SỬ DỤNG BÀI TẬP PHÂN HÓA TRONG GIẢNG DẠY CHƯƠNG SỰ ĐIỆN LI NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC HÓA HỌC

SỬ DỤNG BÀI TẬP PHÂN HÓA TRONG GIẢNG DẠY CHƯƠNG SỰ ĐIỆN LI NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC HÓA HỌCSỬ DỤNG BÀI TẬP PHÂN HÓA TRONG GIẢNG DẠY CHƯƠNG SỰ ĐIỆN LI NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC HÓA HỌCSỬ DỤNG BÀI TẬP PHÂN HÓA TRONG GIẢNG DẠY CHƯƠNG SỰ ĐIỆN LI NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC HÓA HỌCSỬ DỤNG BÀI TẬP PHÂN HÓA TRONG GIẢNG DẠY CHƯƠNG SỰ ĐIỆN LI NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC HÓA HỌCSỬ DỤNG BÀI TẬP PHÂN HÓA TRONG GIẢNG DẠY CHƯƠNG SỰ ĐIỆN LI NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC HÓA HỌC

Để đạt các mục tiêu đó thì khâu đột phá là đổi mới phương pháp giáodục từ lối dạy học truyền thụ một chiều sang dạy học theo “phương pháp dạy

học tích cực” Làm cho “học” là quá trình kiến tạo: tìm tòi, khám phá, phát

hiện, khai thác và xử lí thông tin,…Học sinh tự mình hình thành hiểu biết,

năng lực và phẩm chất “Dạy” là quá trình tổ chức hoạt động nhận thức cho

học sinh: cách tự học, sáng tạo, hợp tác,…dạy phương pháp và kĩ thuật laođộng khoa học, dạy cách học Học để đáp ứng những nhu cầu của cuộc sốnghiện tại và tương lai…Giúp học sinh nhận thức được những điều đã học cầnthiết, bổ ích cho bản thân và cho sự phát triển xã hội

Với bộ môn hóa học, định hướng đổi mới phương pháp dạy học cũngđược coi trọng đó là: quan tâm và tạo mọi điều kiện để học sinh trở thành chủthể hoạt động sáng tạo trong giờ học; để học sinh tự chiếm lĩnh kiến thức, kĩnăng về hóa học bằng nhiều biện pháp như:

+ Khai thác đặc thù bộ môn tạo ra các hình thức hoạt động đa dạng,phong phú

+ Đổi mới hoạt động học tập của học sinh và tăng thời gian dành chohọc sinh hoạt động trong giờ học.

+ Tăng mức độ hoạt động trí lực, chủ động, tích cực, sáng tạo của họcsinh như: thường xuyên sử dụng tổng hợp các phương pháp dạy học phứchợp.v.v

Đổi mới bước đầu đã đem lại kết quả cao về chất lượng bộ môn Tuynhiên với cấp THPT, kiến thức bộ môn hóa học không chỉ ở mức độ các kháiniệm, định luật… rất khô cứng mà học sinh phải biết và vận dụng đi sâu vàoquá trình giải thích, giải quyết các vấn đề tránh nhàm chán Những học sinh

có khả năng tư duy không cao thì có xu hướng sợ học bộ môn này Đặc biệt lànhững nơi còn khó khăn về các cơ sở ứng dụng kiến thức bộ môn vào thựctiễn

Xuất phát từ những thực tế đó và một số kinh nghiện trong giảng dạy

bộ môn hóa học, tôi thấy để có chất lượng giáo dục bộ môn hóa học cao,người giáo viên ngoài phát huy tốt các phương pháp dạy học tích cực cần khaithác thêm các hiện tượng hóa học thực tiễn trong đời sống đưa vào bài giảngbằng nhiều hình thức khác nhau nhằm phát huy tính tích cực, sáng tạo của họcsinh, tạo niềm tin, niềm vui, hứng thú trong học tập bộ môn nhưng phải phù

hợp với năng lực học sinh Từ những lí do đó tôi chọn đề tài: “SỬ DỤNG BÀI TẬP PHÂN HÓA TRONG GIẢNG DẠY CHƯƠNG SỰ ĐIỆN LI NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC HÓA HỌC”.

II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Xây dựng hệ thông bài tập phân hóa nhằm đáp ứng yêu cầu giảng dayhọc sinh theo yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học

Vận dụng hệ thống câu hỏi và bài tập nhằm gây hứng thú học tập chohọc sinh

III ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

1 ĐỐI TƯỢNG:

Quá trình dạy học môn hóa học ở trường THPT.

Các phương pháp dạy học tích cực, phương pháp tích hợp môi trường,

kĩ năng vận dụng kiến thức trong học tập và sự phân hóa học sinh

2 PHẠM VI:

Các bài dạy trong chương sự điện li chương trình hóa học lớp 11

IV GIẢ THUYẾT KHOA HỌC

Nếu xây dựng được hệ thống câu hỏi và bài tập phân hóa đảm bảo tínhkhoa học của nội dung, logic về cấu trúc, phù hợp với đối tượng học sinh thì

sẽ góp phần nâng cao hiệu quả dạy học hóa học nói chung và chương “Sựđiện li” nói riêng theo hướng chiều rộng và chiều sâu Đồng thời gây hứng thúcho học sinh trong học tập

B- NỘI DUNG

I Cơ sở lý luận

Dạy học phân hóa không đơn thuần là phân loại người học theo nănglực nhận thức mà ở đây là phương pháp dạy học phù hợp với từng đối tượngngười học trên cơ sở am hiểu từng cá thể, giáo viên tiếp cận người học ở tâm

lí, năng khiếu, về mơ ước trong cuộc, …Có thể nói trong phương pháp dạyhọc phân hóa giáo viên phải “tìm để giảng dạy và hiểu để giáo dục”

Đặc điểm cơ bản của dạy học phân hóa là:

- Phát hiện và bù đắp lỗ hổng kiến thức, tạo động lực thúc đẩy học tập

- Biến niềm đam mê trong cuộc sống thành động lực trong học tập

- Dạy học phân hóa là con đường ngắn nhất để đạt mục đích của dạyhọc đồng loạt

Các hình thức của dạy học phân hóa:

- Phân hóa theo hứng thú: căn cứ vào đặc điểm hứng thú học tập của

học sinh để tổ chức cho người học tìm hiểu khám phá nhận thức

- Phân hóa theo sự nhận thức: Lấy sự phân biệt nhịp độ làm căn cứ

phân hóa Nhịp độ được tính bằng lượng thời gian chuyển từ hoạt động nàysang hoạt động khác, từ nhiệm vụ này sang nhiệm vụ khác Lớp học có nhiềunhịp độ, chẳng hạn như nhóm có nhịp độ nhận thức nhanh, nhóm có nhịp độnhận thức trung bình, nhóm có nhịp độ nhận thức chậm

- Phân hóa giờ học theo sức học: Căn cứ vào trình độ học lực có thực

của người học để tổ chức những tác động sư phạm phù hợp với người học tíchcực học tập Dựa trên trình độ khá, trung bình, yếu mà GV giao cho học sinhnhững nhiệm vụ tương ứng

- Phân hóa giờ học theo động cơ, lợi ích học tập của người học: Với

nhóm học sinh có nhu cầu tìm tòi, hiểu biết cao cần xác định nhiệm vụ họctập cao hơn và đưa thêm nhiều nội dung, tài liệu học tập cho HS – SV tự học.Với nhóm học sinh có nhu cầu học tập không cao thì việc phân hóa dạy học

phải chú ý đến nhiệm vụ, nội dung cơ bản và bổ sung những vấn đề thực tiễngiúp người học hào hứng học tập.

Trong quá trình dạy học cần cho học sinh dần dần tiếp cận và làm quenvới phương pháp nghiên cứu khoa học, hình thành phương pháp suy nghĩ vàlàm việc khoa khọc trong đó thầy giáo và học trò đều hoạt động Hoạt độngcủa thầy là thiết kế điều khiển; hoạt động của trò là hoạt động tự giác và tíchcực Mọi tác động của thầy chỉ là tác động bên ngoài tới học sinh, nó chỉ pháthuy tác dụng khi chiếm lĩnh được tư tương ý chí và tâm trạng của trò, gây ra

sự nghi ngờ sự suy tưởng làm biến đổi những sức mạnh bên trong có ảnhhưởng đến sự phát triển nhân cách học sinh Vì vậy cần phải thống nhất giữahoạt động của thầy và trò

Con người phát triển trong hoạt động Học tập diễn ra trong hoạt động

Do đó, trong dạy học hóa học sự thống nhất này có thể thực hiện được bằngcách quán triệt quan điểm hoạt động, thực hiện dạy học trong hoạt động vàbằng hoạt động Quan điểm này được thực hiện dựa vào tư tưởng chủ đạo:

- Cho học sinh thực hiện và luyện tập những hoạt động và hoạt độngthành phần tương thích với nội dung và mục đích dạy học

- Gây động cơ học tập và tiến hành hoạt động

- Truyền thụ tri thức, đặc biệt là tri thức phương pháp như là phươngtiện và kết quả của hoạt động

- Phân bậc hoạt động làm chỗ dựa cho việc điều khiển quá trình dạyhọc Dựa vào các tư tưởng này thầy có thể thiết kế quá trình dạy học nhằmđiều khiển học sinh tự giác, tích cực, chủ động chiếm lĩnh nội dung dạy học,thực hiện được múc đích và nhiệm vụ dạy học

Việc dạy học một mặt yêu cầu đảm bảo vừa sức để học sinh có thể lĩnhhội được tri thức, rèn luyện kỷ năng kỹ xảo, mặt khác lại đòi hỏi không ngừngnâng cao yêu cầu để thúc đẩy sự phát triển Hai mặt này tưởng chừng nhưmâu thuẫn nhưng thực chất lại thống nhất Vừa sức không phải là quá khó

hoặc quá dễ “Sức” học sinh – trình độ, năng lực – không bất biến mà thay đổitrong quá trình học tập nói chung là tăng lên Vì vậy sự vừa sức ở những thờiđiểm khác nhau chính là sự không ngừng nâng cao yêu cầu đối với học sinh.

Để thực hiện được nguyên tắc này, quá trình dạy học cần được “phân biệt hóa

và cá nhân hóa” một cách hợp lý đối tượng người học và nội dung, phươngpháp dạy học cho phù hợp với trình độ nhận thức của họ

III.Thực trạng của vấn đề

1 Thực trạng chung

Thực tiễn ở các trường phổ thông hiện nay, quan điểm phân hoá trong dạy,học chưa được quan tâm đúng mức Giáo viên chưa được trang bị đầy đủ những hiểu biết và kỹ năng dạy học phân hóa, chưa thực sự coi trọng yêu cầu phân hóa, trong dạy học

Đa số các giờ dạy vẫn được tiến hành đồng loạt, áp dụng như nhau, cho mọi đối tượng học sinh, các câu hỏi, bài tập đưa ra cho mọi đối tượng học sinh, đều có chung một mức độ khó-dễ Do đó, không phát huy được tính tối

đa năng lực, cá nhân của học sinh, chưa kích thích được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong việc chiếm lĩnh tri thức, dẫn đến chất lượnggiờ dạy không cao, chưa đáp ứng được mục tiêu giáo dục Từ thực tế đó đòi hỏi mỗi giáo viên trong khâu chuẩn bị giáo án cũng như, trong khi tiến hành

tổ chức các hoạt động dạy học, phải làm thế nào để tác động đến, từng cá nhân học sinh với những đặc điểm khác nhau về năng lực, sở thích, nhu cầu, sao cho phát huy được tối đa khả năng của bản thân mỗi học sinh trong học tập Đứng trước nhu cầu đó đã làm nảy sinh và thúc đẩy một cuộc vận động đổi mới phương pháp dạy học ở tất cả các cấp trong ngành giáo dục đào tạo, dần dần, khắc phục những tồn tại phổ biến của phương pháp dạy học cũ như: Thuyết trình tràn lan, giáo viên cung cấp kiến thức dưới dạng có sẵn, thiếu sự phân hóa Thầy áp đặt, trò thụ động, thiên về dạy, yếu về học, không kiểm soát được việc học

Do đó dạy học phân hóa phải đảm bảo tính vừa sức có nghĩa phải phảiđảm bảo cho sự phát triển trí tuệ của mọi thành viên trong cả lớp đồng thờiphải quan tâm tới từng cá nhân học sinh, đảm bảo cho mọi người đều pháttriển ở mức độ tối đa so với khẳ năng của mình.Tuy nhiên hiện nay việc dạyhọc đảm bảo tính vừa sức cho học sinh được quan tâm nhưng chưa hiệu quả,

sự phân hóa đang còn chung chung mang tính hình thức, chưa đi tìm hiểunăng lực học sinh, tâm lý tình cảm của mỗi cá nhân học sinh Vì quá trình nàyđòi hỏi người giáo viên phải đầu tư nhiều thời gian và công sức để phân hóahọc sinh và phân hóa kiến thức nhằm phát huy tính vừa sức đối với mỗi học

sinh Để thực hiện nguyên tắc này, quá trình dạy học cần được “phân hóa và

cá nhân hóa” một cách hợp lý đối tượng người học và nội dung, phương pháp

dạy học cho phù hợp với trình độ nhân thức của họ Đây chính là tư tưởng củaphương pháp phân hóa

2.Chuẩn bị thực hiện

- Điều tra trình độ học sinh, tình cảm thái độ của học sinh về nội dung của

đề tài; điều kiện học tập của học sinh Đặt ra yêu cầu về bộ môn, hướng dẫncách sử dụng sách tham khảo và giới thiệu một số sách hay của các tác giả đểnhững học sinh có điều kiện tìm mua; các học sinh khó khăn sẽ mượn sáchbạn để học tập

- Xác định mục tiêu, chọn lọc và nhóm các bài toán theo dạng, xây dựngnguyên tắc áp dụng cho mỗi dạng, biên soạn bài tập mẫu và các bài tập vậndụng và nâng cao Ngoài ra phải dự đoán những tình huống có thể xảy ra khibồi dưỡng mỗi chủ đề

- Chuẩn bị đề cương bồi dưỡng, lên kế hoạch về thời lượng cho mỗi dạngtoán

- Sưu tầm tài liệu, trao đổi kinh nghiệm cùng các đồng nghiệp; nghiên cứucác đề thi học sinh giỏi của tỉnh ta và một số tỉnh, thành phố khác

III Giải pháp và tổ chức thực hiện

1 Đặc điểm bộ môn hóa học với việc áp dụng dạy học phân hóa

Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng về nhận thức: quátrình nhận thức của con người luôn luôn phát triển cả về lượng và chất Trongquá trình đó, sự biến đổi về lượng kiến thức sẽ dẫn đến sự biến đổi về chất:Năng lực nhận thức chuyển sang mức độ cao hơn và sau mỗi giai đoạn, mỗivấn đề nhận thức lại trở nên hoàn thiện hơn, bản chất hơn Quá trình pháttriển của khoa học hóa học nói chung và chương trình hóa học nói riêng cũngtuân theo quy luật đó

Tính phát triển và tính phân hóa luôn luôn gắn liền với nhau Nhận thức càngphát triển thì sự phân hóa càng rõ rệt, sự phân hóa theo các hướng

- Phân hóa theo mức độ phức tạp dần của vấn đề nhận thức

Trong chương trình hóa học phổ thông từ lớp 8 đến lớp 12 nội dung kiếnthức hóa học tăng dần và đồng thời quá trình dạy học cũng đòi hỏi sự pháttriển tư duy tăng dần

- Phân hóa theo hướng phân nhánh

Khoa học càng phát triển, nhu cầu nghiên cứu sâu hơn về một vấn đề nào

đó buộc người ta phải có sự phân nhánh, phân hóa vấn đề nghiên cứu thànhnhiều vấn đề nhỏ

2 Đặc điểm của chương sự điện li

Chương sự điện li là chương mở ra giai đoạn mới, bắt đầu xem xét mộtcách bản chất hơn những vấn đề về dung dịch và các quá trình xảy ra trongdung dịch dưới ánh sáng của thuyết điện li Cụ thể:

- Bản chất của dung dịch dưới ánh sáng thuyết điện li

- Sự điện li, cơ chế của quá trình hòa tan

- Khái niệm axit – bazơ

- Khái niệm độ pH

- Phản ứng ion

Như vậy qua việc học tập và nghiên cứu nội dung của chương sự điện li

sẽ cung cấp cho học sinh những kiến thức phổ thông cơ bản và tiếp tục làmsáng tỏ mối quan hệ giữa cấu tạo và tính chất

Trên cơ sở của việc phân hóa chất lượng học sinh (phân hóa chất lượnghọc tập) chúng ta có thể chuẩn bị hệ thống các bài tập với mức độ phức tạpkhác nhau Bởi vậy từ một nội dung bài tập tôi đã thiết kế thành ba vấn đềtheo ba mức độ với mục đích hướng đến việc tư duy tài liệu mới và cụ thể hóacác mức độ kiến thức của cả lớp

Mức độ 1: Tôi hướng học sinh nêu ra được các tính chất riêng biệt của các

chất, các hiện tượng, cách lí giải những nguyên nhân đơn giãn nhất, trình bàylại các kiến thức cơ bản dựa vào trí nhớ

Mức độ 2: Học sinh biết vận dụng kiến thức vào điều kiện mới, sử dụng kiến

thức vào thực tế

Mức độ 3: Yêu cầu học sinh không những phải phân tích, so sánh mà phải

khái quát hóa các số liệu thu được, sử dụng chúng trong điều kiện phức tạphơn

2.1 Bài tập lý thuyết: Là những bài tập chỉ dựa và kiến thức lý thuyết Loại

bài tập này phân hóa thành ba mức độ

- Tái hiện kiến thức lý thuyết

- Tái hiện và giải thích

- Vận dụng sáng tạo và suy luận linh hoạt kiến thức ở điều kiện mới

Ví dụ:

* Nội dung bài tập gốc: Các ion cho dưới đây đóng vai trò là axit, bazơ haylưỡng tính:

Tại sao?

* Thiết kế theo kiểu phân hóa

Mức độ 1: Từ các phản ứng axit – bazơ sau hãy cho biết chất nào là axít, chất

nào là bazơ, lưỡng tính?

* Nhận xét về mức độ phân hóa và tính phức tạp của vấn đề nghiên cứu

- Ở mức độ 1: Học sinh chỉ cần xét sự cho nhận proton trên phương trình đãcho, nhớ lại định nghĩa về axit, bazơ của Bronsted, từ đó xác định được trongmỗi phản ứng các chất đóng vai trò là axit hay bazơ Như vậy kiến thức ở đâychỉ mới tái hiện lại kiến thức theo sự dẫn dắt của đề ra

- Ở mức độ 2: Đòi hỏi cao hơn Từ sự gợi ý của đề ra học sinh tự tìm phươngtrình trao đổi proton để chứng minh Ở đây đã có sự vận dụng kiến thức vềkhái niệm axít, bazơ và phản ứng axít bazơ trong tình huống mới

- Ở mức độ 3: Hoàn toàn không có sự gợi ý nào, học sinh tự dự đoán đâu làaxit bazơ hay lưỡng tính dựa và cấu tạo của phần tử và sự phan loại iôn Mức

độ này đòi hỏi khả năng suy luận cao hơn

2.2 Bài tập lý thuyết – thực nghiệm: Là những bài tập có nội dung buộc

học sinh phải có kỹ năng quan sát, giải thích hiện tượng, thực hiện những thaotác thực hành, … Loại bài tập này phân hóa theo ba mức độ:

- Tái hiện các bước của loại bài thực thực hành đó hoặc giải thích các thao tácthực hành, giải thích các hiện tượng quan sát được

- Vạch ra công đoạn thực hành dựa trên sự chỉ dẫn nhất định, dự đoán hiệntượng xãy ra và giải thích

- Tự vạch ra các công đoạn thực hành, dự đoán hiện tượng và giải thích

Ví dụ:

* Nội dung bài tập gốc: Có các ống nghiệm đựng riêng biệt các dung dịch

hóa học để nhận biết các chất trên?

* Bài tập phân hóa

Mức độ 1: Có sáu ống nghiệm mất nhãn được đánh số thứ tự từ 1 đến 6 đựng

Cho sáu mẫu giấy quỳ vào sáu dung dịch thì thấy:

- Ống 1 và 3: làm quỳ tím chuyển sang màu xanh

- ống 2 và 4: làm quỳ tím chuyển màu đỏ

- Ống 5 và 6: không làm đổi màu quỳ tím

Cho lần lượt vào ống 1 và 3 thấy ống 1 có sủi bọt khí, ống 3 có kếttủa Cho dung dịch NaOH vào ống 2 và 4: ở ống 4 có kết tủa tạo thành Chodung dịch BaCl2 vào ống 5 và 6: ở ống 5 có kết tủa, ống 6 không hiện tượng

gì Hãy gián nhãn cho các hiện tượng trên

Mức độ 2: Có 6 ống nghiệm mất nhãn đựng riêng biệt các dung dịch:

Chỉ dùng quỳ tím và các chấtcần phân biệt để thử, hãy nhận biết các dung dịch trên?

Mức độ 3: Chỉ dùng quỳ tím hãy nhận biết các dung dịch sau: