Trong việc dạy học, dù là phương pháp truyền thống, cải cách hay đổimới thì việc sử dụng các phương tiện và đồ dùng dạy học là một vấn đề cầnthiết, dù là môn khoa học tự nhiên hay môn kh
Trang 1SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
“SỬ DỤNG CÁC PHƯƠNG TIỆN VÀ ĐỒ DÙNG DẠY HỌC NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ
đó có nhiều yếu tố quan hệ chặt chẽ với nhau Dạy như thế nào? Học như thếnào để đạt được hiệu quả học tập tốt nhất là điều mong muốn của tất cả thầy côgiáo Muốn thế phải đổi mới phương pháp, biện pháp dạy và học
Trong việc dạy học, dù là phương pháp truyền thống, cải cách hay đổimới thì việc sử dụng các phương tiện và đồ dùng dạy học là một vấn đề cầnthiết, dù là môn khoa học tự nhiên hay môn khoa học xã hội có sử dụng đồdùng dạy học đều mang lại hiệu quả cao
Phân môn Lịch sử là một bộ môn khoa học xã hội rất quan trọng trongnhà trường Nó giúp cho thế hệ trẻ hiểu được cội nguồn dân tộc, biết được quákhứ của tổ tiên Từ những hiện vật cụ thể, những sự kiện lịch sử, học sinh tựhào về truyền thống dân tộc, tiếp theo, biết kế thừa và phát huy những tinh hoacủa tổ tiên trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc ngày nay Muốn làmsống dậy quá khứ của lịch sử, mỗi bài dạy ở trên lớp ngoài việc cung cấp đầy
đủ những kiến thức cơ bản cần phải sử dụng một cách hợp lý, khéo léo cácphương tiện và đồ dùng dạy học mới tái hiện được sự việc đã qua
Để góp phần vào việc đổi mới phương pháp dạy học nói chung, dạy học
lịch sử nói riêng, tôi xin trình bày một số vấn đề về “Sử dụng các phương tiện
và đồ dùng dạy học nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử lớp 6 và lớp 7”.
Với việc nghiên cứu đề tài này, tôi mong muốn sẽ góp phần giúp giáoviên tiến hành một giờ dạy đạt hiệu quả cao hơn, học sinh tích cực hơn trongviệc tiếp thu, lĩnh hội kiến thức của bài học
II NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
Để thực hiện tốt đề tài nghiên cứu bản thân phải thực hiện các nhiệm vụ:
- Nghiên cứu các tài liệu về “ Phương pháp dạy học lịch sử”
- Thao giảng, dự giờ đồng nghiệp, trao đổi rút kinh nghiệm qua từng tiếtdạy
Trang 2- Nghiên cứu tài liệu gây hứng thú về dạy học lịch sử.
- Nghiên cứu tài liệu về phương pháp sử dụng các phương tiện và đồdùng dạy học
- Nghiên cứu kĩ sách giáo khoa, sách giáo viên Lịch sử lớp 6, lớp 7
- Kiểm tra đánh giá bài làm và kết quả của học sinh để từ đó có điềuchỉnh và bổ sung hợp lý
III PHẠM VI, ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
Đề tài tập trung vào việc nghiên cứu giảng dạy và học tập với “Sử dụng các phương tiện và đồ dùng dạy học nhằm nâng cao chất lượng môn Lịch sử lớp 6 và lớp 7”.
Đối tượng nghiên cứu mà tôi áp dụng cho đề tài này là lớp 6D, 6E và 7A,7C của trường Trung học cơ sở Hồng Thủy
B PHẦN NỘI DUNG
I CƠ SỞ KHOA HỌC
Như chúng ta đã biết, dạy học là một quá trình hoạt động nhận thức, con
đường nhận thức ngắn nhất thường đi theo con đường “từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn” (Lê nin) Hay như
Tô Xuân Giáp từng nói: Trong các giác quan của con người thì:
Nếm: Lưu lại trong trí nhớ con người 0,1%
Sờ: Lưu lại trong trí nhớ con người 1,5%
Nghe: Lưu lại trong trí nhớ con người 11%
Nhìn: Lưu lại trong trí nhớ con người 83%
Theo số liệu khoa học của UNESCO: “Khi nghe, học sinh chỉ nhớ 15% thông tin, khi nhìn không ai nói gì học sinh chỉ nhớ 25%, khi nghe và nhìn học sinh sẽ nhớ 65% thông tin”
Đồ dùng dạy học nếu được sử dụng tốt sẽ huy động được sự tham gia củanhiều giác quan, sẽ kết hợp chặt chẽ được hai hệ thống tín hiệu với nhau, tainghe mắt thấy tạo điều kiện cho học sinh dễ hiểu, nhớ lâu, gây được những mốiliên hệ thần kinh tạm thời khá phong phú, phát triển ở học sinh năng lực chú ý,quan sát, hứng thú Ngược lại, nếu sử dụng không đúng mức và bị lạm dụng thì
dễ làm cho học sinh phân tán sự chú ý, không tập trung vào các dấu hiệu cơbản, chủ yếu và thậm chí hạn chế phát triển năng lực tư duy trừu tượng
Hoạt động nhận thức chủ động, tích cực của học sinh nhằm hình thànhbiểu tượng lịch sử thông qua quá trình hoạt động dạy học Có thể minh họa ở
sơ đồ sau của Trần Viết Lưu trong Luận án Tiến sĩ tâm lý sư phạm (năm1999)
Trang 3Giáo viên
Tổ chức nhận thức nhằm làm nảy sinh Nhu cầu nhận thức lịch sử
Học sinh Chủ thể nhận thức
Tư liệu do giáo viên Tư liệu trong sách giáo khoa Tư liệu học sinh
trình bày Kênh chữ, kênh hình sưu tầm
Hình ảnh khái quát về sự kiện lịch sử,
Nhìn vào sơ đồ trên, chúng ta thấy rằng chủ thể của quá trình tạo biểu tượngchính là học sinh, còn giáo viên là người tổ chức hoạt động nhận thức lịch sử củangười học Điều đó bước đầu đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học, đápứng được yêu cầu: “Dạy lịch sử cũng như dạy bất cứ cái gì đòi hỏi người thầy phảikhêu gợi cái thông minh chứ không phải bắt buộc cái trí nhớ làm việc, bắt nó ghichép rồi tả lại”
Đặc biệt, trong hướng dạy học mới hiện nay, “hướng tích cực hóa hoạtđộng học tập của học sinh”, yêu cầu người giáo viên phải biết tạo điều kiện chohọc sinh tự tìm tòi, khai thác kiến thức, biết điều khiển hoạt động nhận thức củamình bằng các “phương tiện và đồ dùng dạy học” Chính vì thế mà “đồ dùngdạy học” đã trở thành một nhân tố khá quan trọng trong hoạt động dạy học vì
nó vừa là phương tiện giúp học sinh khai thác kiến thức, vừa là nguồn tri thức
Trang 4tấm bản đồ, những hình ảnh, những tư liệu ở sách giáo khoa, đồng thời ít đượcgiải thích kĩ nội dung, và cũng ít hấp dẫn Như chúng ta biết, do lịch sử là hiệnthực quá khứ nên học sinh không được trực tiếp tiếp xúc với các sự kiện, hiệntượng, nhân vật, quá trình lịch sử Mặt khác, do lịch sử là quá khứ gần hoặc xa
và nội dung của những thời đại xa xưa ấy lại có nhiều điều khác với thời đạihiện nay, nên học sinh không dễ gì hình dung và cắt nghĩa được những gì đãtừng xảy ra trước kia Để giúp học sinh chủ động, sáng tạo trong việc lĩnh hộikiến thức đồng thời nâng cao chất lượng giáo dục, người giáo viên cần phải đổimới phương pháp dạy học cho phù hợp với hướng dạy học “lấy học sinh làmtrung tâm” Một trong những phương pháp đặc trưng của bộ môn Lịch sử làphương pháp sử dụng phương tiện và đồ dùng dạy học trong giảng dạy
Từ thực tế cho thấy chuẩn bị đồ dùng dạy học, làm dụng cụ trực quan,phương tiện thiết bị dạy học là công tác rất khó khăn, rất công phu và rất tốnkém nhưng:
- Sử dụng đồ dùng dạy học như thế nào để đảm bảo tính trực quan
- Sử dụng đồ dùng dạy học như thế nào để đạt hiệu quả cao trong giảngdạy lịch sử lại là một vấn đề càng khó khăn hơn Bởi vì, trong 10 chuẩn đánhgiá của Bộ giáo dục và đào tạo thì chuẩn thứ 6 “Sử dụng và kết hợp tốt cácphương tiện thiết bị dạy học phù hợp với nội dung kiểu bài lên lớp” được coinhư bốn chuẩn bắt buộc mà người giáo viên cần phải có để đạt một tiết dạytốt Đó cũng chính là vấn đề mà mỗi người giáo viên nói chung và giáo viênlịch sử nói riêng đã và đang quan tâm hiện nay
2 Thực trạng dạy học môn Lịch sử ở trường trung học cơ sở Hồng thủy 2.1 Về phía giáo viên
2.1.1 Ưu điểm
- Trong quá trình giảng dạy nhiều giáo viên đã kết hợp nhuần nhuyễn các
đồ dùng dạy học, khai thác một cách triệt để các đồ dùng và phương tiện dạyhọc như: hình ảnh, bản đồ, phim đèn chiếu Đồng thời sử dụng các phươngtiện khá tinh tế, khéo léo và từng bước ứng dụng công nghệ thông tin phù hợptrong dạy học lịch sử giúp học sinh khắc sâu, nhớ kĩ, tái hiện những kiến thức
ra từ tư liệu lịch sử gốc Vì vậy, giáo viên và học sinh đã dựa vào đó khai thác
dễ dàng hơn… Đồng thời khi dạy giáo viên đã phóng to hình ở sách giáo khoahay tự làm thêm đồ dùng dạy học phục vụ cho bài giảng của mình
Trang 5- Một số giáo viên tích cực tìm kiếm đồ dùng dạy học như lấy tài liệu,hình ảnh cụ thể, sinh động ở trên mạng Internet về để đưa vào bài dạy góp phầnnâng cao chất lượng giờ dạy.
2.1.2 Hạn chế
- Vẫn còn một số ít giáo viên chưa mạnh dạn thay đổi phương pháp dạy họccho phù hợp với từng tiết dạy nên chưa tích cực hóa hoạt động của học sinh nhằmgiúp các em suy nghĩ chiếm lĩnh và nắm vững kiến thức Một bộ phận giáo viênvẫn còn sử dụng phương pháp dạy học “thầy nói trò nghe, thầy đọc trò chép”
- Một số giáo viên khi dạy giáo án điện tử chưa đưa được nhiều hình ảnhsinh động có liên quan trong mỗi bài học vào tiết dạy do chưa tích cực khai tháccác tư liệu, dữ liệu, hình ảnh từ phương tiện công nghệ thông tinđể gây hứngthú cho học sinh
- Một số giáo viên có sử dụng đồ dùng dạy học nhưng chưa khéo léo,chưa khai thác triệt để Giáo viên chưa hướng dẫn cho học sinh có phươnghướng tiếp cận tranh, ảnh lịch sử đạt hiệu quả cao, chưa chú ý rèn luyện chohọc sinh các kĩ năng lịch sử quan trọng như: Đọc, chỉ bản đồ, trình bày diễnbiến trên lược đồ, phân tích các sự kiện và so sánh đánh giá các sự kiện lịch sử.Trong một số bài dạy có vài hình ảnh minh họa thêm, giáo viên hướng dẫn họcsinh quan sát nhưng chưa nêu câu hỏi gợi mở để học sinh nhận xét, khai tháckênh hình dễ dàng hơn
- Khi sử dụng đồ dùng dạy học một số giáo viên chưa chú ý đúng mứcđến việc phát triển tư duy, rèn luyện ngôn ngữ cho học sinh Khi sử dụng đồdùng, giáo viên chỉ nêu ra câu hỏi nhưng không hướng dẫn học sinh trả lời câuhỏi đó như thế nào vì không có câu hỏi gợi mở vấn đề, hoặc một số tiết họcgiáo viên chỉ nêu vài ba câu hỏi và huy động học sinh khá, giỏi trả lời, chưa cócâu hỏi dành cho học sinh yếu, kém Đồng thời, giáo viên chưa tạo điều kiệncho các em tự quan sát, miêu tả và trình bày nội dung lịch sử thể hiện qua tranhảnh, lược đồ, thông qua đó mà ngôn ngữ sử học phát triển hơn Từ những hạnchế trên nên đối tượng học sinh yếu kém ít được chú ý và không được tham giahoạt động, điều này làm cho học sinh dễ tự ti vào năng lực của mình và các em
sẽ cảm thấy chán nản về môn học
- Các tư liệu thiết bị dạy học như một số tranh ảnh chưa được ghi rõ xuất
xứ, không chú thích nội dung nên khi sử dụng một số giáo viên gặp khó khănkhi khai thác Đồng thời, các loại bản đồ, lược đồ ở nhà trường còn ít, một sốbài không có lược đồ để hỗ trợ phục vụ cho bài dạy đạt hiệu quả cao như mongmuốn
- Các phương tiện và đồ dùng dạy học chưa đảm bảo tính thẩm mỹ, tínhgiáo dục nhưng giáo viên vẫn sử dụng Một số giáo viên chưa tham khảo, sưutầm nhiều tranh ảnh, tư liệu lịch sử có liên quan đến tiết dạy để minh họa trênlớp Hoặc tài liệu nghiên cứu, phương tiện và đồ dùng dạy học ở trường chưa
Trang 6nhiều, hiện vật khó sưu tầm, đồng thời khả năng về vẽ còn hạn chế Do vậy,giáo viên chưa phát huy được tính tích cực, chủ động của học sinh trong việclĩnh hội kiến thức.
- Một số giáo viên thỉnh thoảng vẫn không khai thác triệt để phương tiệndạy học Nếu bài dạy nào có đồ dùng (lược đồ, bảng phụ…) ở trường thì sửdụng còn không thì “dạy chay” Giáo viên không tự tìm kiếm, làm thêm đểphục vụ cho bài dạy Hoặc các nguồn tri thức từ dụng cụ trực quan chưa thực sựhấp dẫn đối với các em Do đó không gây hứng thú học tập, không có khả năngphát triển tư duy hay các kỹ năng khác như kỹ năng đọc, chỉ bản đồ, phân tíchcác sự kiện…
2.2 Về phía học sinh
2.2.1 Ưu điểm
- Đa số học sinh đều có những kĩ năng cơ bản trong việc khai thác cácnguồn tư liệu ở sách giáo khoa như: Hình ảnh, tư liệu (phần chữ nhỏ) và mộtvài tư liệu ở sách bài tập, sưu tầm sách báo, những tranh ảnh liên quan đến bàihọc mà các em đã đọc trước
- Phần lớn học sinh biết quan sát hình ảnh, hình vẽ để rút ra kiến thức cầnnắm, biết tự mình rút ra nhận xét, đánh giá hay trình bày diễn biến khá trọn vẹn
- Hầu hết học sinh đều tích cực thảo luận nhóm, trao đổi và bổ sung kiếnthức cho nhau nên đã đưa lại hiệu quả cao trong quá trình lĩnh hội kiến thức.Các em được giao những công việc cụ thể, đa số hoàn thành tốt và học tập mộtcách độc lập, sáng tạo
- Một số học sinh yếu kém cũng đã và đang cố gắng nắm bắt các kiếnthức trọng tâm cơ bản thông qua các hoạt động học như: thảo luận nhóm, vấnđáp, học sách giáo khoa, trình bày tóm tắt diễn biến, đọc và chỉ bản đồ Các em
đã mạnh dạn khi trả lời các câu hỏi hoặc ghi nhớ các sự kiện, nhân vật lịch sử
- Ở nhà nhiều học sinh cố gắng tự học theo nội dung mà giáo viên đã giaocho các em; đồng thời các em cũng tích cực sưu tầm tài liệu, tranh ảnh có liênquan đến bài học
2.2.2 Hạn chế
- Một số học sinh chưa có ý thức học, chưa có sự đam mê môn học, một
số bộ phận học sinh không chuẩn bị bài mới ở nhà, không học bài củ, khônglàm bài tập đầy đủ, trên lớp các em thiếu tập trung suy nghĩ Cho nên, việc ghinhớ các sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử… còn yếu
- Phần lớn học sinh chỉ được tiếp cận với những tấm bản đồ, những hìnhảnh, những tư liệu ở sách giáo khoa, còn những tư liệu lịch sử khác học sinh rất
ít tiếp xúc và cũng không hề tìm kiếm để khai thác nó Một số học sinh ngoàiviệc làm bài tập và học ở nhà, các em không sưu tầm thêm sách báo, nhữngtranh ảnh, tài liệu liên quan đến bài học
Trang 7- Học sinh chưa có khả năng rèn luyện kĩ năng quan sát và vận dụngphương pháp mô tả, nhận xét, tường thuật, phân tích, đánh giá, so sánh sau khiquan sát tranh ảnh, biểu đồ, bản đồ, mô hình… Một số kỹ năng như sử dụngbản đồ, sử dụng tranh vẽ, lược đồ, kỹ năng thu thập số liệu qua sách tham khảo
ở một số học sinh còn hạn chế
* Điều tra cụ thể:
Bản thân tôi đảm nhận giảng dạy môn lịch sử lớp 6D, lớp 6E, lớp 7A vàlớp 7B Trong quá trình giảng dạy, với ý thức vừa nghiên cứu đặc điểm tìnhhình học tập bộ môn của học sinh vừa tiến hành rút kinh nghiệm qua mỗi tiếtdạy Kết quả điều tra cụ thể:
1 Đồ dùng và cách chọn đồ dùng
- Đồ dùng dạy học còn được gọi là thiết bị cần thiết cho bài dạy, mỗi mônhọc có một loại đồ dùng riêng phù hợp với đặc trưng và nội dung của bài học.Đối với môn Lịch sử do đặc trưng bộ môn này là tái hiện những gì đã diễn ratrong quá khứ, nên mỗi đồ dùng đều có niên đại thời gian tương đối chính xác.Tuy nhiên, các loại đồ dùng không phải dễ tìm, dễ thấy, có loại chỉ được trưngbày trong viện bảo tàng nên chỉ được thấy nó qua tranh vẽ, có loại bằng mẫu vậtnhưng được mô phỏng bằng các chất liệu hiện đại để làm Ví dụ, để diễn tả cáccuộc khởi nghĩa, kháng chiến với các trận đánh lớn, chỉ có thể được mô tả quacác sơ đồ, lược đồ
Ví dụ:
+ Khi dạy chương trình Lịch sử lớp 6 Tiết 19- Bài 17: Cuộc khởi nghĩaHai Bà Trưng (năm 40) Mục 2: Cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng bùng nổ:Chúng ta phải sử dụng lược đồ “Cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng” để trình bàydiễn biến Đồng thời làm thêm lược đồ câm về cuộc khởi nghĩa này và gọi họcsinh lên trình bày trên lược đồ
Trang 8+ Khi dạy chương trình Lịch sử lớp 7, Tiết 25- Bài 14 (Tiết 3) Cuộckháng chiến lần thứ 3 chống quân xâm lược Nguyên (1287- 1288) Chúng taphải sử dụng lược đồ cuộc kháng chiến lần thứ ba chống quân xâm lược MôngNguyên (1287- 1288) Đồng thời phải sử dụng “Lược đồ chiến thắng BạchĐằng” nếu không có bản đồ câm, buộc giáo viên phải vẽ để phục vụ cho tiếtdạy.
- Hiệu quả của việc sử dụng đồ dùng trong việc dạy học lịch sử do nhiềuyếu tố quyết định, như chất lượng của bài học, tranh ảnh lịch sử, phương pháp
sử dụng, kĩ năng và năng lực sư phạm của giáo viên Chính vì vậy, người giáoviên dạy lịch sử cần phải biết phân loại đồ dùng, phương tiện dạy học và cóphương pháp sử dụng thích hợp trong giờ lên lớp
2 Các loại đồ dùng, phương tiện dạy học và phương pháp sử dụng
Ví dụ: Khi dạy bài 11 Những chuyển biến về xã hội (Lịch sử 6)
Mục 3: Bước phát triển mới về xã hội được nảy sinh như thế nào? Giáoviên hướng dẫn học sinh quan sát hiện vật của thời kì văn hóa Đông Sơn (nếukhông có thì phóng to hình 31, 32, 33, 34 ở SGK) Sau đó đặt câu hỏi: Quan sátnhững mũi dao găm, lưỡi cày đồng, lưỡi liềm đồng, em thấy chúng có hìnhdáng như thế nào? Dùng để làm gì? Qua đó em có nhận xét gì về kĩ thuật đúcđồng thời kì này? Nó chứng tỏ điều gì? Sau khi học sinh quan sát, thảo luậngiáo viên kết luận: Những công cụ trên thuộc thời kì Đông Sơn được phát hiệnnhiều nơi thuộc Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ Công cụ có nhiều loại có thể là mộtcông cụ dùng để cắt, chặt, săn bắn cũng có thể là một thứ vũ khí Đây là mộtbiểu hiện của sự phát triển cao trong kĩ thuật đúc đồng của cư dân Đông Sơn
2.1.2 Loại đồ dùng là mẫu vật được mô phỏng lại
2.1.2.1 Do các hiện vật không được tự ý đem khỏi các viện bảo tàng lịch
sử hoặc một số hiện vật đã bị hư hỏng không thể di chuyển nên người ta đã tạo
Trang 9ra các mô hình để thay thế các hiện vật đó Loại mô hình này thường được chếtạo bằng các chất liệu như: Gỗ, nhựa, đồ gốm rồi quét các loại sơn lên bề mặtcho giống hiện vật thật.
2 1.2.2 Phương pháp sử dụng:
- Khi dạy loại đồ dùng này, giáo viên cần cho học sinh biết rõ là nhữnghiện vật thật (qua tranh vẽ) em thấy hiện vật này có gì giống và khác nhau?
- Học sinh sẽ rút ra kết luận sau khi quan sát và thảo luận
Ví dụ: Khi dạy chương trình Lịch sử lớp 7, bài 15 “ Sự phát triển kinh tế
và văn hóa thời Trần” Khi dạy mục I, ý 1- Tình hình kinh tế sau chiến tranh.Giáo viên cho học sinh quan sát kĩ bức ảnh hình 35 sách giáo khoa “ Thạp gốmhoa nâu” (thế kỉ XIII- XIV) và miêu tả hình dáng, hoa văn, giá trị sử dụng củathạp Sau đó giáo viên gợi ý cho học sinh nhận xét, đánh giá về trình độ sảnxuất và nghệ thuật làm đồ gốm của người xưa Cuối cùng giáo viên kết luận:Bức ảnh trong sách giáo khoa chụp lại chiếc thạp gốm hoa nâu (thế kỉ XIII-XIV) được lưu giữ tại Bảo tàng hiện vật Việt Nam Thạp gốm sản xuất ra chủyếu phục vụ nhân dân trong nước chứ không bán ra nước ngoài Nó không chỉ
có giá trị sử dụng mà về nghệ thuật cũng rất độc đáo, tạo nên một phong cáchrất Việt Nam và mang đậm nét nghệ thuật dân gian
2.1 3 Loại đồ dùng bằng tranh ảnh.
2.3.1.1.Tranh ảnh được sử dụng trong giờ giảng dạy lịch sử được coi là
kiểu đồ dùng minh họa về hiện vật và các di tích lịch sử văn hóa có nội dungphù hợp với bài dạy được lưu lại Thông thường trong sách giáo khoa mỗi lớpđược in sẵn, nên loại đồ vật này được coi là những hình có sẵn thông thường,người giáo viên lịch sử phóng to hình này lên để phân tích cho học sinh dễ nhậnbiết hơn Loại đồ dùng này thường phóng to các mẫu vật tranh ảnh đơn giản.Ngoài ra còn có một số tranh minh họa các di tích, di sản văn hóa được cáccông ty thiết bị trường học phóng to bằng ảnh màu hoặc đen trắng
2.3.1.2 Phương pháp sử dụng:
- Bản thân tranh ảnh không thể gây được sự quan sát tích cực của họcsinh nếu như nó không được quan sát trong những tình huống có vấn đề, trongnhững nhu cầu cần thiết phải trả lời một vấn đề cụ thể Như vậy, tư duy họcsinh sẽ dần phát triển Mặt khác thông qua quan sát, miêu tả tranh ảnh lịch sử,giáo viên luyện cho các em thói quen quan sát và khả năng quan sát các vật thểmột cách khoa học, có phân tích, giải thích để đi đến khái quát rút ra những kếtluận lịch sử Chính vì vậy, dùng ngôn ngữ để phân tích, mô tả và đánh giá cáckênh hình này rất cần thiết đối với người giáo viên, có thể dùng câu hỏi gợi ýhướng dẫn học sinh tự rút ra nhận xét, kết luận Khi quan sát tranh ảnh yêu cầuhọc sinh :
+ Đọc tên bức tranh, xác định xem bức tranh đó thể hiện gì? Ở đâu? Nóilên điều gì?
Trang 10+ Tường thuật lại diễn biến của sự kiện lịch sử.
+ Rút ra được nguyên nhân, ý nghĩa và bài học lịch sử
Ví dụ: Khi dạy Lịch sử lớp 7- Bài 22- Tiết 46: Sự suy yếu của nhà nướcphong kiến tập quyền ( thế kỉ XVI- XVIII) Khi dạy mục I, ý 2- phong trào khởinghĩa của nông dân ở đầu thế kỉ XVI cần phải sử dụng lược đồ “Phong tràonông dân khởi nghĩa ở đầu thế kỉ XVI’’ Khi sử dụng, giáo viên giới thiệu kháiquát lược đồ, giải thích các kí hiệu; tiếp đó, hướng dẫn học sinh quan sát lược
đồ, kết hợp với sách giáo khoa để trao đổi một số câu hỏi:
Dựa vào lược đồ, em hãy chỉ rõ địa bàn nổ ra các cuộc khởi nghĩa củanông dân Cuộc khởi nghĩa của Trần Tuân và Trần Cảo nổ ra ở đâu, địa bànhoạt động chủ yếu ở vùng nào? Em có nhận xét gì về các cuộc khởi nghĩa củanông dân thế kỉ XVI?
Sau khi học sinh trao đổi, giáo viên kết luận về phong trào khởi nghĩa củanông dân đầu thế kỉ XVI, trong đó tập trung tường thuật hai cuộc khởi nghĩatiêu biểu của Trần Tuân và Trần Cảo
- Khi hướng dẫn học sinh khai thác tư liệu, hình ảnh thì trước hết hướngdẫn học sinh tìm hiểu:
+ Thứ nhất, nguồn gốc và thời điểm xuất hiện tài liệu
+ Thứ hai, gợi ý cho học sinh nội dung và cách thể hiện những nội dung
đó của tác giả trên tranh ảnh, chẳng hạn: Những nhân vật chính có mặt trongtranh ảnh, họ là những ai? Thuộc từng lớp xã hội hoặc tổ chức chính trị xã hộinào?; Cách thể hiện các nhân vật lịch sử của tác giả như thế nào?
+ Thứ ba, đưa ra những câu hỏi gợi ý giúp học sinh đi sâu hơn vào nộidung tranh ảnh: Từng nhân vật, trước hết là những nhân vật chính được thể hiện
ở tư thế như thế nào? Trong khung cảnh nào? Vào thời điểm lịch sử nào? Trangphục của các nhân vật chính phản ánh điều gì?
- Để mở rộng phạm vi hiểu biết cũng là nhằm tăng cường rèn luyện khảnăng quan sát, kỹ năng nhận biết và mô tả cho học sinh chúng ta có thể nêuthêm những gợi ý như : Ngoài những nhân vật tiêu biểu trong tranh ảnh còn cónhững con người nào? Những con vật hay đồ vật gì nữa chúng làm cho bứctranh ảnh có thêm ý nghĩa gì? Nếu là bức biếm họa hãy chỉ ra những nét vẽ cótính biếm họa và ý nghĩa châm biếm
+ Cuối cùng chúng ta nên có một câu hỏi phụ nhưng có ý nghĩa lớn làphải tự xác định một thái độ trước sự kiện, hiện tượng, quá trình lịch sử Câuhỏi có thể là: Cảm tưởng của học sinh khi quan sát bức tranh, ảnh?
Nhờ những việc làm thường xuyên như vậy mà các thao tác tư duy đượcrèn luyện, khả năng phát huy trí thông minh sáng tạo của học sinh ngày càngđược nâng lên, tạo hứng thú học tập cho các em
Ví dụ: Khi dạy Lịch sử lớp 6, Bài 3- Xã hội nguyên thủy, mục 1- Conngười đã xuất hiện như thế nào? Giáo viên cần phải sử dụng hai bức tranh
Trang 11“Cuộc sống của người nguyên thủy’’ và “Săn ngựa rừng” ở sách giáo khoa Đểkhai thác hiệu quả nội dung hai kênh hình này, trước hết giáo viên yêu cầu họcsinh quan sát hai bức tranh kết hợp với đọc phần kênh chữ trong sách giáokhoa Sau đó đặt câu hỏi gợi mở, định hướng để học sinh trả lời:
+ Con người thời nguyên thủy thường sống ở đâu? Vì sao họ lại phảisống trong những điều như vậy?
+ Họ đã có quần áo để mặc chưa?
+ Cảnh săn ngựa rừng nói lên điều gì?( về phương tiện săn bắn, số lượngngười đi săn và hiệu quả của việc săn ngựa…)
+ Qua hai bức tranh trên, các em hãy nêu nhận xét của mình về đời sốngcủa người nguyên thủy?
Sau khi học sinh trả lời và nêu nhận xét, giáo viên tiến hành miêu tả kếthợp với phân tích khái quát, ngắn gọn để làm rõ cuộc sống bấp bênh của ngườinguyên thủy
2 1.4 Loại đồ dùng là các bản đồ, sơ đồ, lược đồ
2.1.4.1 Các sơ đồ, bản đồ, lược đồ trong sách giáo khoa dùng để minh
họa, tường thuật diễn biến các cuộc khởi nghĩa, kháng chiến, các trận đánh lớn.Nếu trong tiết dạy lịch sử giáo viên hướng dẫn cho học sinh tìm hiểu diễn biếncác trận đánh ấy ngay trong sách giáo khoa thì sẽ gặp một số trở ngại.Trước hết
là không tập trung được sự chú ý của cả lớp đối với việc tường thuật của giáoviên Bởi lẽ mỗi học sinh vừa lắng nghe giáo viên tường thuật vừa phải dò tìmcác chi tiết diễn ra qua bản đồ, lược đồ Một vấn đề nữa là, học sinh vừa khôngthể nghe giảng vừa tự tường thuật, vừa phải ghi bài Chính vì vậy, việc sử dụngloại đồ dùng dạy học phóng to các lược đồ, biểu đồ giúp học sinh tập trung hơn
về bài giảng sau khi nghiên cứu bài học Quá trình theo dõi việc tường thuậttrên sơ đồ phóng to dễ nhận biết hơn về các địa điểm, khu vực diễn ra các trậnđánh Thông qua việc sử dụng bản đồ lịch sử góp phần phát triển khả năng quansát, trí tưởng tượng, tư duy và ngôn ngữ, đặc biệt là kĩ năng đọc bản đồ, củng cốthêm về kiến thức địa lý…
- Đối với các loại bản đồ treo tường in sẵn: Loại đồ dùng này thườngđược cơ quan thiết bị trường học cấp sẵn về cho nhà trường Khi lên lớp giáoviên đưa ra sử dụng cần giới thiệu cụ thể các ký hiệu ghi trên bản đồ để họcsinh phân biệt rồi từ đó có thể tường thuật diễn biến Đồng thời, tập cho các emquan sát, đọc bản đồ, biết các chú giải, ký hiệu, vị trí, phương hướng của các