VAI TRÒ CỦA NHÀ NỨỚC ĐỐI VỚI TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ Ở VIỆT NAM

Trong đó chỉ rõ vai trò quyết định của Nhà nước tới phát triển doanh nghiệp để tăng trưởng kinh tế, khẳng định thể chế chính trị, kết cấu hạ tầng và thị trường là các yếu tố ảnh hưởng đế

VIỆN CHIẾN LƢỢC PHÁT TRIỂN

VIỆN CHIẾN LƯỢC PHÁT TRIỂN

Người hướng dẫn khoa học:

1 PGS.TS MAI VĂN BƯU

2 TS VŨ VĂN THÁI

Phản biện 1: GS.TS Ngô Thắng Lợi

Phản biện 2: GS.TS Nguyễn Đình Hương

Phản biện 3: PGS.TS Trịnh Khắc Thẩm

Luận án được bảo vệ trước Hội đồng đánh giá luận án tiến sĩ cấp Viện

họp tại Viện Chiến lược phát triển

Vào hồi: h ngày tháng năm 2015

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- THƯ VIỆN QUỐC GIA

- THƯ VIỆN VIỆN CHIẾN LƯỢC PHÁT TRIỂN

PHẦN MỞ ĐẦU

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

- Thực tiễn đánh giá về vai trò của Nhà nước đối với tăng trưởng kinh tế ở Việt Nam còn có điểm chưa sáng tỏ cả về lý luận và thực tiễn Trong quá trình đi tìm giải pháp để tăng trưởng kinh tế đạt mức nhanh cho phép và có hiệu quả, bền vững thì ở nước ta, trong bối cảnh phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Nhà nước có vai trò thế nào và thực hiện nó ra sao để nền kinh tế có tốc độ tăng trưởng bền vững đang còn là vấn đề chưa rõ Cả quan chức chính phủ, giới quản lý cũng như giới khoa học chưa trực tiếp nói tới vai trò, trách nhiệm của Nhà nước đối với tình trạng yếu kém của nền kinh tế nước ta mà nói nhiều đến ba cái thắt cổ chai: thể chế kinh tế bất cập, nhân lực chất lượng thấp và kết cấu hạ tầng yếu kém

- Tăng trưởng kinh tế không là một thực thể mà là kết quả của sự phát triển của đội ngũ doanh nghiệp Hay nói cách khác, đội ngũ doanh nghiệp quyết định trực tiếp tăng trưởng kinh tế Nhà nước làm gì để doanh nghiệp phát triển và đội ngũ doanh nghiệp cùng nhau đem đến tăng trưởng kinh tế cho quốc gia Phải chăng vai trò của Nhà nước đối với tăng trưởng kinh tế thực ra là vai trò của Nhà nước đối với phát triển doanh nghiệp, rồi thông qua đó đảm bảo tăng trưởng kinh tế hiệu quả và bền vững Hướng nghiên cứu này chưa được nghiên cứu thỏa đáng ở Việt Nam

- Thời gian gần đây, một số học giả trên thế giới đã dành nhiều công sức nghiên cứu để tìm cách đưa nền kinh tế thế giới thoát khỏi khủng hoảng tài chính, suy thoái kinh tế toàn cầu Họ đã chỉ ra rằng, các quốc gia thành công hay thất bại là do thể chế (do thể chế chính trị và thể chế kinh tế) Họ nhấn mạnh, Nhà nước (mà gắn liền với nó là thể chế kinh tế) có vai trò quyết định đối với phát triển kinh tế nói chung và tăng trưởng kinh tế nói riêng Vì thế, trong quá trình tái cơ cấu nền kinh tế, nhiều quốc gia trên thế giới tiến hành cải cách Nhà nước, đổi mới chủ trương phát triển kinh tế và điều chỉnh chính sách kinh tế Bước đầu họ đã thành công

Trong bối cảnh đó, tác giả chọn vấn đề “Vai trò của Nhà nước đối với tăng trưởng kinh tế ở Việt Nam” làm đề tài luận án tiến sĩ của mình

2 MỤC ĐÍCH VÀ Ý NGHĨA NGHIÊN CỨU

2.1 Về mặt lý luận: Luận án góp phần làm sáng tỏ những vấn đề lý luận cơ

bản về vai trò của Nhà nước đối với tăng trưởng kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam Trong đó chỉ rõ vai trò quyết định của Nhà nước tới phát triển doanh nghiệp để tăng trưởng kinh tế, khẳng định thể chế chính trị, kết cấu hạ tầng và thị trường là các yếu tố ảnh hưởng đến vai trò của Nhà nước đối với tăng trưởng kinh tế Đồng thời, đề xuất các chỉ tiêu đánh giá vai trò cỉa Nhà nước đối với tăng trưởng kinh tế trong điều kiện Việt Nam

2.2 Về mặt thực tiễn: Luận án chỉ rõ trong thời kỳ 2001-2012 vai trò của Nhà

nước đối với tăng trưởng kinh tế ở Việt Nam còn yếu; nhiều chính sách kinh tế chưa hợp lý lại chậm được khắc phục đã gây khó khăn không ít cho sự phát triển của doanh nghiệp và làm cho tăng trưởng kinh tế có chất lượng thấp Đồng thời, Luận án

đề xuất hai nhóm giải pháp chính để nâng cao vai trò của Nhà nước đối với tăng trưởng kinh tế ở Việt Nam đến năm 2020 Trong đó, đặc biệt nhấn mạnh, phải có chiến lược phát triển đội ngũ doanh nghiệp, thu hút nhiều Tập đoàn kinh tế xuyên

quốc gia vào Việt Nam làm ăn; nhất thiết phải hình thành nhiều Tập đoàn kinh tế lớn,

tầm toàn cầu của người Việt Nam; cũng như có biện pháp để đội ngũ doanh nghiệp

của nước ta tham gia các chuỗi giá trị và các mạng phân phối toàn cầu Đồng thời

phải nâng cao trình độ quản trị nhà nước và hợp tác quốc tế

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của Luận án là vai trò của Nhà nước đối với tăng trưởng

kinh tế ở Việt Nam xét cả về mặt lý luận và thực tiễn Tăng trưởng kinh tế là hệ quả trực

tiếp của phát triển đội ngũ doanh nghiệp nên tác giả đã nối kết việc nghiên cứu vai trò

của Nhà nước đối với tăng trưởng kinh tế với vai trò của Nhà nước đối với phát triển đội

ngũ doanh nghiệp

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Về mặt thời gian: Thực trạng nghiên cứu giai đoạn 2001-2012 Tương lai

nghiên cứu đến năm 2020

- Về mặt không gian: Cả nền kinh tế Việt Nam

- Về mặt khoa học: Luận án nghiên cứu nhà nước Việt Nam, vai trò của Nhà

nước đối với tăng trưởng kinh tế trong điều kiện nền kinh tế thị trường định hướng xã

hội chủ nghĩa, các yếu tố ảnh hưởng đến vai trò của Nhà nước đối với tăng trưởng kinh

tế và các chỉ tiêu đánh giá vai trò của Nhà nước đối với tăng trưởng kinh tế ở nước ta

4 KHUNG LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU

Xuất phát từ nhận thức được rằng, tăng trưởng kinh tế không phải là một thực

thể trong quá trình phát triển kinh tế mà nó là hệ quả trực tiếp từ sự phát triển của đội

ngũ doanh nghiệp Do đó, luận án xem xét vai trò Nhà nước đối với tăng trưởng kinh

tế thông qua vai trò Nhà nước tác động tới đội ngũ doanh nghiệp Từ cách đặt vấn đề

như vậy, nội hàm Khung lý thuyết nghiên cứu của lận án được phản ánh qua tuyến tư

duy như ở Hình 1

Hình 1: Sơ đồ tổng quát tư duy nghiên cứu vai trò của Nhà nước

đối với tăng trưởng kinh tế

Vai trò Nhà nước

Doanh nghiệp

Tăng trưởng kinh tế

Điều hành kinh tế

Đường lối kinh tế và chính sách kinh tế Thị

trường

Khung lý thuyết nghiên cứu chỉ ra rằng, để đạt được mục tiêu nghiên cứu đề ra thì luận án phải thực hiện thành công những nhiệm vụ khoa học chủ yếu dưới đây:

(1)- Vai trò quyết định bao trùm của Nhà nước đối với tăng trưởng kinh tế trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

là gì? Nội hàm của nó ra sao? Phải làm rõ yếu tố nào (chủ thể nào và lực lượng nào)

có ý nghĩa quyết định trực tiếp đối với tăng trưởng kinh tế? Phải chăng đó là Nhà nước và đội ngũ doanh nghiệp?

(2)- Phải làm rõ vai trò của Nhà nước đối với tăng trưởng kinh tế trong giai đoạn hiện nay và tương lai ở Việt Nam Để thực thi vai trò ấy Nhà nước phải làm gì

và tự đổi mới mình ra sao?

(3)- Xác định những giải pháp cơ bản để nâng cao vai trò Nhà nước đối với tăng trưởng kinh tế giai đoạn 2013-2020

5 PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Từ mục tiêu nghiên cứu và khung lý thuyết nghiên cứu, tác giả tiếp cận đối tượng nghiên cứu và lựa chọn những phương pháp nghiên cứu cụ thể như sau:

5.1 Phương pháp tiếp cận

Tác giả tiếp cận đối tượng nghiên cứu là đi từ làm rõ lý thuyết đến phân tích thực trạng thực thi vai trò Nhà nước đối với tăng trưởng kinh tế, rồi đi đến đề xuất giải pháp nâng cao vai trò của Nhà nước đối với tăng trưởng kinh tế một cách có hiệu quả, bền vững đến năm 2020 của Việt Nam Nói cụ thể hơn là tác giả đi từ làm rõ những vấn đề lý luận cơ bản về Nhà nước, vai trò Nhà nước, yếu tố ảnh hưởng tới vai trò Nhà nước đối với tăng trưởng kinh tế trong điều kiện Việt Nam; từ đó tiến hành phân tích, đánh giá thực trạng thực thi vai trò nhà nước đối với tăng trưởng kinh tế; rồi đi đến đề xuất những giải pháp cơ bản nhằm nâng cao vai trò của Nhà nước đối với tăng trưởng kinh tế một cách có hiệu quả, bền vững trong thời gian tới Trong quá trình quan sát vai trò Nhà nước đối với tăng trưởng kinh tế, tác giả xem đội ngũ doanh nghiệp như những tế bào của nền kinh tế và chúng có vai trò quyết định trực tiếp đối với sự phát triển kinh tế và tăng trưởng kinh tế quốc gia

