tài thơ trữ tình cận thể của đỗ phủ

LỊCH SỬ VÊN ĐÒ Từ khi có thơ Đỗ Phủ đến nay đã có rất nhiều nhà thơ, nhà nghiên cứu, nhà lí luận phê bình ở Trung Quốc, Việt Nam và nước ngoài dày công nghiên cứu nhiều lĩnh vực, nhiều p

PHầN MỞ ĐầU

1 LÍ DO CHỌN ĐÒ TÀI

Thành tựu rực rỡ của văn học Trung Hoa cho đến ngày nay vẫn được gắn liền

với giá trị thơ ca đời Đường Trong cuốn “Những nền văn minh thế

giới”ALMANACH có viết “Thơ Đường là một vườn hoa rộng lớn ngào ngạt

hương sắc trong đó có những cây đại thụ như Đỗ Phủ”.

Trên con đường tìm về với thơ Đường, chúng tôi không thể không dừng lại ở

núi thơ Đỗ Phủ Bởi “Từ khi có thi nhân đến giờ không có ai vĩ đại bằng Đỗ

Phủ”(Nguyên Chẩn), thậm chí“Tương lai văn hoá Hoa Hạ lệ thuộc vào chỗ nú có hiểu nổi Tử Mĩ không” (Vương Duy) Đỗ Phủ như một cực nam châm thu hút về

phía mình tất cả những lời vàng ngọc ở đời, từ “Thi thỏnh”, “Thi sử”, đến “Tình

thánh”, “Nhà thơ nhân dân”, “Nhà thơ hiện thực”, “Nhà thơ yêu nước”, “Tập đại thành của thơ ca Trung Quốc” Sức sống của thơ ca Đỗ Phủ có gốc rễ bền

vững từ một trái tim yêu ghét nồng cháy, từ cái nhìn sự đau khổ của mình trong đau khổ chung của quần chúng lao động Vì thế mà ông được nhiều người biết đến.Tên tuổi của Đỗ Phủ đã đánh dấu một mốc son chói lọi trong thơ ca đời Đường núi riêng và trong văn học Trung Hoa nói chung Ông được đánh giá

là“Đại thi hào văn học Trung Hoa, cây đại thụ sừng sững toả bóng đến ngàn

năm” Dịch Quân Tả trong “Lịch sử văn học Trung Quốc”, tập 1 có viết: “Đỗ

Phủ là một nhà thơ, một ngôi sao sáng chói trên thi đàn thế giới Riêng với thi đàn Trung Quốc, ông là sao Bắc Đẩu mà muôn vì sao khác đều phải vây quanh” Thơ

Đỗ Phủ đạt đến trình độ cao về mặt nội dung và nghệ thuật Đặc biệt, thơ trữ tình chiếm số lượng lớn trong sáng tác của ông Vì vậy, việc nghiên cứu và tìm hiểu nghệ thuật thơ trữ tình Đỗ Phủ (mảng thơ cận thể) là một giới hạn có tính chất gợi

mở đòi hỏi sự tìm tòi sáng tạo của độc giả Đi sâu tìm hiểu vấn đề này không chỉ

dừng lại ở mức độ khám phá một tài năng nghệ thuật bậc thầy mà còn có ý nghĩa rất lớn trong việc tiếp

cận và giảng dạy các bài thơ của Đỗ Phủ được đưa vào chương trình phổ thông và chuyên nghiệp

Mác từng nói: “Nghiên cứu thì phải nắm lấy tài liệu với tất cả các chi tiết

của nú” Thiết nghĩ, việc nghiên cứu về nghệ thuật thơ trữ tình của Đỗ Phủ cũng

chỉ là nghiên cứu một khía cạnh trong cả một thế giới nghệ thuật đa chiều và phức tạp nhưng cũng không kém phần thú vị trong thơ Đỗ Phủ

Mặt khác, cái đặc sắc trong thiên tài của Đỗ Phủ khiến ông có một cá tính, bản lĩnh riêng, cho đến ngày nay còn ảnh hưởng đến nền văn học tiến bộ thế giới là

đã tận dụng cái tinh hoa của nghệ thuật đời Đường vào mục đích phục vụ những người nghèo khổ quần chúng lao động và bị áp bức Chính sự vận dụng vào mục đích chính nghĩa đó đã làm cho tính trữ tình của thơ Đường càng sắc sảo và làm tăng thêm giá trị nghệ thuật Thơ của Đỗ Phủ không chỉ để lại dấu ấn của một thời đại thơ ca mà còn mang đến cho người đọc thế hệ sau vẻ đẹp cổ điển của thể loại, thể tài, ngôn ngữ và một số đặc điểm nghệ thuật khác Nú có vai trò quan trọng không chỉ với nền văn học, văn hoá Trung Hoa, mà còn ảnh hưởng tới văn học các nước khác như Việt Nam, Triều Tiên, Nhật Bản

Vì có nhiệm vụ nghiên cứu để giảng dạy môn văn học Trung Quốc mà thơ Đường là một trọng tâm của chương trình nên chúng tôi đã dành thời gian và tâm trí để tìm hiểu thơ Đỗ Phủ trong thế giới thơ Đường Đặc biệt là việc chọn mảng thơ cận thể nghiên cứu để tìm hiểu nguyên nhân làm nên sự hấp dẫn của nú Người viết chọn đề tài này ngoài lòng say mê yêu thích đối với thơ Đỗ Phủ, còn xuất phát

từ yêu cầu cần được học hỏi, tìm hiểu thấu đáo về thơ Đỗ Phủ

Chính nhu cầu nhận thức và thực tiễn ấy đã từng bước đưa chúng tôi đến với vấn đề tìm hiểu nghệ thuật thơ trữ tình Đỗ Phủ (mảng thơ cận thể) Xem xét vấn đề thể tài, đặc trưng và bằng những phương tiện hình thức nào mà Đỗ Phủ đã sáng tạo nên một thế giới nghệ thuật mĩ lệ, sâu sắc và hấp dẫn như vậy? Câu hỏi này đã được các học giả tiền bối, các nhà nghiên cứu lí

giải ở một số phương diện khác nhau Nhưng vì thơ trữ tình của Đỗ Phủ hết

sức sâu lắng và phong phú nên có lẽ vẫn còn “dư địa” mà người đi sau phải tiếp

tục tìm hiểu

2 LỊCH SỬ VÊN ĐÒ

Từ khi có thơ Đỗ Phủ đến nay đã có rất nhiều nhà thơ, nhà nghiên cứu, nhà lí luận phê bình ở Trung Quốc, Việt Nam và nước ngoài dày công nghiên cứu nhiều lĩnh vực, nhiều phương diện của thơ Đỗ Phủ, tạo nên một truyền thống phong phú trong nghiên cứu với nhiều công trình có giá trị lớn về thơ Đỗ Phủ

Trên cơ sở những tài liệu đã khảo sát trực tiếp hoặc gián tiếp, chúng tôi có thể lược thuật các công trình chuyên khảo về thơ Đỗ Phủ cũng như các khía cạnh nghệ thuật thơ trữ tình của Đỗ Phủ và phân chia theo ba khu vực nghiên cứu:

a Nghiên cứu nghệ thuật thơ trữ tình Đỗ Phủ ở Trung Quốc

Từ trước tới nay đã có hàng trăm công trình nghiên cứu, biên soạn, chuyên khảo và hàng nghìn bài báo viết về thời đại, cuộc đời và thi phẩm Đỗ Phủ của các tác giả Kim Thánh Thán (đời Thanh), Hồ Thích, Lương Khải Siêu, Quỏch Mạt Nhược, Hồ Thiếu Thạch, Văn Nhất Đa, La Dung, Bằng Chí Bính, Tiễn Bá Hán, Tiêu Điều Phi, Trần Bang Đàm, Khâu Chấn Thanh Một trong những vấn đề các nhà nghiên cứu Đỗ Phủ ở Trung Quốc từ trước đến nay đề cập là hình thức nghệ thuật thơ ca của ông Những khái niệm, thuật ngữ có tính chất lí thuyết, hình tượng

của các nhà nghiên cứu như “ý tượng”, “ý cảnh”, “thần tứ” thực sự là những

gợi ý, những kiểu “mã hiệu”, những chìa khoá để cho người đọc khám phá thế

giới nghệ thuật thơ trữ tình của Đỗ Phủ

Các công trình của các học giả Trung Quốc từ trước đến nay chủ yếu có các

hướng: sưu tập, chú giải, hiệu đính như công trình “Toàn Đường thi” do Tào Dần

cùng mười học giả khác biên soạn vào năm 1705 gồm 900 quyển Tổng tập này tập hợp được hơn 48 900 bài thơ của hơn 2 300 nhà

thơ thời Đường, Ngũ Đại trong đó có Đỗ Phủ Ngoài ra còn rất nhiều hướng nghiên cứu khác nữa

Khi nghiên cứu từng tác giả cụ thể hoặc “bình điểm”, “phân giải”các tác

phẩm ở Trung Quốc đã có một truyền thống lâu đời với nhiều công trình có giá trị cao Thực tế, chúng tôi chưa có điều kiện đọc hết các công trình nghiên cứu theo

hướng này Qua các công trình đã tìm hiểu được như hai cuốn “Thánh Thán phê tuyển Đỗ thi” và “Thánh Thán phê tuyển Đường thi” của Kim Thánh Thán; hay “Đỗ Phủ Thu hứng bát thủ tập thuyết” của Diệp Gia Doanh; “Lí Bạch dữ

Đỗ Phủ” của Quỏch Mạt Nhược vv Chúng tôi nhận thấy người Trung Quốc rất

trân trọng di sản văn học hơn nữa các công trình nghiên cứu của họ rất công phu, nghiêm túc và có nhiều cách kiến giải rất chính xác, tinh tế Chúng tôi học tập được rất nhiều ở các công trình ấy Đó là sự đa dạng của các cá tính sáng tạo, sự độc đáo của các tác phẩm cụ thể Qua các công trình này, chúng tôi nhận thấy được

sự trầm uất nghẹn ngào của Đỗ Phủ

Nhà thơ thời Trung Đường Bạch Cư Dị chịu ảnh hưởng nhiều của phong cách

thơ Đỗ Phủ Trong “Thư gửi Nguyên Chẩn” Bạch Cư Dị nói: “Thơ Đỗ Phủ đã

hấp thu được cái ưu điểm của thơ Kim cổ, sử dụng được mọi thể tài, lời thơ trau chuốt, điêu luyện”.

Đến thời Tống, trong mục “Đỗ Phủ truyện” sách “Tân Đường thư” có đoạn

nói thơ Đỗ Phủ “Am luật chặt chẽ, lời thơ sâu xa, đến nghìn lời không suy

giảm” Mai Thánh Du, người đời Tống đánh giá đặc điểm nghệ thuật của thơ Đỗ

Phủ là “thấy ở ngoài lời” Hoàng Đình Kiên lại nói thơ Đỗ Phủ “không có chữ

nào là không có xuất sứ” Ngay ở đời Tống đã có những ý kiến có thể nói là xuất

sắc về luật thi trong thơ Đỗ Phủ Khi bàn về thơ Đỗ Phủ, Phạm Ôn nhận xét: “Thơ

luật của người xưa có khi lời lẽ như không có thứ tự gì cả nhưng ý lại như chuỗi ngọc” Tô Triệt lại nhận thấy ở nhiều bài thơ Đỗ Phủ “Sự việc và lời văn như thiếu liên tục và thống nhất” nhưng

“như núi liền mà đỉnh đứt, tuy cách nhau rất xa mà tinh thần vẫn gắn với nhau, người xem vấn biết chúng là cùng chung một mạch” [50; 56].

Nhà phê bình văn học nổi tiếng cuối đời Minh là Kim Thánh Thán đã đánh

giá cao thơ Đỗ Phủ và xếp “luật thi” của Đỗ Phủ vào hàng“lục tài tử” (sáu bộ sách

hay) trong văn học cổ điển Trung Quốc Trong sách “Tuyển phê Đường thi nhất thiên thủ” ông đã phê bình tám bài “Thu hứng” của Đỗ Phủ dưới góc độ thi pháp

học Có thể coi đây là những bài phê bình thơ Đỗ Phủ sâu sắc và chính xác nhất

Phố Khởi Long, nhà nghiên cứu Đỗ Phủ đời Thanh nói thơ Đỗ Phủ là“Không

một lời châm biếm mà chỗ nào cũng châm biếm” Cửu Triệu Ngao cho rằng thơ

Đỗ Phủ “trong cái vẻ hoa lệ có hơi sắt thép”.

Một công trình rất đáng chú ý có liên quan đến việc nghiên cứu nghệ thuật

thơ ca Đỗ Phủ là “Lịch sử văn học Trung Quốc” ở chương “Đỗ Phủ”, phần

III:“Thành tựu nghệ thuật thơ ca Đỗ Phủ”, nhiều vấn đề có liên quan đến nghệ

thuật trữ tình trong thơ Đỗ Phủ được tác giả trình bày sáng rõ Tác giả cho rằng

phong cách thơ Đỗ Phủ là phong cách “trầm uất”,“trong cách sáng tạo ý cảnh,

khí phách rộng lớn, bút pháp lưu loỏt, phóng khoáng nhà thơ có những thành

công độc đáo” [43; 531] Ở các giỏo trình “Lịch sử văn học Trung Quốc”, thơ

trữ tình của Đỗ Phủ được nghiên cứu trong phạm trù nghệ thuật thơ ca chứ chưa có

sự tách bạch riêng lẻ

Nhà thơ Văn Nhất Đa nói: “Đỗ Phủ là nhà thơ viết cho nhân dân, nhưng

nhân dân không hiểu” Câu nói đó một phần đề cập đến sự thâm thuý, nhiều ý

nghĩa về nội dung, đồng thời cũng nói lên giá trị nghệ thuật cao siêu, sâu sắc của thơ Đỗ Phủ

Năm 1988, ở Trung Quốc xuất bản một số công trình bàn về sự phát triển thể thơ luật thi và tuyệt cú của Đỗ Phủ như công trình của Diệp Gia Doanh, Trần Bang Đạm

Trên đây là tóm lược việc nghiên cứu có liên quan đến nghệ thuật thơ trữ tình của Đỗ Phủ ở Trung Quốc từ trước đến nay Mặc dù đề cập đến

những khía cạnh nhỏ nhưng chúng tôi tin rằng đó là những định hướng đưa chúng tôi tìm về với những gì đẹp nhất trong hồn thơ thi nhân họ Đỗ!

b Nghiên cứu nghệ thuật thơ trữ tình Đỗ Phủ ở Việt Nam

Thơ Đỗ Phủ, một trong những đỉnh cao nhất của thơ ca đời Đường đã, đang

và sẽ còn là một đề tài nghiên cứu của con người trong nhiều thế hệ Nhìn lại các công trình nghiên cứu, giới thiệu thơ Đỗ Phủ ở nước ta, chúng ta gặp rất nhiều tên tuổi các học giả có nhiều uy tín như Trần Xuân Đề, Phan Ngọc, Nguyễn Khắc Phi, Hoàng Trung Thông, Lê Đức Niệm và những công trình khoa học có nhiều giá trị của Hồ Sĩ Hiệp, Nguyễn Thị Bích Hải Trong số hơn 1 400 bài thơ còn lại của ông thì phần lớn là thơ trữ tình, số ít trong đó là thơ tự sự

Nguyễn Du, đại thi hào của dân tộc Việt Nam đã từng tôn vinh Đỗ Phủ là bậc thầy của môn văn chương:

Thiên cổ văn chương thiên cổ si

Bình sinh bội phục vị thường li.

(Văn chương ông lưu truyền muôn đời, ông cũng là bậc thầy của muôn đời,

Tôi bình sinh khâm phục ông, không lúc nào xa rời)

(Lỗi Dương Đỗ Thiếu lăng mộ)

Đỗ Phủ được mọi người khâm phục một phần cũng vì sinh thời ông luôn tâm

niệm: “Ngữ bất kinh nhân tử bất ưu” (Lời nói không làm kinh ngạc mọi người

thìdù chết cũng chưa chịu thôi) Giờ đây, khi mà thời đại ông sống đã trải qua hàng ngàn năm, khi mà bản thân ông đã trở thành người thiên cổ thì những vần thơ của ông đã và sẽ mãi làm người đọc muôn đời, muôn nơi kinh ngạc

Nguyễn Khuyến rất tâm huyết với những vần thơ yêu nước, thương đời và nỗi đau khổ của Đỗ Phủ Khi đọc thơ Đỗ Phủ làm sau loạn An Sử trong bài thơ

"Thu tứ" Nguyễn Khuyến có câu thơ nhận xét lời thơ khổ đau, uất hận cất lên từ

trái tim của thi hào: “Thiếu Lăng hậu loạn thi thanh khổ” (Sau khi loạn lời thơ của

Đỗ Phủ đau khổ) “Thi thanh” (lời thơ) mà Nguyễn

Khuyến nói đến là một biểu hiện chuyển biến trong nghệ thuật thơ của Đỗ Phủ sau khi xảy ra loạn An Sử Lời thơ “đau khổ”, “trầm uất” của Đỗ Phủ sau loạn

An Sử có tác động đến việc biểu hiện nghệ thuật của các nhà thơ Việt Nam những năm đầu thế kỉ Khoảng năm 1907- 1908, ở Hà Nội tổ chức cuộc thi dịch bài

thơ“Thu hứng” của Đỗ Phủ.

Mặc dù các nhà thơ lớn của Việt Nam đã tiếp thu được những tinh hoa của thơ

ca Đỗ Phủ và đánh giá rất cao vị trí thơ của ông Nhưng các ý kiến của các tri thức phong kiến phần nhiều mang tính chất cảm nhận riêng lẻ, chưa đạt đến trình độ khái quát cao Phải đợi đến sau cách mạng tháng Tám và đến những năm gần đây thơ Đỗ Phủ mới được chiếu rọi, đánh giá, xem xét từ nhiều mặt và có nhiều ý kiến sâu sắc, tổng quát, toàn diện về thơ Đỗ Phủ

Trần Trọng Kim trong “Đường thi” (Nxb Tân Việt - Hà Nội - 1951) ở

phần“Lời nói đầu” đã gọi thơ Đỗ Phủ là loại thơ “Một lời ngụ trăm tình”.

Lần đầu tiên giáo sư Trần Trọng San cho ra mắt “Thơ Đường” quyển 1,

trong“Phần dẫn nhập” tác giả đề cập đến nghệ thuật thơ Đỗ Phủ Ông cho

rằng “Nghệ thuật tác thi của Đỗ Phủ rất tinh vi, xảo diệu Ông dùng hết mọi thể

thơ mà không thể nào không giỏi” và “nhất là lối thơ thất ngôn luật thi thì thi tài

họ Đỗ thật là không tiền không hậu”.

(Trần Trọng San - Thơ Đường, 3 tập- Nxb Bắc Đẩu, Sài Gòn 1972).

Các tác giả Việt Nam đều đề cập đến một vài khía cạnh về nghệ thuật thơ trữ

tình của Đỗ Phủ Tác giả Trương Chính cho rằng Đỗ Phủ “sở trường về cổ thể mà

cũng sở trường về luật thi” Tác giả Nguyễn Khắc Phi thừa nhận Đỗ Phủ rất có ý

thức trong việc “tôi luyện ngôn ngữ nghệ thuật" và " tôn trọng niêm luật đối ngẫu

trau chuốt dùng chữ sắp đặt âm điệu”.

Tác giả Trần Xuân Đề có nhận định: “Tuyệt đại bộ phận thơ của Đỗ Phủ là thơ

trữ tình, có một số bài thơ tự sự, nhưng kết hợp cả yếu tố trữ tình” [12; 59] Cũng

nhưthế, Lê Nguyễn Lưu nhận xét: “Thơ Đỗ Phủ phần lớn là thơ trữ tình, còn lại là

thơ tự sự nhưng ngay thơ tự sự cũng có tính chất trữ tình” Ở

một khía cạnh khác, Trần Xuân Đề cho rằng Đỗ Phủ “là người có nhiều sáng

tạo trong việc vận dụng những thể tài nghệ thuật thơ ca”.

Cũng viết về những vần thơ trữ tình của Đỗ Phủ, trong cuốn “Cuộc sống thơ

và thơ cuộc sống” Hoàng Trung Thông đã dành nhiều trang viết về giá trị nội dung

và giá trị nghệ thuật Trong đó, chú trọng những đặc sắc về nội dung tư tưởng của thơ Đỗ Phủ và đã có rất nhiều phát hiện độc đáo Hoàng Trung Thông đã nhận ra

sự riêng biệt của Đỗ Phủ “Trong thơ Đỗ Phủ, những chữ thương tâm, thở dài, ôm

hận, bi sầu, ấm ức cùng với tình cảm và hình ảnh thơ mà nhà thơ lựa chọn, đã làm

cho bài thơ có một phong cách trầm tư ưu uất riêng biệt ít thấy ở những nhà thơ khác” Tác giả đi đến khẳng định: “Trầm tư ưu uất là giọng điệu chính của thơ Đỗ Phủ” [61; 190].

Tác giả Nguyễn Hà trong cuốn “Đường thi tứ tuyệt” viết: “Có nhiều ý kiến

cho rằng thơ tứ tuyệt Đỗ Phủ đã đánh dấu một bước quan trọng trong quá trình phát triển của thơ tứ tuyệt đời Đường” [17; 16] Và “Xét về bản thân sự phát triển của thể tài tuyệt cú thì đến Đỗ Phủ có thể nói đã kết thúc một giai đoạn quan trọng” Tác giả còn khẳng định nét mới trong thơ Đỗ Phủ là đưa yếu tố tự sự, đưa

thời sự, đưa nghị luận vào thơ tứ tuyệt

Xuất phát từ quan điểm “Một nhà thơ vĩ đại tất nhiên về nội dung tư tưởng

phải tiến bộ nhưng lại phải có hình thức biểu hiện tài tình” (Diện mạo thơ

Đường) Tác giả Lê Đức Niệm trong phần “Nghệ thuật tuyệt vời” có nhận

định:“Thơ Đỗ Phủ có sự nhất trí hoàn toàn giữa nội dung và hình thức” [45; 150]

và đưa ra những nhận xét cụ thể về nghệ thuật thơ Đỗ Phủ trên ba phương diện: đề tài, hình tượng và ngôn ngữ Về mặt đề tài, theo ông: Đỗ Phủ viết về ba loại đề tài lớn: đề tài thiên nhiên, xã hội và cá nhân, nhưng dù có khai thác đề tài nào ông cũng

lấy đề tài xã hội làm trung tâm “Tất cả những đề tài ấy đã bao quát được những

vấn đề của thời đại” [45; 151] Về mặt hình tượng theoTác giả Lê Đức

Niệm: “Hình tượng trong thơ Đỗ Phủ hết sức chân thực, nú được tạo nên bằng sự

kết hợp giữa khái quát và cụ thể,

kết hợp tự sự và trữ tình” Về mặt ngôn ngữ thơ Đỗ Phủ, tác giả nhận

xét:“Ngôn ngữ trong thơ Đỗ Phủ thật hàm súc và tinh luyện”[45; 156].

Trong chương “Không gian nghệ thuật” Nguyễn Thị Bích Hải cho rằng: “Để

trữ phát nội tâm của con người vũ trụ, người ta thường dùng thơ kim thể, còn phản ánh đời thường người ta dùng thơ cổ thể” [20; 208] Tác giả đi đến kết luận: Khảo

sát thơ của Đỗ Phủ và Bạch Cư Dị thấy “Các nhà thơ này vừa làm những bài thơ

hiện thực kiệt xuất vừa sáng tác những bài thơ trữ tình tiêu biểu”.

Các nhà nghiên cứu thường nhắc đến Đỗ Phủ trong tương quan với hai nhà thơ nổi tiếng không kém là Lí Bạch và Vương Duy Nhưng nhiều nhất vẫn là sự so sánh Đỗ Phủ - Lí Bạch Lí Bạch yêu đời và rực sáng, Đỗ Phủ đau buồn và trầm uất

Lí Bạch nổi lên bởi sự chói sáng và sức mạnh của tài năng, còn Đỗ Phủ bằng sự

chân thành và chiều sâu của tình cảm “Như là một người làm phù phép, Lí Bạch

trút cả tâm hồn vào những cơn lốc sáng tạo, còn Đỗ Phủ thì viết như một nhà hiền triết, thơ ông nảy sinh từ sự suy nghĩ sâu lắng”.

Ngoài ra có rất nhiều các bài báo, tạp chí, khoá luận, luận án nghiên cứu về

nhiều phương diện trong thơ ca Đỗ Phủ.Tiêu biểu như luận án “Sự phát triển thi pháp của Đỗ Phủ qua các thời kì sáng tác” của Hồ Sĩ Hiệp đã nêu được những

đặc trưng riêng biệt của thơ ca Đỗ Phủ trong mỗi giai đoạn phát triển Từ đó ta thấy được những bước chuyển biến về nội dung, nghệ thuật của nhà thơ xuất sắc đời Đường này Bên cạnh đó, nghiên cứu về thơ ca Đỗ Phủ các nhà nghiên cứu đều

chú ý dừng lại ở những kiệt tác của Đỗ Phủ như chùm tám bài thơ "Thu hứng".

Tóm lại, thơ Đỗ Phủ là một đối tượng lớn thu hút nhiều cây bút nghiên cứu sắc sảo, khám phá và chiếm lĩnh Nhiều giá trị nội dung cũng như nghệ thuật của thơ Đỗ Phủ đã được hé mở Các khía cạnh về nghệ thuật thơ trữ tình của Đỗ Phủ

đã được nhắc đến nhưng sự bỏ ngỏ đó chính là những chỗ trống mà người thực hiện công trình này mong muốn được tìm hiểu

c Nghiên cứu nghệ thuật thơ trữ tình Đỗ Phủ ở nước ngoài

Với những thành tựu đạt được, thơ Đỗ Phủ trở thành một di sản chung của thế giới Từ lâu đã có nhiều nhà nghiên cứu nước ngoài quan tâm và nghiên cứu thơ

Đỗ Phủ với nhiều công trình có giá trị

Ở Liên Xô có công trình: “Ba nhà thơ lớn đời Đường” do (G O Monzeler

chủ biên, N I Konrat giới thiệu - Nxb Văn học phương Đông M 1960 Tiếng Nga) Sách này giới thiệu và biên dịch 300 bài thơ của Lí Bạch, Vương Duy, Đỗ Phủ

Nhà nghiên cứu Konrat viết: “Đỗ Phủ xưa nay được coi trọng và bây giờ vẫn

được coi là một trong những nhà thơ vĩ đại nhất của Trung Quốc” Tác giả nhận

thấy: “Đỗ Phủ đã thu nhận vào tâm hồn mình toàn bộ cuộc sống, sự buồn thương,

đau khổ của con người” [33; 41].

Timụphiep và Turaep cho rằng: “Trong thơ ca trữ tình của các nhà thơ đời

Đường, tình cảm con người đã được diễn tả một cách chân thực, thiên nhiên đã được tiếp nhận như sở trường hoạt động của con người, đồng thời con người đã được khắc hoạ không phải một cách trừu tượng mà trong bộ mặt xã hội đương thời của nú” [67; 312] Điều đó đặc biệt đúng với trường hợp Đỗ Phủ Bên cạnh những

công trình trên còn rất nhiều những công trình khác nghiên cứu về Đỗ Phủ

Như vậy, để tìm hiểu nghệ thuật thơ trữ tình Đỗ Phủ (mảng thơ cận thể) chúng tôi đã kế thừa thành tựu nghiên cứu về thơ Đỗ Phủ, các công trình chuyên khảo đánh giá về một số khía cạnh nghệ thuật thơ Đỗ Phủ của các nhà nghiên cứuở Trung Quốc, Việt Nam và nước ngoài qua các tư liệu mà chúng tôi có điều kiện tham khảo Trong đó, các ý kiến của các nhà nghiên cứu là những gợi ý quan trọng giúp cho chúng tôi trong quá trình tìm hiểu đề tài này Chúng tôi mong muốn

có một hướng tiếp cận tương đối hệ thống về nghệ thuật thơ trữ tình Đỗ Phủ để

góp phần một lần nữa khẳng định giá trị bất tử trong trang thơ của “Thi thánh”.

a Mục đích:

Mục đích của luận văn này là nghiên cứu nghệ thuật thơ trữ tình của Đỗ Phủ (mảng thơ cận thể) dưới ba phương diện: thể tài, đặc trưng và phương thức thể hiện Các phương diện này có mối quan hệ thống nhất làm nên sự tồn tại chỉnh thể của hình thức nghệ thuật thơ trữ tình Đỗ Phủ

Bằng tất cả khả năng của mình chúng tôi cũng hi vọng sẽ được đi sâu nghiên cứu cái hay, cái đẹp trong những vần thơ trữ tình của Đỗ Phủ Tìm hiểu nguyên nhân làm nên sự hấp dẫn của đề tài.

Hơn nữa, nghiên cứu nghệ thuật thơ trữ tình của Đỗ Phủ cũng là cách tiếp cận nghiên cứu nghệ thuật của các nhà thơ lớn đời Đường, Tống và các nhà thơ cổ điển tiêu biểu của Việt Nam Bên cạnh đó có thể nhận thấy những điểm tương đồng và khác biệt giữa nghệ thuật thơ trữ tình và nghệ thuật thơ tự sự của Đỗ Phủ Nghiên cứu nghệ thuật thơ trữ tình Đỗ Phủ cũng là con đường đi tới nghiên cứu nội dung

và giá trị nghệ thuật của thơ ông- một trong những nhà thơ lớn nhất của nhân loại.Trong quá trình tìm hiểu nghệ thuật thơ trữ tình Đỗ Phủ vấn đề được đặt ra là phải phân tích biểu hiện nghệ thuật của thơ trữ tình Đỗ Phủ trong mối quan hệ chặt chẽ với bối cảnh lịch sử, với thiên nhiên, với chính ngay cuộc sống, tư tưởng, tình cảm của nhà thơ và ở những thời điểm cụ thể Tất cả những sự phân tích đó đều

không ngoài mục đích tìm hiểu tâm hồn của một bậc “Thánh thơ”, tài năng của một người đã được mệnh danh là “Tập đại thành của thơ ca cổ điển Trung Quốc”.

b ý nghĩa:

+ Ý nghĩa về mặt lí luận:

Bước đầu nghiên cứu nghệ thuật thơ trữ tình của một tác giả tiêu biểu trong thơ ca cổ điển đời Đường, chúng tôi nhận thấy Đỗ Phủ không những là một nhà thơ lớn mà còn là nhà văn hoá, nhà nghệ thuật xuất sắc của đời

Đường Tìm hiểu về nghệ thuật thơ trữ tình của Đỗ Phủ không những có ý nghĩa về nội dung, nghệ thuật mà còn có ý nghĩa về mặt lí luận thơ ca Vì thế màtừ

trước đến nay mọi người đều quan niệm “lấy Đỗ Phủ làm đại biểu cho lí luận về

thơ” (Quỏch ThiÕu Ngu) Và “Người ta có thể lấy Đỗ Phủ làm một ví dụ để chứng minh cho cách giải quyết đúng đắn nhiều vấn đề về thơ ca” (Hoàng Trung Thông).

Luận văn làm sáng tỏ những vấn đề có liên quan đến lí luận nghệ thuật thơ trữ tình nói chung như: khái niệm thơ trữ tình, các thể tài thơ trữ tình (mảng thơ cận thể), đặc trưng, các phương thức phương tiện trữ tình tiêu biểu Luận văn chứng minh rằng thơ trữ tình Đỗ Phủ luôn gắn với hoàn cảnh xã hội, điều kiện sống, tâm tư và tình cảm của chính nhà thơ

Luận văn giúp cho người dạy và người học thơ Đỗ Phủ ở các trường chuyên nghiệp và phổ thông hướng phân tích giá trị nghệ thuật trong thơ Đỗ Phủ, thấy được sự phát triển rất phong phú của thơ ông ở hai bình diện nghệ thuật và nội dung Cách khai thác từ nghệ thuật để khái quát lên nội dung đây là một hướng khi nghiên cứu thơ Đường

Cũng qua luận văn này, người nghiên cứu giảng dạy và học tập thơ Đỗ Phủ nhận thức được bức tranh toàn cảnh về nghệ thuật thơ trữ tình của Đỗ Phủ (mảng thơ cận thể) Từ đó có cái nhìn bao quát và hệ thống về nghệ thuật thơ trữ tình Đỗ Phủ

4 ĐÈI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIấN CỨU

a Đối tượng nghiên cứu

Do chưa tìm được một tuyển tập đầy đủ về thơ Đỗ Phủ nên chúng tôi chọn đối tượng nghiên cứu chính của luận văn là tìm hiểu thơ Đỗ Phủ trong các bộ thi tuyển:

+ Trần Xuân Đề - Thơ Đỗ Phủ - Nxb Giáo dục 1975.

+ Phan Ngọc - Đỗ Phủ nhà thơ thánh với hơn một nghìn bài thơ- NxbVăn

hoá thông tin H 2001

+ Lê Đức Niệm (Giới thiệu), Nhượng Tống (dịch)- Thơ Đỗ Phủ- Nxb Văn

hoá thông tin H 1996

+ Hoàng Trung Thông (Giới thiệu)- Thơ Đỗ Phủ- Nxb Văn học 1962.

+ Nam Trân (Tuyển chọn) - Thơ Đường (2 tập) - (phần Thơ Đỗ Phủ) - Nxb

Văn học 1987

Sở dĩ chúng tôi chọn các bộ thi tuyển trên làm đối tượng nghiên cứu vì ở đó tập hợp những bài thơ tiêu biểu của Đỗ Phủ Hơn nữa, các tuyển tập này rất quen thuộc với người Việt Nam Những bài được chọn giảng trong chương trình cũng hầu hết được rút ra từ đây

Ngoài ra, đối tượng nghiên cứu cũng rất quan trọng của luận văn là tham khảo các công trình nghiên cứu về thân thế, sự nghiệp thơ ca của Đỗ Phủ bao gồm các chuyên luận, giáo trình, các sách nghiên cứu về Đỗ Phủ cũng như những tài liệu có liên quan đến Đỗ Phủ

b Phạm vi nghiên cứu

Trong luận văn này, chúng tôi đi sâu nghiên cứu về nghệ thuật thơ trữ tình của Đỗ Phủ và giới hạn trong phạm vi thơ cận thể, bao gồm luật thi (tám câu) và tuyệt cú (bốn câu) chứ chưa có điều kiện để nghiên cứu về tất cả thơ trữ tình của

Đỗ Phủ Tất nhiên nghiên cứu về nghệ thuật cũng chính là cách để tìm hiểu về nội dung, nói nghệ thuật để nêu bật nội dung

Để thấy được đặc trưng nghệ thuật cũng như những nét độc đáo, riêng biệt trong thơ trữ tình của Đỗ Phủ, chúng tôi mở rộng phạm vi so sánh, đối

chiếu với mảng thơ tự sự của ông, bởi trong thơ tự sự cũng có tính chất trữ tình và so sánh với một số nhà thơ khác như Lí Bạch, Bạch Cư Dị Tuy nhiên, do dung lượng của luận văn nên sự mở rộng phạm vi chỉ được thực hiện trong những trường hợp cần thiết

Với phạm vi đó, người viết mong muốn góp thêm một cái nhìn, một tiếng nói của mình khi nhìn nhận, đánh giá về nghệ thuật thơ trữ tình của Đỗ Phủ và đó cũng

là cơ sở để khảo sát các kiệt tác của ông

5 PHƯƠNG PHÁP NGHIấN CỨU

Do đối tượng nghiên cứu thơ Đỗ Phủ rất phong phú nên trong quá trình thực hiện luận văn chúng tôi sử dụng phối hợp các phương pháp sau:

+ Phương pháp thống kê, phân loại

+ Phương pháp phân tích văn bản

+ Phương pháp giảng bình

+ Phương pháp tổng hợp

+ Phương pháp so sánh

6 CẤU TRÚC LUẬN VĂN

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, nội dung chính của luận văn được triển khai theo ba chương như sau:

Chương 1: Thể tài thơ trữ tình cận thể của Đỗ Phủ

Chương 2: Đặc trưng thơ trữ tình của Đỗ Phủ

Chương 3: Một số phương tiện nghệ thuật trữ tình tiêu biểu

Và các phần danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1: THÓ TÀI THƠ TRỮ TÌNHCẬN THỂ CỦA ĐỖ PHỦ

Đỗ Phủ là nhà thơ vĩ đại trong văn học cổ điển Trung Quốc Một nhà thơ vĩ đại tất nhiên về nội dung tư tưởng phải tiến bộ, nhưng lại phải có hình thức biểu hiện tài tình Để tìm được con đường sáng tác cho riêng mình,

Đỗ Phủ đã trải qua biết bao thăng trầm, từ đó ông quyết đi theo con đường sáng tác hiện thực Điều đó không chỉ thể hiện ở nội dung thơ ông mà còn biểu hiện ở hình thức thơ ca nữa Ông rất tài tình trong việc xây dựng và vận dụng những hình thức thơ ca phù hợp với việc diễn tả nội dung cũng như tâm tư và cảm xúc của mình Vì vậy mà thơ Đỗ Phủ có sự nhất trí hoàn toàn giữa nội dung và

hình thức Tác giả Trần Xuân Đề trong cuốn “Thơ Đỗ Phủ” có nhận xét: “Đỗ Phủ

rất xem trọng hình thức nghệ thuật mà không bị hình thức nghệ thuật hạn chế Trái lại, ông bắt hình thức nghệ thuật phải phục tùng nội dung, kết hợp chặt chẽ đề tài,

tư tưởng tình cảm với hình tượng và ngôn ngữ” [12; 63].

Tìm hiểu thơ trữ tình của Đỗ Phủ dưới góc độ thể tài, trước hết chúng tôi muốn làm rõ khái niệm “Thể tài”.,

Tác giả Lại Nguyên Ân trong “Từ điển văn học bộ mới” có viết: “Phạm trù

phân loại các tác phẩm văn học vốn đa dạng đồng thời có sự giống nhau, từng nhóm một, theo một số dấu hiệu nhất định Các nhóm lớn nhất là những “loại”, mỗi loại gồm những nhóm nhỏ hơn là những “thể” (hoặc “thể loại”, “thể tài”).

Ở cấp độ phân chia những loại, có uy tín nhất là cách phân chia của Arixtụt, theo đó toàn bộ các tác phẩm văn học gồm ba loại lớn: 1-Tự sự; 2- Trữ tình ; 3- Kịch" [29; 863].

“Trong phạm vi mỗi loại văn học là các thể(“thể loại” hoặc “thể tài”), chúng

được phân chia căn cứ vào tố chất thẩm mĩ chủ đạo, vào giọng điệu, vào dung lượng và cấu trúc chung của tác phẩm" [29; 864].

Tuy có khác biệt nhất định về thể tài ở những tác phẩm thuộc những thời

điểm khác nhau, nhưng “mỗi thể tài là một cấu trúc bền vững, ổn định, một hệ

thống những thành tố hình thức đã thấm nhuần những hàm nghĩa nhất định”.

“Thể tài hay thể loại là một giới hạn về phạm vi đời sống được đề cập với

những nguyên tắc thẩm mĩ riêng, trong quan hệ với cái tôi trữ tình, thể

cú có thể có đối hoặc không Tuyệt cú không đòi hỏi nghiêm ngặt về luật bằng trắc Tuyệt cú có lúc có thể bắt vần trắc Có người căn cứ vào sự tương ứng

về niêm luật với từng “nửa” của bài luật thi mà cho rằng thể tuyệt cú là thể được

“cắt” (tuyệt) từ bài luật thi Không phải thế! Một bài thơ tuyệt cú là một chỉnh thể nghệ thuật, nghĩa là một tác phẩm độc lập, chứ không phải là “một nửa” được “cắt ra” của bài luật thi

Thơ tuyệt cú của Đỗ Phủ có những điểm khác so với các nhà thơ là ông đã đưa yếu tố tự sự, đưa thời sự, đưa nghị luận vào thơ tứ tuyệt, mở ra một con đường mới không chỉ cho thơ tứ tuyệt Trung Vãn Đường mà cho cả thơ tứ tuyệt đời Tống nữa Chúng tôi sẽ làm rõ luận điểm này ở những chương sau

Nếu nói một trong những vẻ đẹp của thơ là vẻ đẹp cô đọng thì những bài tuyệt cú nổi tiếng của Đỗ Phủ đã thể hiện một cách “tinh chất nhất” vẻ đẹp cô đọng

ấy Thơ trữ tình càng phải cô đọng Theo Văn Nhất Đa, nhà thơ và nhà lí luận nổi

tiếng thời cận đại của Trung Quốc thì tuyệt cú là “hình thức tốt nhất của thơ trữ

tình” Bài thơ tuyệt cú do số câu ít nên số chữ cũng rất ít, vì vậy mà từ ngữ được sử

dụng rất đắt và phải cân nhắc kĩ lưỡng

Theo tác giả Nguyễn Hà thì “Riêng với tuyệt cú, trong đa số trường hợp, câu

thứ ba là câu cú tác dụng quyết định nhất đối với chất lượng bài thơ” Với Đỗ Phủ,

ông rất quan tâm đến câu mở đầu “cõu khởi” còn gọi là câu phá Ông có nhiều

cách phá khác nhau Tác giả Nguyễn Hà còn đánh giá bài thơ tuyệt cú “là một hạt

ngọc tuyệt đẹp, không tì vết, tuy nhỏ nhưng sáng long lanh” [17; 23].

Có thể thấy, tuyệt cú là những bài thơ ngắn, âm luật đơn giản, cách gieo vần đúng quy tắc, từ ngữ sử dụng hợp lí, đúng chỗ Tiết tấu, nhịp điệu của thơ nhẹ nhàng, nhịp ngắt của thơ đột ngột và tự nhiên Đối với Đỗ Phủ, về hình thức ngôn ngữ và cú pháp thì ông vẫn tuân thủ, nhưng về mặt ngữ nghĩa thì ông thay đổi linh hoạt

thường đem những cảnh ngộ mà mình phải chịu đựng để liên tưởng đến đông đảo những người khác cũng như những vấn đề xã hội phổ biến đương thời Như cảnh:

Mười năm ruột thịt không tin tức

(Biên niên hành)

Và nỗi niềm tâm sự:

Mấy niềm tin tức bẵng

(Đối tuyết - Khương Hữu Dụng dịch)

Chỉ tin tức về vợ con anh em của gia đình tác giả nhưng cũng là chỉ chuyện quốc gia Bởi xã hội loạn lạc thì mọi gia đình đều sống trong cảnh chia cách, không biết được cuộc sống của người thân diễn ra như thế nào? Vì lúc đó:

Khắp nước phong trần em cách biệtMột mình diệu vợi lệ tha hương

Và tác giả kết thúc trong một câu chua xót:

Đời sao ngày cứ một thê lương

(Dã vọng - Trinh Đường

dịch)

Như vậy, có thể thấy nỗi đau mà Đỗ Phủ phải chịu đựng không chỉ là chồng chất mà còn là thường xuyên, lưu cữu Mỗi ngày qua đi dường như trong lòng ông không nhẹ bớt mà “ngày cứ một thê lương” Hiện thực đó đã làm nên tâm sự trầm uất của nhà thơ Là một con người yêu cuộc sống, lòng đầy khao khát được cống hiến cho quê hương, đất nước nhưng gặp tình cảnh bi đát đến cực độ nên trong lòng không tránh khỏi những đau đớn, xót xa.

Với những vần thơ trữ tình cô đọng, con người Đỗ Phủ chủ yếu được bộc lộ qua ngôn ngữ biểu cảm và ngôn ngữ độc thoại nội tâm Ông đã diễn tả một cách đầy đủ và sâu sắc mọi cung bậc cảm xúc, tình cảm cá nhân Đọc thơ ông, ta nhận thấy tuổi già đói nghèo, bệnh tật cùng bao nỗi khổ cực của cuộc đời đều in dấu trong thơ ông Qua thơ, ông đã tâm sự một cách rất chân thực về tình cảnh của mình Tuy nhiên là nhà thơ của nhân dân, nhà thơ của

không phải nộp thuế Song không vì thế mà Đỗ Phủ không phản ánh vấn đề

tô thuế, trái lại ông lấy tư cách là người nông dân phải nộp thuế mà phản ánh sâu sắc để thấy hết cảnh tình của họ Bên cạnh các tác phẩm trữ tình, trong một số tác phẩm tự sự chuyện thuế khúa cũng được phản ánh hết sức thương tâm Ví như

trong “Tuế án hành”, ông lên án tô thuế đời Đường đã làm cho người dân lâm vào

cảnh:

Huống nghe chốn chốn bán con cái

Vì thuế vì tô cắt khúc lòng

Khắp nơi bán con, cắt đứt tình máu mủ để lấy tiền nộp thuế tô dung Nỗi khổ

tô thuế như vậy thường gắn với nỗi đau của chiến tranh

Không chỉ nêu vấn đề tô thuế, trên con đường chạy loạn tận mắt chứng kiến những cảnh đau thương của nhân dân, nhà thơ đã ghi lại một cách chân thực chuyện mắt thấy dọc đường:

Ngựa trắng Đông Bắc lạiĐôi tên giắt yên không.

Thương bấy người trên ngựa,Giờ ai thấy khí hùng!

Vừa rồi tướng bị giết,Giữa đêm đã thương vong

Cơn loạn trăm cách chết,

Ôi thôi lệ chảy dòng!

(Ngựa trắng - Khương Hữu Dụng

dịch)

Đó là hình ảnh người ngồi trên lưng ngựa chết trong cơn binh loạn, chỉ thấy ngựa bị trúng hai mũi tên chạy về Cuộc sống của con người trong cơn loạn lạc có đến hàng “trăm cách chết” Chết vì giặc, chết vì lính, chết vì tô thuế, chÕt vì đói rét, chết vì lưu li Tất cả những nỗi đau đó khiến cho tác giả không khỏi ngậm ngùi, xót xa

Khác với nhiều nhà thơ, khi làm thơ Đỗ Phủ thường tìm đến những hình tượng chất chứa tình cảm đau thương Đời sống của nhân dân khổ cực, lầm

chung, chiến tranh trở thành một con quỷ dữ với đôi tay hủy diệt Những

“thập quận”, “tứ vạn” là những con số cho thấy sự hủy diệt này

Bên cạnh những tổn thất lớn lao “Bốn muôn quân nghĩa chết trong một

ngày” mà nhà thơ đã phản ánh một cách bi thảm về cuộc chiến, tác giả còn bày tỏ

lòng căm giận quân thù tàn bạo:

Giặc Hồ tên tẩm máu đầy

Hát câu hát mỏn, uống say phố phường