, h

m t, xoang hàm – sàng, 2 bên chân b m hàm

- Thành trên hay tr n vòm: h i cong úp xu ng, t o nên b i m t d i thân

x ng b m và ph n n n x ng ch m Niêm m c đây có nhi u mô b ch huy t và kéo dài xu ng thành sau t o nên h nh nhân h u

- Thành sau: liên ti p v i tr n vòm t ph n n n x ng ch m đ n cung tr c

đ t đ i – t ng đ ng 2 thân đ t s ng c đ u tiên, 2 ph n bên m r ng t o nên gi i

h n sau c a h Rosenmuler

- Hai thành bên: t o nên b i cân c , có l và g vòi tai (Eustachian) Phía sau

là h Rosenmuler Khi u vòm xu t phát t thành bên gây bít t c l h u c a vòi tai nên d n đ n hi n t ng ù tai

- Thành d i: h và đ c t o b i m t sau màn h u m m

1.1.2 B ch huy t c a vòm m i h ng:

D i l p bi u mô có khá nhi u nang lympho, c u trúc này r t phong phú

g vòi tai, chúng có m t 2 thành bên, thành sau, b m t vòm và t o nên vòng Waldayer

4

H b ch huy t này t a đi theo 3 h ng

- Nhóm trên: đ vào h ch thành sau h ng và vào h ch c nh trên, ngang n n

s , trong khu v c l i c u l rách sau

- Nhóm gi a và d i: đ vào h ch c nh trong, trên và d i c nh thân V i

c u trúc này, h b ch m ch c a vòm tr thành đ ng lan tràn t bào ung th v n n

s

1.1.3 Gi i ph u h h ch c :

H h ch c có 4 chu i chính: h ch d i hàm, d i c m, c tr c, c bên (h ch c nh)…Trong đó đáng chú ý nh t là nhóm h ch n m gi a c nh thân và thân giáp l i m t đây có h ch “Kuttner”, đ c coi là h ch chính nh n b ch huy t t vòm và th ng b di c n s m nh t Ngoài ra còn m t s h ch khác th ng g p di

c n: nhóm gai, nhóm c ngang, nhóm th ng đòn

- Liên quan gi a vòm m i h ng và h th ng h ch c

Vòm m i h ng là n i có h máu và h b ch huy t dày đ c, vì v y khi có t n

th ng ác tính, các t bào ung th s s m di c n vào h ch b ch huy t, sau đó xâm

1.2.2 Phân lo i theo mô b nh h c ung th vòm m i h ng:

- Ung th bi u mô không bi t hóa :(86,6%)

- Ung th bi u mô gai không s ng hóa :(7,1%)

- Ung th bi u mô gai s ng hóa :(0,9%)

- Ung th bi u mô tuy n nang :(4,2%)

- Các lo i khác :(1,91%)

1.2.3 Nguyên nhân c a ung th vòm m i h ng

Cho đ n nay ch a kh ng đ nh, nhi u tác gi trên th gi i th ng nh t có 3 y u

t c b n:

- Virus Epstein – Barr (EBV)

Nhi u tác gi đã th y có m i liên quan đ c bi t gi a UTVMH v i EBV T

1980 Degrsndes, Dethe’ đã th y t l IgA/VCA, IgA/EA trên ph n ng huy t thanh

b nh nhân UTVMH t ng cao Các tác gi cho r ng ph n ng d ng tính hình nh là

s ph i h p đ u tiên c a EBV v i UTVMH và nó cho phép ch n đoán s m UTVMH Khi nghiên c u sâu v EBV thì nhi u tác gi th y: trên th gi i có đ n 95 – 97% dân s có nhi m EBV và t l này không khác nhau gi a các châu l c

Nh ng n u b nhi m EBV kéo dài trên 5 n m thì t ng nguy c m c b nh b ch c u

đ n nhân nhi m khu n ng i tr ng thành, n u b suy gi m mi n d ch thì ho t hóa th ng k t h p v i y u t khác làm t ng sinh u lypho và các ung th bi u mô

Vì v y cho đ n nay EBV v n đ c coi là y u t gây UTVMH [9],[10],[15],[16]

T i Vi t Nam n m 1989, giáo s Phan Th Phi Phi đã th y IgA/VCA, IgA/EA d ng tính 96% các tr ng h p UTVMH, các ph n ng này đã tr thành

m t trong nh ng tiêu chu n h tr cho ch n đoán và theo dõi UTVMH [8]

- Y u t di truy n

M t s nghiên c u cho th y t l m c UTMVH cao h n nh ng ng i trong gia đình có ng i m c b nh này Nghiên c u v di truy n h c cho th y có s liên quan đ t bi n gen c ch u n m trên nhánh g n c a nhi m s c th s 13 b nh nhân UTVMH [1],[17]

- Y u t môi tr ng

Theo t ch c ch ng ung th Qu c t (UICC), 70% nguyên nhân ung th là

do môi tr ng s ng và UTVMH c ng là m t b nh ch u nh h ng b i y u t môi

tr ng s ng

Ngày nay, theo th ng kê c a nhi u tác gi th y các thói quen: hút thu c lá,

u ng r u, n cá bi n p mu i, th c n qua khâu ch bi n đ lâu n m là nh ng

y u t thu n l i cho b nh phát sinh [5]

Ngoài ra vi c ô nhi m môi tr ng b i b i, khí th i, hóa ch t… c ng là

nh ng y u t thu n l i gây ra các b nh ung th nói chung trong đó có UTVMH

1.2.4 Ch n đoán:

- Tri u ch ng c n ng:

Giai đo n s m: (các d u hi u c n ng hay g p):

6

+ Nh c đ u: c đi m nh c đ u lan t a, âm , th ng m t bên

+ Ù tai: a s m t bên nh ti ng ve kêu

+ Ng t m i: M t bên, lúc n ng lúc nh , đôi khi có ch y máu m i

Giai đo n mu n:

+ Nh c đ u liên t c, có lúc d d i và có đi m đau khu trú

+ Ù tai, nghe kém c có khi đi c

+ Ng t m i n ng, liên t c và th ng kèm theo ch y máu m i

- Th c th :

+ Kh i u: Khám qua g ng có th phát hi n 90% các tr ng h p a s u hai thành bên, nóc vòm, r t hi m khi g p thành tr c d i giai đo n mu n ta có

th g p u đ y l i nhãn c u, u ng tai ngoài…

+ Các dây th n kinh s : Kh i u xâm l n cào n n s có th gây th ng t n các dây

th n kinh s não Hai dây th n kinh d b t n th ng là dây s V và s VI giai

đo n mu n có th g p t n th ng dây th n kinh s , g p trong các h i ch ng: Khe

+ T2: U xâm l n ra ph n m m c a h ng mi ng ho c cu ng m i + T3: U xâm l n x ng và/ ho c các xoang c nh m i

+ T4: U xâm l n vào trong s não, ho c các dây th n kinh s , h thái

- Theo giai đo n:

+ Giai đo n 0: Tis No Mo

+ Giai đo n I: T1 No Mo + Giai đo n II: T2a, (T1, T2a, 2b) No (N1) Mo + Giai đo n III: T1,2 (T3) N2 (No) Mo + Giai đo n IVa: T4 B t k N Mo + Giai đo n IVb: B t k T N3 Mo + Giai đo n IVc: B t k T B t k N M1

1.2.6 Các ph ng pháp đi u tr :

- X tr: là ph ng pháp c b n đ đi u tr UTVMH

- Hóa tr: th ng k t h p v i x tr

- Ph u thu t: th ng bóc tách h ch vùng c sau đó ph i h p v i ph ng pháp trên

8

UNG TH VÒM M I H NG

- Hay g p nh t là đau đ u, đau n a đ u ho c đau sâu trong h c m t

- Tri u ch ng m i - xoang: ng t m i m t bên, cùng v i bên đau đ u, lúc đ u

ng t không th ng xuyên sau ng t liên t c Hay g p ch y m i nh y, có th ch y

m i m do viêm xoang ph i h p, th nh tho ng có xì ra nh y l n máu

- Tri u ch ng tai (kh i u xu t phát t thành bên h ng m i, loa vòi): có c m giác t c nh b nút ráy tai cùng bên v i đau đ u Ù tai, nghe kém th d n truy n đ n thu n (do b t c vòi Eustache) Có th g p viêm tai gi a cùng bên do b i nhi m

- Tri u ch ng h ch c và h ch d i hàm: ph n l n b nh nhân đ n khám vì

xu t hi n h ch c , th ng h ch c cùng bên v i kh i u D ch n đoán nh m là ung

th h ch tiên phát H ch đi n hình hay nhìn th y sau góc hàm, dãy h ch c nh trên,

h ch lúc đ u nh sau to d n, h ch c ng, n không đau, không có viêm quanh h ch,

- Sóng đi n t : Tia X và tia Gama

- Các h t nguyên t , h t Beta, các đi n t [7]

Cho đ n nay b c x ion hóa đã đ c s d ng nh là m t ph ng th c đi u

tr ung th cho h n 100 n m qua, v i kh i đ u b t ngu n t s m phát hi n ra tia quang vào n m 1895 b i Wilhelm Rentgen

X N m 1898 ng i ta b t đ u s d ng tia X c a Roentgen đ đi u tr ung th

- N m 1936 Chaoul sáng ch ra máy phát tia nông ti n th n c a máy tia X

200 đ đi u tr ung th [7]

Các k thu t x tr b t đ u phát tri n m nh trong nh ng n m 1900 đ u tiên

ch y u là nh ng công vi c đ t phá c a Nobel nhà khoa h c đo t gi i Marie Curie,

ng i phát hi n ra nguyên t phóng x Polonium và Radium i u này đã b t đ u

m t k nguyên m i trong đi u tr y t và nghiên c u Radium ã đ c s d ng

d i nhi u hình th c cho đ n gi a n m 1900 khi Coban và các đ n v Cesium đ c

đ a vào s d ng Máy gia t c tuy n tính y t đã đ c s d ng đ làm ngu n b c x

k t cu i nh ng n m 1940

1.4.2 M c đích c a x tr :

- i u tr tri t c n: th ng ch đ nh cho nh ng t n th ng ung th khu trú,

b nh giai đo n s m X tr tri t c n UTVMH có th x tr đ n thu n ho c có th

k t h p các ph ng pháp khác nh hóa ch t, mi n d ch…

- i u tr t m th i: V i nh ng UTVMH giai đo n mu n, không còn kh

n ng ch a kh i, vi c x tr t m th i có m t ý ngh a xã h i và nhân v n l n v i các

m c đích:

+ Ch ng đau: UTVMH giai đo n mu n th ng xâm l n ho c di c n vào

x ng gây đau đ n d d i, ch đ nh x tr ch ng đau mang l i hi u qu cao và rõ

r t, đi u này đã đ c ki m ch ng trong th c t lâm sàng

+ Gi m s phát tri n m nh, gi m s chèn ép c a kh i u và c a h ch di c n + Ch ng ch y máu: chi u x vào nh ng vùng ch y máu m t li u x l n, t p trung s làm c m máu r t nhanh và có hi u qu rõ r t

1.4.3 K thu t x tr

1.4.3.1 X tr t xa (Radiation Teletherapy – X tr chi u ngoài):

Là ph ng pháp chi u chùm tia b c x đ c t o ra t ngu n phát x đ t trong máy vào vùng t n th ng trong c th ng i b nh Nó đ c ch đ nh cho h u

h t các UTVMH m i giai đo n vì v y nó đ c coi là ph ng pháp c b n, s

d ng tr c tiên trong đi u tr UTVMH

Ng i ta s d ng x tr t xa v i các lo i máy phát b c x sau:

- Máy x tr Cobalt (Co - 60):

Là thi t b s d ng ngu n phóng x nhân t o Co - 60 phát ra tia Gamma Máy này có c u t o khá ph c t p, giá thành không r , h n n a máy này s d ng ngu n phóng x r t nguy hi m v i môi tr ng n u không đ c b o v t t Vì v y máy x tr Cobalt hi n ít đ c s d ng nh ng n c phát tri n

- Máy x tr gia t c tuy n tính:

l ng nào đó theo yêu c u đ t ra t o nên các tia b c x hãm (tia X) Photon ho c các chùm h t Electrons có tác d ng tiêu di t t bào ung th [2] Máy gia t c có hai lo i:

10

- Máy phát ra tia X và đi n t (Electron)

- Máy phát ra tia Proton ho c các h t n ng khác

Các máy gia t c th ng phát ra hai lo i tia, tia X và chùm Electrons Tùy theo v trí t n th ng mà trong quá trình l p k ho ch có th l a ch n lo i tia và

li u x l n m i di t h t đ c t bào ung th ) ho c đi u tr nh ng UTVMH tái phát sau đi u tr

Ngu n Radium và ngày nay là Iridium – 192 đ c s d ng cho k thu t này

Vi c s d ng ngu n Radium trong x tr áp trong có kh n ng gây nhi m x nhân viên y t nên các ngu n Radium hi n nay không s d ng n a thay vào đó là các máy x tr áp sát su t li u cao v i ngu n Iridium – 192 an toàn và hi u qu h n

1.4.3.4 X ph u và các k thu t khác:

Nhi u trung tâm, khoa ung th t i các n c tiên ti n trên th gi i đã s d ng dao Gamma v i ngu n x Cobal 60 ho c x tr b ng các ion n ng đ đi u tr UTVMH T i TT YHHN&UB B nh vi n B ch Mai đã th c hi n x ph u cho hàng ngàn BN v i các b nh lý s não khác nhau cho k t qu r t t t

1.4.4 S phân li u trong x tr UTVMH:

- Li u x trung bình cho b nh nhân UTVMH kho ng 65 -70Gy, đ c chi u trong vòng 7 tu n, m i tu n 10Gy, m i ngày 2Gy Tùy tr ng h p sau li u 70Gy

v n còn t ch c ung th t i vùng u nguyên phát thì có th nâng li u đi u tr khu trú

t i u nguyên phát

- Li u x tr cho h ch di c n vùng c t 50 – 70Gy phân li u nh trên

1.4.5 C s đáp ng sinh h c phóng x c a các t bào lành và t bào u

Li u l ng yêu c u đ có xác su t (có th đ n 60%) tiêu di t đ c các t bào

c a nhi u lo i kh i u th ng kho ng 65Gy Nh ng li u l ng này c ng không hoàn toàn tiêu di t t t c các kh i u Có nh ng kh i u đ c tiêu di t h t li u 55Gy,

nh ng có nh ng kh i u li u 75Gy v n phát tri n mà bi n ch ng c a các mô lành

c ng xu t hi n, bi n ch ng này l i t ng theo li u l ng và ph m vi m r ng theo cùng b chi u x Vì v y vi c chi u x t ng thêm li u đ tiêu di t kh i u thì c ng

đ ng th i kéo theo s gia t ng xác su t bi n ch ng v i các mô lành [7] V i các t

ch c lành tính vùng b chi u tia ph i tìm các bi n pháp b o v c ng nh v i toàn

b c th

UNG TH VÒM M I H NG

B c x ion hóa bên c nh nh ng tác d ng có l i – tiêu di t t bào ung th còn

có th gây nguy h i cho s c kh e con ng i vì v y khi x tr cho b nh nhân có th

s gây nên nh ng bi n ch ng M c đ bi n ch ng này ph thu c vào lo i tia b c

x , li u x c ng nh k thu t th c hi n trên t ng tr ng h p Nh ng bi n ch ng này có th toàn thân ho c t i ch , c p ho c mãn tính [13]

+ T n th ng da và niêm m c

12

Da và niêm m c là n i b t n th ng s m và d nh n th y Hi n nay, nh s ra

đ i c a máy x tr hi n đ i n ng l ng cao và k thu t tính li u chính xác mà các t n

th ng da đã gi m đi m c đ tr m tr ng Khi tia x lên da s gây nên hi n t ng:

Viêm da c p tính th ng x y ra t tu n th 3 (sau li u x 25Gy) bi u hi n b ng

hi n t ng: da đ n , da khô do gi m ti t c a các tuy n bã trong t ch c liên k t

H t giai đo n viêm da khô đ n giai đo n viêm da xu t ti t giai đo n này,

n u không t m ngh vi c tia s d n đ n tình tr ng loét r ng khó ph c h i

Sau li u 60Gy s xu t hi n tình tr ng viêm da mãn bi u hi n b ng hi n t ng teo da, n i h t s c t đen, da khô giãn m ch lan t a, cu i cùng k t h p v i các t

ch c x da làm teo đét da

Niêm m c đ ng hô h p trên và đ ng tiêu hóa trên (mi ng, h ng…) khi b chi u x c ng t o nên h u qu viêm loét niêm m c c p và mãn Ng i ta th y viêm niêm m c xu t hi n s m và ph c h i nhanh h n da nhi u Viêm niêm m c còn bi u

hi n b ng hi n t ng m t v giác do t n th ng các đ u t n cùng th n kinh n m trên niêm m c Hi n t ng này s gi m đi vào tu n th 2-3 và m t đi sau 4-6 tháng

ng ng chi u x

Khô mi ng: là hi n t ng th ng g p trong x tr UTVMH Khô mi ng b i

s viêm x tuy n n c b t do b c x Bi n ch ng này th ng g p li u x trên 45Gy, li u đôi khi g p li u nh d i 35Gy [13]

1.5.2 Bi n ch ng mu n

Xu t hi n sau x tr t vài tháng cho đ n nhi u n m

Bi n ch ng trên h th n kinh: Do ph i chi u qua n n s lên não, ho c do tính

li u khi x tr Th ng g p hi n t ng ho i t thùy thái d ng Các d u hi u có th

g p là: đau đ u, đau t ng v t thùy thái d ng, gi m trí nh , gi m và m t th l c…

h ng d n r a vòm b ng n c mu i sinh lý, đánh r ng, dùng các ch ph m súc

mi ng, nhai k o cao su, luy n t p c hàm, bôi kem d ng da vùng chi u x … ó là

t t c nh ng công vi c ng i đi u d ng h ng d n và theo dõi sát ng i b nh trong quá trình đi u tr đ góp ph n nâng cao ch t l ng s ng cho ng i b nh

1.6.1 V i da di n vùng x tr c n h ng d n và khuy n cáo b nh nhân:

- Bôi kem ch ng b ng, viêm da (Biafin) tr c tia x và sau tia x 3 gi đ ng h

- M c áo c r ng b ng v i s i bông ho c l a t t m Hi n trên th tr ng có

áo m c chuyên d ng cho b nh nhân tia x vùng đ u c M c đích không làm x c

da vùng tia

- Không s d ng b ng dính trên vùng da b tia

- Tránh ti p xúc v i ánh n ng m t tr i trong vòng 1 n m sau tia x

- Không t m b ng xà phòng có ki m vào vùng da tia x

- N u có viêm da xu t ti t thì dùng dung d ch Castellani

1.6.2 V i niêm m c m i - mi ng - h ng

- Gi v sinh h ng, mi ng t t: đánh r ng 3 l n trong ngày, s d ng n c chè xanh, n c mu i sinh lý súc mi ng hàng ngày (4-6l/ngày)

- Không u ng r u, hút thu c lá, n tr u

- Nên n th c n l ng, m m chia nhi u b a và ch đ n giàu dinh d ng

- Khi b viêm n ng không th n, nu t đ c c n ph i m thông d dày đ

14

Thu c Easyef

+ Thành ph n: Y u t t ng s n bi u bì ng i tái t h p (rh EGF)

+ D ng bào ch : D ng x t

+ Ch đ nh: đi u tr các v t loét mãn tính trên da và niêm m c (loét do ti u

đ ng, loét mi ng, v t b ng…do suy gi m ch c n ng mi n d ch)

+ Cách dùng: X t thu c vào v t loét 2 l n/ ngày

1.6.3 Tình tr ng khác

Khô mi ng, khít hàm:

- U ng nhi u n c trong ngày, u ng nh ng lo i n c u ng dinh d ng (s a)

- Nhai nhi u k o ca su đ t ng c ng ti t n c b t, luy n c hàm tránh kít hàm

- Nh ng b nh nhân t ch i tham gia nghiên c u

- Nh ng b nh nhân t b đi u tr vì lý do nào đó

1: M t v giác khi n v n c m giác đ c

2: M t v giác, m t c m giác, không xác đ nh đ c v chua, cay 3: M t hoàn toàn v giác