5.2 Phương pháp nghiên cứu: Để hoàn thành luận án của mình, tác giả sử

dụng phổ biến hệ thống các phương pháp nghiên cứu khoa học thuộc các lĩnh vực quản lý và kinh tế Đồng thời, sử dụng các quan điểm, lý thuyết của triết học, kinh

tế chính trị học, xã hội học Các phương pháp nghiên cứu chủ yếu được sử dụng, gồm: Phương pháp phân tích hệ thống; Phương pháp phân tích thống kê; Phương pháp tương tự và so sánh; Phương pháp phân tích chính sách; Phương pháp khảo sát thực tế; Phương pháp dự báo; Phương pháp đô thị, biểu đồ; Phương pháp sơ đồ hóa Ngoài ra, trong một số trường hợp tác giả còn sử dụng các phương pháp: phân tổ, chứng minh, bác bỏ, quy nạp và diễn giải để nghiên cứu các nội dung của luận án Phương pháp phân tổ được sử dụng phổ biến ở phần tổng quan Các phương pháp chứng minh, bác bỏ, quy nạp, diễn giải được sử dụng ở các phần đánh giá hiện trạng

và luận chứng đề xuất giải pháp

6 NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CHỦ YẾU CỦA LUẬN ÁN

- Đề xuất khung lý thuyết để làm rõ vai trò Nhà nước đối với phát triển doanh nghiệp nhằm thúc đẩy tăng trưởng có chất lượng trong điều kiện nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; rồi từ đó làm sáng tỏ những vấn đề lý luận cơ

bản về vai trò Nhà nước đối với phát triển doanh nghiệp và tăng trưởng kinh tế; các quan hệ giữa phát triển doanh nghiệp, tăng trưởng kinh tế với Nhà nước; cụ thể là: Nhà nước thông qua thực thi thể chế kinh tế, cơ chế ba “P” (phân bổ đầu vào, phân phối đầu ra và phối hợp doanh nghiệp) và điều hành kinh tế; đồng thời đề xuất hệ thống chỉ tiêu sử dụng để đánh giá vai trò Nhà nước đối với tăng trưởng kinh tế

- Vận dụng bộ chỉ tiêu đã đề xuất, Luận án làm rõ những mặt được, mặt chưa được và nguyên nhân của thực trạng vai trò của Nhà nước đối với phát triển doanh nghiệp và tăng trưởng kinh tế ở Việt Nam trong giai đoạn 2001-2012

- Kiến nghị giải pháp đổi mới định hướng xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và nâng cao vai trò của Nhà nước đối với phát triển doanh nghiệp nhằm tăng trưởng kinh tế có chất lượng trên cơ sở kiến nghị định hướng hoàn thiện Nhà nước pháp quyền ở Việt Nam, đưa ra quan điểm nâng cao vai trò của Nhà nước đối với phát triển doanh nghiệp (nhất là phát triển các tập đoàn kinh tế của Việt Nam cũng như thu hút các Tập đoàn kinh tế xuyên quốc gia vào làm ăn ở Việt Nam); kiến nghị định hướng hoàn thiện thể chế kinh tế, chính sách kinh tế (trong đó nhấn mạnh giải pháp đổi mới cơ chế phân bổ “đầu vào” cho doanh nghiệp cũng như chính sách phân phối “đầu ra” hợp lý); xây dựng hệ thống mạng lưới thông tin quốc gia về doanh nghiệp, đổi mới cơ chế đối thoại giữa Nhà nước với doanh nghiệp

7 KẾT CẤU CỦA LUẬN ÁN

Ngoài phần mở đầu, kết luận và kiến nghị chung, luận án kết cấu thành 04 chương:

- Chương 1: Tổng quan những công trình nghiên cứu đã công bố có liên quan đến đề tài Luận án

- Chương 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn về vai trò của Nhà nước đối với tăng trưởng kinh tế

- Chương 3: Thực trạng vai trò của Nhà nước đối với tăng trưởng kinh tế ở Việt Nam thời kỳ 2001 - 2012

- Chương 4: Giải pháp nâng cao vai trò của Nhà nước đối với tăng trưởng kinh

tế ở Việt Nam đến năm 2020

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ

CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

Bám sát yêu cầu nghiên cứu của luận án, tác giả tiến hành tổng quan 101 tài liệu đã công bố có liên quan nhằm phát hiện những điểm mà luận án có thể kế thừa

và xác định những điểm luận án cần đi sâu Với tinh thần trên, tác giả tập trung tổng quan những vấn đề chính sau đây:

1.1 VỀ NHÀ NƯỚC, DOANH NGHIỆP VÀ TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ

Nhiều học giả quan tâm đến xem xét bản chất của Nhà nước Theo họ, Nhà nước là một tổ chức xã hội đặc biệt của quyền lực chính trị được giai cấp thống trị thành lập nhằm thực hiện quyền lực chính trị của mình Thực chất, Nhà nước là sản phẩm của xã hội còn giai cấp, còn tranh chấp; có ý nghĩa to lớn đối với phát triển kinh tế Họ cũng nhấn mạnh tới vấn đề Nhà nước pháp quyền và cho rằng Nhà nước pháp quyền là Nhà nước sử dụng luật pháp để quản lý và điều hành xã hội; là biểu

hiện tập trung của chế độ dân chủ Học giả Daniel Yergin & Joseph Stanislaw đã khẳng định một điều: bàn tay vô hình của thị trường chỉ thực sự hữu ích một khi nó kết hợp với bàn tay hữu hình của Nhà nước nhằm mục tiêu phục vụ sự phát triển của nền kinh tế thị trường Do đó, cũng theo họ, việc nâng cao trình độ quản trị nhà nước

có ý nghĩa lớn đối với phát triển kinh tế - xã hội của đất nước Nhiều học giả và trong

đó tiêu biểu có học giả M Keneys cho rằng, thành công hay thất bại về phát triển kinh tế - xã hội chủ yếu được quyết định bởi thể chế kinh tế và trình độ quản trị quốc gia Lý thuyết việc làm, thu nhập của M Keneys đã cứu chủ nghĩa tư bản thoát khỏi thảm họa khủng hoảng kinh tế Họ rất coi trọng vai trò của Nhà nước với tư cách

“bàn tay hữu hình”, Nhà nước can thiệp vào quá trình kinh tế để điều tiết tác động của thị trường tới các hoạt động kinh tế Gần đây, một số học giả mà tiêu biểu là Daron Acemoglu, James Robinson, Scott W Richard đã nhấn mạnh vai trò quyết định phát triển kinh tế của các quốc gia là Nhà nước và thể chế kinh tế Khi xem xét các nhân tố ảnh hưởng tới vai trò của Nhà nước nước đối với tăng trưởng kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, một số học gia đã chỉ ra hai nhân tố cơ bản, gồm: Thể chế chính trị và năng lực quản trị quốc gia của Nhà nước pháp quyền định hướng xã hội chủ nghĩa Đối với tăng trưởng kinh tế, hầu hết các học giả đều nhấn mạnh tới quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với các yếu tố đầu vào như vốn, lao động, thông tin, công nghệ Họ phân tích đóng góp của các yếu tố vốn đầu tư, lao động và tổng các yếu tố năng năng suất (TFP) Ở góc độ khác, nhiều học giả lại xem xét quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với hàng loạt các yếu tố như điều kiện tự nhiên, kết cấu hạ tầng kỹ thuật, nhân lực, thị trường Nhiều học giả quan tâm đến doanh nghiệp với tư cách là tế bào của nền kinh tế Họ cho rằng, doanh nghiệp là lực lượng trực tiếp tạo ra sản phẩm xã hội và cấu thành lực lượng kinh tế quốc gia, chúng quyết định sức sống của nền kinh tế Vì vậy, để bảo đảm phát triển kinh tế, Nhà nước cần thực hiện vai trò ban hành và tổ chức thực hiện các chính sách kinh tế

và triển khai chủ trương phát triển đội ngũ doanh nghiệp theo một chiến lược

1.2 VỀ VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI PHÁT TRIỂN DOANH NGHIỆP VÀ TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ

Vai trò của Nhà nước đối với phát triển đội ngũ doanh nghiệp được thể hiện qua việc tạo ra môi trường hiệu quả và cạnh tranh cho tất cả các doanh nghiệp, trong

đó có những nội dung chủ yếu sau: hoạch định chiến lược phát triển doanh nghiệp;

"bà đỡ" cho doanh nghiệp ra đời và chuyển đổi mục đích; động viên, khuyến khích phát triển doanh nghiệp thông qua ban hành và tổ chức thực hiện chính sách tài chính, tiền tệ, tín dụng, thuế, đầu tư; hỗ trợ đào tạo nhân lực; tạo điều kiện để các doanh nghiệp tham gia chuỗi sản xuất và chuỗi cung ứng toàn cầu Sau khi xem xét

kỹ các công trình nghiên cứu đã thu thập được, cho thấy một điểm quan trọng là dường như các học giả không tiếp cận vấn đề xem xét yếu tố ảnh hưởng tới tăng trưởng kinh tế theo góc độ các chủ thể tham gia phát triển như: Nhà nước, Doanh nghiệp và Thị trường

1.3 TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ NƯỚC NGOÀI

Bên cạnh việc tổng quan các công trình nghiên cứu khoa học, tác giả còn quan sát các quyết sách của một số Chính phủ như: Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản Từ việc nghiên cứu các trường hợp Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản rút ra một số vấn đề

có tính bài học chủ yếu cho Việt Nam: (1)- Cần nhận thức đúng đắn về vai trò quyết định của Nhà nước đối với phát triển kinh tế và tăng trưởng kinh tế thông qua việc ban

hành và tổ chức thực hiện có hiệu quả thể chế kinh tế; (2)- Cần coi trọng đội ngũ doanh nghiệp đối với việc tăng trưởng kinh tế Vì thế, Nhà nước phải có chính sách phát triển doanh nghiệp mang tầm chiến lược Nhất thiết phải có những doanh nghiệp lớn, mang tầm toàn cầu để tham gia các cuộc chơi lớn của thế giới; (3)- Nhà nước cần có chính sách phát triển khoa học công nghệ và nhân lực một cách mạnh mẽ phục vụ đường lối phát triển kinh tế

Đánh giá một cách khái quát, có nhiều công trình nghiên cứu về Nhà nước và

vai trò Nhà nước đối với phát triển kinh tế trong nền kinh tế thị trường nhưng có ít công trình nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện, đầy đủ về vai trò của Nhà nước đối với tăng trưởng kinh tế trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Nhìn chung các học giả đã đề cập rất nhiều vấn đề về mặt lý thuyết vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế, tăng trưởng kinh tế trong bối cảnh kinh tế thị trường, cũng như họ đã đề cập một cách khái quát tới nhân tố tác động tới vai trò của Nhà nước đối với tăng trưởng kinh tế; họ coi các chính sách kinh tế vĩ mô là để ổn định phát triển kinh tế và coi ổn định là điều kiện để tăng trưởng kinh tế chứ không đề cập theo hướng chính sách kinh tế vĩ mô quyết định đến sự phát triển của doanh nghiệp và

sự phát triển của doanh nghiệp quyết định tăng trưởng kinh tế Các học giả nói nhiều đến trách nhiệm hoạch định đường lối và tổ chức thực thi đường lối phát triển kinh tế, phát triển doanh nghiệp, ban hành cơ chế chính sách kinh tế cũng như tổ chức kiểm tra, giám sát các hoạt động kinh tế Tuy nhiên chưa có công trình nghiên cứu khoa học cũng như chưa có luận án tiến sĩ nào nghiên cứu về vai trò của Nhà nước đối với tăng trưởng kinh tế ở Việt Nam trong mối quan hệ với phát triển đội ngũ doanh nghiệp Đây

là vấn đề mà luận án sẽ phải đi sâu nghiên cứu và làm rõ cả về mặt lý luận và thực tiễn

CHƯƠNG 2

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC

ĐỐI VỚI TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ

Để tạo nền tảng lý thuyết cho việc nghiên cứu luận án của mình, tác giả rất coi trọng Chương này và đã tập trung nghiên cứu, làm rõ những vấn đề cơ bản dưới đây:

2.1 NHÀ NƯỚC VÀ QUAN HỆ GIỮA NHÀ NƯỚC VỚI DOANH NGHIỆP, NGƯỜI DÂN TRONG QUÁ TRÌNH TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ

Trong các yếu tố tác động đến tăng trưởng kinh tế, bên cạnh các yếu tố kinh tế (vốn đầu tư, lao động, nguyên liệu, thông tin ), các yếu tố phi kinh tế cũng có ý nghĩa quyết định sự tăng trưởng kinh tế Điều này được phản ánh cụ thể qua năng lực quản trị quốc gia, vai trò ngày càng tăng của TFP đối với tăng trưởng kinh tế, nhất là trong xu thế đổi mới mô hình tăng trưởng theo chiều sâu Các yếu tố phi kinh tế có quan hệ chặt chẽ với ba chủ thể: Nhà nước, doanh nghiệp và người dân Nếu ba chủ thể này không

có tinh thần phát triển cũng như không có trách nhiệm đối với tăng trưởng kinh tế và không nhận được phần lợi ích do tăng trưởng kinh tế mang lại một cách bình đẳng và công bằng thì nền kinh tế không thể có tăng trưởng dương chứ chưa nói đến tăng trưởng nhanh và có chất lượng Trong ba chủ thể, ở bối cảnh nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Nhà nước giữ vị trí hàng đầu đối với tăng trưởng kinh tế

Để thực hiện mục tiêu tăng trưởng kinh tế, Nhà nước là chủ thể duy nhất thực hiện vai trò định ra đường lối phát triển, tổ chức thực hiện đường lối ấy và kiểm tra, đôn đốc những chủ thể tham gia thực thi đường lối phát triển kinh tế Sự phát triển kinh tế phụ thuộc rất lớn vào chất lượng của đường lối Việc hoạch định đúng đường lối sẽ kích thích người dân và doanh nghiệp tăng đầu tư phát triển sản xuất, qua đó sẽ góp phần tăng trưởng kinh tế Để tổ chức thực hiện đường lối phát triển kinh tế, vai trò Nhà nước được thực hiện thông qua việc ban hành các luật pháp, cơ chế chính sách, tạo khung pháp lý cho các hoạt động kinh tế đạt được hiệu quả Các luật pháp, cơ chế chính sách thích hợp được ban hành không chỉ là các công cụ quản lý của Nhà nước mà còn là yếu

tố quan trọng để khuyến khích người dân và doanh nghiệp phát triển sản xuất kinh doanh Đường lối phát triển kinh tế là sản phẩm chủ quan của Nhà nước Vì vậy, để bảo đảm đường lối này phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế trong từng giai đoạn, Nhà nước cũng là chủ thể không thể thay thế trong việc kiểm tra, giám sát, đánh giá kết quả, hiệu quả việc thực hiện và tính đúng đắn của đường lối do mình đề ra để có những điều chỉnh kịp thời khi cần thiết Doanh nghiệp và người dân với tư cách là những người tạo ra sản phẩm xã hội cũng như những người tiêu thụ sản phẩm xã hội, họ có vai trò quan trọng đối với sự nghiệp phát triển kinh tế quốc gia và chịu sự quản lý của Nhà nước Họ phải được tôn trọng và khích lệ đúng mức

2.2 VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

Đồng tình với quan điểm của các học giả trọng "Thể chế”, tác giả cho rằng, vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế là một trong số ít vấn đề quan yếu nhất trong nghiên cứu lý luận và triển khai thực tiễn phát triển kinh tế ở nước ta Thực tiễn phát triển cho thấy, do có sự khác nhau về thể chế kinh tế mà sự phát triển của nền kinh

tế Bắc Triều Tiên khác hẳn với nền kinh tế của Hàn Quốc (Nam Triều Tiên); nền kinh

tế Trung Quốc trước và sau cải cách mở cửa (1978) có sự khác nhau rất lớn; hoặc nền kinh tế của Việt Nam trước và sau đổi mới (1988) có sự khác nhau rất xa Tác giả nhận thấy, trong khi tìm các giải pháp để thúc đẩy nền kinh tế phát triển nhanh và có hiệu quả, việc đầu tiên phải nghiên cứu là làm rõ “vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế” Tác giả tán thành với ý kiến của học giả Ngô Doãn Vịnh cho rằng, Nhà nước thực hiện vai trò của mình đối với phát triển kinh tế thị trường thông qua việc ban hành thể chế kinh tế thị trường (nhất là chính sách kinh tế), đưa ra đường lối phát triển kinh

tế và thực thi cơ chế quản lý kinh tế ba "P" trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa: cơ chế phân bổ (đối với nguồn lực), cơ chế phối hợp (đối với các chủ thể tham gia phát triển) và cơ chế phân phối (đối với sản phẩm đầu ra) để đảm bảo đội ngũ doanh nghiệp làm ăn có hiệu quả cao, từ đó quyết định trực tiếp tới tăng trưởng kinh tế của đất nước (dưới hình 2) Điều đó được thể hiện như sau:

- Nhà nước thực thi cơ chế phân bổ nguồn lực theo quy luật kinh tế thị trường Nghĩa là hướng nguồn lực chảy vào những doanh nghiệp làm ăn có hiệu quả; khuyến khích các doanh nghiệp sử dụng tiết kiệm các nguồn lực quốc gia

- Nhà nước thực thi cơ chế phối kết hợp chặt chẽ, có hiệu quả hoạt động của tất

cả các doanh nghiệp trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Giảm

thiểu và dần dần triệt tiêu mâu thuẫn, cản trở nhau giữa các doanh nghiệp Nhà nước tạo cơ hội để thật nhiều doanh nghiệp có thể tham gia chuỗi sản xuất và chuỗi cung ứng toàn cầu

- Nhà nước thực thi cơ chế phân phối công bằng, đảm bảo lợi ích của Nhà nước, doanh nghiệp và của người dân; hướng tới khuyến khích gia tăng tích lũy đầu

tư và sử dụng hàng sản xuất trong nước là chủ yếu

Hình 2: Cơ chế tác động của Nhà nước tới tăng trưởng kinh tế của Nhà nước

Nguồn: Ngô Doãn Vịnh [90]

Từ các mối quan hệ nêu trên, vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế được thể hiện chủ yếu trên 3 nội dung cơ bản sau đây:

- Nhà nước thực hiện vai trò ban hành và tổ chức thực hiện thể chế kinh tế để phát triển doanh nghiệp nhằm tăng trưởng kinh tế, trong đó tập trung vào việc ban hành và tổ chức thực hiện các chính sách về: đầu tư, thu-chi ngân sách, tỷ giá, kiềm chế lạm phát, lãi suất ngân hàng nhằm ổn định kinh tế vĩ mô có lợi cho tăng trưởng kinh tế, tích lũy và tiêu dùng

- Nhà nước thực hiện vai trò hoạch định và tổ chức thực hiện đường lối phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa thông qua việc: Hoạch định và tổ chức

thực thi chiến lược phát triển kinh tế dài hạn, trong đó có chiến lược phát triển ngành, lĩnh vực chủ lực và vùng lãnh thổ ưu tiên; xây dựng và tổ chức thực hiện quy hoạch phát triển kinh tế và đầu tư; xây dựng và tổ chức thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế

- Nhà nước thực hiện vai trò điều hành kinh tế để đảm bảo nền kinh tế phát triển

ổn định và có hiệu quả cao thông qua việc: (1)- Điều hành các hoạt động kinh tế theo pháp luật; (2)- Sử dụng các quy luật kinh tế thị trường can dự hợp lý vào hoạt động kinh tế của đội ngũ doanh nghiệp; (3)- Điều tiết cung – cầu thông qua chính sách tiêu dùng và tích lũy, cũng như thông qua các chính sách bình ổn giá cả, thuế, lãi suất, tỷ giá ; (4)- Thanh tra, kiểm tra, giám sát việc thực hiện đường lối phát triển kinh tế kinh

tế đã đề ra nhằm nắm bắt tình hình khó khăn của các doanh nghiệp để giúp họ tháo gỡ khó khăn để phát triển sản xuất kinh doanh, đặc biệt là tháo gỡ khó khăn về tín dụng đầu tư, thuế, lao động

2.3 NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ

Kế thừa các ý kiến đã được tổng quan ở Chương 1 và quan sát thực tế, tác giả khẳng định 3 nhân tố chi phối vai trò của Nhà nước đối với tăng trưởng kinh tế:

(1)- Nhân tố chính trị với 2 điểm quan trọng đó là: Thể chế chính trị và năng lực quản trị quốc gia của Nhà nước pháp quyền định hướng xã hội chủ nghĩa Đồng thời nhấn mạnh và làm rõ nội hàm của điểm quan trọng thứ hai, cụ thể là: a) Đưa ra đường lối phát triển kinh tế có chất lượng (có căn cứ khoa học vững chắc, có tính tới toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế); b) Ban hành và tổ chức thực hiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế trong nước và hợp tác kinh tế quốc tế trong bối cảnh toàn cầu hóa, nhất là trong điều kiện phát triển mạnh mẽ của chuỗi giá trị toàn cầu và mạng toàn cầu; c) Tổ chức thực hiện đường lối phát triển kinh tế, luật pháp kinh tế một cách có hiệu quả cao; trên cơ sở đó, đảm bảo tăng trưởng kinh tế hiệu quả và bền vững trong cả ngắn hạn, trung hạn và dài hạn

(2)- Nhân tố thị trường (gồm cả thị trường trong nước và thị trường nước ngoài) (3)- Nhân tố quốc tế

Nhân tố thị trường và nhân tố quốc tế có ý nghĩa rất quan trọng, có khi nó làm thất bại sự điều hành, quản lý của Nhà nước đối với phát triển kinh tế Tuy nhiên khi năng lực quản trị quốc gia tốt thì Nhà nước tận dụng được yếu tố thị trường và lợi dụng được nhân tố quốc tế để đưa ra chủ trương phát triển kinh tế và điều hành kinh

tế quốc gia có hiệu quả

2.4 VAI TRÒ CỦA DOANH NGHIỆP ĐỐI VỚI TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ

Tác giả dành nhiều công sức để nghiên cứu vấn đề này Thực tế cho thấy, đội ngũ doanh nghiệp là chủ thể thực hiện đường lối phát triển đất nước và các chính sách kinh

tế do Nhà nước hoạch định và ban hành; là lực lượng trực tiếp tạo ra sản phẩm xã hội và cấu thành lực lượng kinh tế quốc gia, chúng quyết định sức sống của nền kinh tế Sự phát triển doanh nghiệp không chỉ giải quyết việc làm cho người lao động mà còn trực tiếp tạo ra sản phẩm cần thiết cho xã hội, quyết định tăng trưởng kinh tế và phát triển kinh tế của đất nước Vì thế, Nhà nước có trách nhiệm to lớn đối với việc làm thế nào để đội ngũ doanh nghiệp của nước ta phát triển mạnh mẽ, có hiệu quả để từ đó tạo ra tăng trưởng kinh tế nhanh, hiệu quả và bền vững Vai trò của doanh nghiệp đối với tăng trưởng kinh tế được thể hiện qua một số vấn đề chủ yếu sau:

- Doanh nghiệp tạo ra những sản phẩm có giá trị gia tăng lớn và khả năng cạnh tranh quốc tế cao Trên cơ sở các định hướng, chiến lược, quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và ngành, lĩnh vực do Nhà nước ban hành, việc các doanh nghiệp hoạch định chiến lược tham gia vào các chuỗi sản xuất và chuỗi cung ứng toàn cầu sẽ bảo đảm cho việc tạo ra sản phẩm có chất lượng cao, giá trị gia tăng lớn; qua đó góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững

- Doanh nghiệp tạo việc làm, tăng thu nhập và sức mua dân cư thúc đẩy sản xuất phát triển Xuất phát từ quan điểm vốn có vai trò to lớn, mang tính quyết định đối với tăng trưởng kinh tế; theo sơ đồ: V – SX – VL – TN – SM , về nguyên tắc nếu vốn đầu tư (V) tăng sẽ dẫn tới sản xuất (SX) tăng, sản xuất tăng dẫn tới việc làm (VL) tăng, việc làm tăng dẫn tới thu nhập (TN) tăng, thu nhập tăng dẫn tới sức mua (SM) tăng và khi sức mua tăng sẽ thúc đẩy sản xuất phát triển ở chu kỳ tiếp theo

- Doanh nghiệp ứng dụng công nghệ cao để hiện đại hóa nền kinh tế tạo ra tăng trưởng kinh tế nhanh, bền vững Công cuộc hiện đại hóa nền kinh tế bắt đầu từ hiện đại hóa tại các doanh nghiệp Xuất phát từ nhu cầu của bản thân, nếu các doanh nghiệp không tích cực ứng dụng tiến bộ kỹ thuật, công nghệ thì làm sao tạo ra hiện đại hóa cho nền kinh tế quốc dân

2.5 VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI PHÁT TRIỂN DOANH NGHIỆP NHẰM TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ NHANH, BỀN VỮNG

Để đảm bảo tăng trưởng kinh tế nhanh, bền vững, vai trò của Nhà nước đối với phát triển doanh nghiệp là vô cùng quan trọng và được thể hiện qua các vấn đề quan trọng sau:

- Nhà nước hoạch định chiến lược phát triển doanh nghiệp, trong đó cần bao quát một số vấn đề chủ yếu sau: (1)- Xây dựng đội ngũ doanh nghiệp theo hướng hiện đại, hiệu quả, có khả năng tham gia mạnh mẽ vào các chuỗi giá trị và chuỗi cung ứng toàn cầu; (2)- Hình thành và phát triển các tập đoàn kinh tế hoạt động trong những ngành kinh tế chủ lực phù hợp với chiến lược phát triển công nghiệp hóa định hướng xuất khẩu; (3)- Tạo lập môi trường cạnh tranh bình đẳng giữa các doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế; (4)- Phát triển đội ngũ doanh nghiệp cần song hành với phát triển các hiệp hội doanh nghiệp

- Nhà nước ban hành và tổ chức thực hiện Chiến lược hình thành và phát triển các cụm công nghiệp đa ngành (gọi tắt là Cluster công nghiệp) ở những nơi có điều kiện Đây có thể xem như một phương pháp mới để phát huy lợi thế so sánh, cạnh tranh của một quốc gia (hay của một vùng lãnh thổ) trong cạnh tranh toàn cầu

- Nhà nước thực hiện vai trò "bà đỡ" cho doanh nghiệp ra đời và tham gia các chuỗi giá trị toàn cầu Cụ thể là: tạo lập môi trường kinh doanh ngày một hấp dẫn hơn nhằm thúc đẩy các yếu tố thuận lợi, hạn chế các yếu tố gây cản trở tác động đến sự hình thành và phát triển của doanh nghiệp; tạo dựng khung pháp lý để hỗ trợ các doanh nghiệp trong nước tham gia các chuỗi sản xuất và cung ứng toàn cầu

- Nhà nước hỗ trợ nâng cao năng lực về vốn và lợi nhuận cho doanh nghiệp thông qua việc ban hành chính sách: hỗ trợ vốn đầu tư cho doanh nghiệp phát triển, nhất là chính sách lãi suất tín dụng; điều hành chính sách thuế với phương châm giảm bớt khó khăn cho doanh nghiệp, nhất là ở giai đoạn đầu mới thành lập

- Nhà nước hỗ trợ tiêu thụ sản phẩm cho doanh nghiệp thông qua viêc mở rộng giao lưu Chính phủ để mở rộng hợp tác sản xuất cũng như mở rộng thị trường tiêu thụ sản phẩm cho doanh nghiệp; hỗ trợ pháp lý để các doanh nghiệp có sức cạnh tranh, tranh tụng khiếu kiện thương mại

- Nhà nước cung cấp thông tin kinh tế, kỹ thuật, khoa học công nghệ mới nhất, kịp thời nhất đến các doanh nghiệp, để chủ thể kinh tế này điều chỉnh kế hoạch sản xuất kinh doanh cho phù hợp Đây là việc làm cần thiết thể hiện vai trò, trách nhiệm của Nhà nước với tư cách là người đồng hành cùng doanh nghiệp trong nền kinh tế thị trường hiện đại

- Nhà nước tổ chức đánh giá chất lượng phát triển doanh nghiệp trên các góc độ: cơ cấu, quy mô, hình thức tổ chức, mô hình quản lý, năng suất và hiệu quả hoạt động, các đóng góp chủ yếu cho nền kinh tế Để thực hiện công tác đánh giá bảo đảm tính khách quan, hiệu quả, Nhà nước phải hình thành tổ chức đủ năng lực đánh giá chất lượng hoạt động của doanh nghiệp

2.6 HỆ THỐNG CHỈ TIÊU ĐÁNH GIÁ VAI TRÕ CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ TRONG ĐIỀU KIỆN VIỆT NAM

Trên cơ sở tham khảo hệ thống chỉ tiêu phân tích kinh tế vĩ mô đã được tổng quan và quan sát thực tiễn phân tích, đánh giá phát triển kinh tế ở Việt Nam, tác giả đề xuất các chỉ tiêu cơ bản để phân tích vai trò của Nhà nước đối với phát triển doanh nghiệp và tăng trưởng kinh tế trong điều kiện Việt Nam Những chỉ tiêu chủ yếu đó là:

(1)- Chỉ tiêu 1: Điểm gia tăng tốc độ tăng trưởng kinh tế (Ký hiệu là Tck)

Chỉ tiêu này được tính theo biểu thức:

Tck = [Tgdpi - Tgdp0] (đơn vị tính: %) Trong đó:

- Tgdpi: Tốc độ tăng trưởng tổng sản phẩm quốc nội năm i

- Tgdp0: Tốc độ tăng trưởng tổng sản phẩm quốc nội năm gốc (năm 0)

Đây là chỉ tiêu tổng hợp nhất được sử dụng làm tiêu chí để Chính phủ hay Chính quyền các tỉnh điều hành kinh tế và quản lý phát triển Chỉ tiêu này phản ánh tổng hợp về kết quả và hiệu quả phát triển của nền kinh tế và cũng như phản ánh sự bền vững của phát triển kinh tế Khi tốc độ tăng trưởng GDP lên xuống không ổn định hoặc khi có giá trị âm thì điều đó nói lên rằng, nền kinh tế quốc dân phát triển không bền vững

Khi tính chỉ tiêu này phải đưa về giá so sánh Tức là phải đưa về giá của một năm nào đó làm gốc để tính cho các năm khác Có như thế mới so sánh qua các năm được

Trong một số trường hợp, người ta còn phân tích điểm gia tăng của GDP/người Khi đó người ta lấy GDP/người của năm i trừ đi GDP/người của năm gốc Từ đó người ta

có thể tính thêm tốc độ tăng của chỉ tiêu GDP/người trong một thời kỳ

(2)- Chỉ tiêu 2 (nhóm chỉ tiêu): Điểm gia tăng hiệu suất phát triển

Nhóm chỉ tiêu này được xem xét qua một số chỉ tiêu phản ánh các khía cạnh chính như: