skkn phương pháp tổ chức dạy các dạng bài tập luyện từ

Tên sáng kiến: “Phương pháp tổ chức dạy các dạng bài tập luyện từ và câu cho học sinh lớp 4”.. Do vậy việc tổ chức cho học sinh trong các giờgiải quyết các bài tập Luyện từ và câu là vấn

THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN

1 Tên sáng kiến: “Phương pháp tổ chức dạy các dạng bài tập luyện từ

và câu cho học sinh lớp 4”.

Trình độ chuyên môn: Trung cấp sư phạm.

Chức vụ công tác: Giáo viên.

Nơi làm việc: Trường Tiểu học Giao Thanh.

Điện thoại: 0987704863.

5 Đơn vị áp dụng sáng kiến

Tên đơn vị: Trường Tiểu học Giao Thanh.

Địa chỉ: Giao Thanh - Giao Thủy - Nam Định.

PHẦN I: MỞ ĐẦU

Phương pháp tổ chức dạy các dạng bài tập luyện từ và câu cho học sinh lớp 4

A Hoàn cảnh tạo ra sáng kiện

1.Cơ sở lí luận.

Nhận thức được tầm quan trọng của Tiếng Việt trong sự nghiệp giáo dục conngười Từ xa xưa ông cha ta đã sử dụng nó một cách tự giác nhằm để giáo dục trẻnhỏ

Khi chưa có nhà trường, trẻ được giáo dục trong gia đình và ngoài xã hội

Từ thuở nằm nôi, các em được bao bọc trong tiếng hát ru của mẹ, của bà, lớn lênchút nữa những câu chuyện kể có tác dụng to lớn, là dòng sữa ngọt ngào nuôidưỡng tâm hồn trẻ, rèn luyện các em thành con người có nhân cách, có bản sắc dântộc góp phần hình thành con người mới, đáp ứng yêu cầu của xã hội đối với nhữngthành viên của mình

Cùng với sự phát triển của xã hội, giáo dục nhà trường xuất hiện như mộtđiều tất yếu, đón bước thiếu nhi cắp sách tới trường Cả thế giới đang mở trướcmắt các em Kho tàng văn minh nhân loại được chuyển giao từ những điều sơ đẳngnhất Quá trình giáo dục được thực hiện ở mọi lúc, mọi nơi, tất cả các môn học

Những điều sơ đẳng nhất đã góp phần rất quan trọng trong việc sử dụngngôn ngữ vào hoạt động giao tiếp của học sinh Ngôn ngữ là thứ công cụ có tácdụng vô cùng to lớn Nó có thể diễn tả tất cả những gì con người nghĩ ra, nhìn thấybiết được những giá trị trừu tượng mà các giác quan không thể vươn tới được Cácmôn học ở Tiểu học có tác dụng hỗ trợ cho nhau nhằm giáo dục toàn diện học sinhphải kể đến Luyện từ và câu, một phân môn chiếm thời lượng khá lớn trong mônTiếng Việt ở Tiểu học Nó tách thành một phân môn độc lập, có vị trí ngang bằngvới phân môn Tập đọc, Tập làm văn song song tồn tại với các môn học khác.Điều đó thể hiện việc cung cấp vốn từ cho học sinh là rất cần thiết và nó có thểmang tính chất cấp bách nhằm “đầu tư” cho học sinh có cơ sở hình thành ngôn ngữcho hoạt động giao tiếp cũng như chiếm lĩnh nguồn tri thức mới trong các môn họckhác Tầm quan trọng đó đã được rèn giũa luyện tập nhuần nhuyễn trong quá trìnhgiải quyết các dạng bài tập trong môn Luyện từ và câu lớp 4

2.Cơ sở thực tiễn.

Việc giải quyết các dạng bài tập Luyện từ và câu lớp 4 có hiệu quả đặt ra chocác Giáo viên Tiểu học là một vấn đề không phải đơn giản Qua thực tế dạy tôi đãgặp phải không ít những khó khăn Chương trình đảm nhiệm cung cấp vốn từ chohọc sinh, việc hướng dẫn làm các bài tập Luyện từ và câu mang tính chất máy móc,không mở rộng cho học sinh nắm sâu kiến thức của bài Về phía học sinh, làm cácbài tập chỉ biết làm mà không hiểu tại sao làm như vậy, học sinh không có hứngthú trong việc giải quyết kiến thức Do vậy việc tổ chức cho học sinh trong các giờgiải quyết các bài tập Luyện từ và câu là vấn đề trăn trở cho các giáo viên và ngaybản thân tôi

Trong quá trình dạy học cũng như việc phát hiện học sinh năng khiếu, tôicũng như một số giáo viên khác khi dạy đến tiết Luyện từ và câu, đặc biệt các kháiniệm về từ đơn, từ ghép, các kiểu từ ghép bộc lộ không ít hạn chế Về nội dungchương trình dạy phần đó trong sách giáo khoa rất ít Chính vì vậy học sinh rất khóxác định, dẫn đến tiết học trở nên nhàm chán không thu hút học sinh vào hoạt độngnày Để tháo gỡ khó khăn đó rất cần có một phương pháp tổ chức tốt nhất, có hiệuquả nhất cho tiết dạy các dạng bài tập Luyện từ và câu cho học sinh lớp 4

Từ những lý do khách quan và chủ quan đã nêu trên, thông qua việc giảngdạy trong những năm qua, tôi đã chọn đề tài này để nghiên cứu sâu hơn về phươngpháp tổ chức dạy các dạng bài tập Luyện từ và câu cho học sinh lớp 4, nhằm tìm rađược phương pháp, hình thức tổ chức thích hợp nhất, vận dụng tốt nhất trong quátrình giảng dạy của mình Vì điều kiện, khả năng nghiên cứu có hạn tôi xin mạnhdạn trình bày kết quả nghiên cứu của mình thông qua đề tài

“Phương pháp tổ chức dạy các dạng bài tập luyện từ

và câu cho học sinh lớp 4”.

B Nhiệm vụ nghiên cứu.

Tìm hiểu tình hình học tiếng việt phân môn Luyện từ và câu thực hành xácđịnh phương pháp tổ chức dạy các dạng bài tập luyện từ và câ Đề xuất một số biệnpháp thực hiện trong khi dạy học sinh dạng bài này

Đối tượng nghiên cứu: Học sinh lớp 4

C MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Với đề tài này mục đích nghiên cứu chính là tìm phương pháp tổ chức thíchhợp nhất trong quá trình dạy các dạng bài tập Luyện từ và câu Từ đó vận dụng

linh hoạt vào hướng dẫn rèn kỹ năng làm các dạng bài tập Luyện từ và câu cho họcsinh một cáhc hiệu quả nhất.

D PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

Để thực hiện được mục đích của đề tài đặt ra, tôi mạnh dạn nghiên cứu, họchỏi tìm tòi, áp dụng những phương pháp sau:

I PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

1 Phương pháp nghiên cứu lý luận (đọc tài liệu)

2 Phương pháp phân tích tổng hợp

3 Phương pháp điều tra

4 Phương pháp thực nghiệm

5 Phương pháp đàm thoại

6 Phương pháp tổng kết, rút kinh nghiệm

II TIẾN TRÌNH NGHIÊN CỨU.

1 Dự giờ thăm lớp, tiếp xúc gần gũi với học sinh vàhiểu tình trạng giảiquyết làm các bài tập Luyện từ và câu của giáo viên và học sinh lớp 4

2 Đề ra phương hướng để nâng cao chất lượng làm các bài tập có hiệu quảhơn

3 Dạy thực nghiệm, áp dụng trên lớp đối chứng, phân tích các kết quả bằng

số liệu thống kê

PHẦN II: NỘI DUNG

I THỰC TRẠNG DẠY – HỌC CÁC DẠNG BÀI TẬP “LUYỆN TỪ VÀ CÂU”.

1 Đối với chương trình sách giáo khoa.

Số tiết Luyện từ và câu của chính sách giáo khoa lớp 4 gồm 2 tiết/tuần Saumỗi tiết hình thành kiến thức là một loạt các bài tập củng cố bài Mà việc xác địnhphương pháp tổ chức cho một tiết dạy như vậy là hết sức cần thiết Việc xác địnhyêu cầu của bài và hướng giải quyết còn mang tính thụ động, chưa phát huy triệt đểvốn kiến thức khi luyện tập, thực hành

2 Đối với giáo viên.

Phân môn “Luyện từ và câu” tạo cho học sinh môi trường giao tiếp để học

sinh mở rộng vốn từ có định hướng, trang bị cho học sinh các kiến thức cơ bản vềTiếng Việt gắn với các tình huống giao tiếp thường gặp Từ đó nâng cao các kỹ

năng sử dụng Tiếng Việt của học sinh Giáo viên là một trong 3 nhân tố cần được

xem xét của quá trình dạy học “Luyện từ và câu”, là nhân tố quyết định sự thành

công của quá trình dạy học này Khi nghiên cứu quá trình dạy hướng dẫn học sinh

làm các dạng bài tập “Luyện từ và câu” cho học sinh lớp 4, tôi thấy thực trạng của

giáo viên như sau:

- Phân môn “Luyện từ và câu” là phần kiến thức khó trong khi hướng dẫn

học sinh nắm được yêu cầu và vận dụng vào việc làm các bài tập nên dẫn đến tâm

lý giáo viên ngại bởi việc vận dụng của giáo viên còn lúng túng gặp khó khăn

- Giáo viên một số ít không chịu đầu tư thời gian cho việc nghiên cứu đểkhai thác kiến thức và tìm ra phương pháp phù hợp với học sinh, lệ thuộc vào đáp

án, gợi ý dẫn đến học sinh ngại học phân môn này

- Cách dạy của một số giáo viên còn đơn điệu, lệ thuộc máy móc vào sáchgiáo khoa, hầu như ít sáng tạo, chưa thu hút lôi cuốn học sinh

- Nhiều giáo viên chưa quan tâm đến việc mở rộng vốn từ, phát triển vốn từcho học sinh, giúp học sinh làm giàu vốn hiểu biết phong phú về Tiếng Việt

- Thực tế trong trường tôi công tác, chúng tôi thường rất tích cực đổi mớiphương pháp dạy sao cho có hiệu quả nhất ở môn học này Đồng thời là tiền đềtrong việc phát triển bồi dưỡng những em có năng khiếu Nhưng kết quả giảng dạy

và hiệu quả còn bộc lộ không ít những hạn chế

3 Đối với học sinh.

Hầu hết học sinh chưa hiểu hết vị trí, tầm quan trọng, tác dụng của phân

môn “Luyện từ và câu” nên chưa dành thời gian thích đáng để học môn này.

Học sinh không có hứng thú học phân môn này Các em đều cho đây là phân

môn vừa “khô” vừa “khó”.

Nhiều học sinh chưa nắm rõ khái niệm của từ, câu Từ đó dẫn đến việc nhậndiện phân loại, xác định hướng làm bài lệch lạc Việc xác định còn nhầm lẫn nhiều

Học sinh chưa có thói quen phân tích dữ kiện của đầu bài, thường hay bỏsót, làm sai hoặc không làm hết yêu cầu của đề bài

Thực tế cho thấy nhiều học sinh khi hỏi đến lý thuyết thì trả lời rất trôi chảy,chính xác, nhưng khi làm bài tập thực hành thì lúng túng và làm bài không đạt yêucầu Điều đó thể hiện học sinh nắm kiến thức một cách máy móc, thụ động và tỏ rayếu kém thiếu chắc chắn

Do vậy ngay khi dạy tới phần từ ghép, từ láy Tôi đã tiến hành khảo sát họcsinh lớp 4C bằng bài tập sau.

Đề bài: Xác định từ ghép và từ láy trong đoạn văn sau.

“Dáng tre vươn mộc mạc, màu tre tươi nhũn nhạn Rồi tre lớn lên cứng cáp, dẻo dai, vững chắc Tre trông thanh cao, giản dị, chí khí như người”.

Qua khảo sát ở lớp tôi có 28 học sinh, kết quả khảo sát như sau:

Qua giảng dạy tôi nhận thấy kết quả chưa cao là do nguyên nhân cả hai phía;Người dạy và người học Do vậy tôi rất cần phải trau dồi kiến thức tìm ra phươngpháp đổi mới trong hướng dẫn giảng dạy để khắc phục thực trạng trên để kết quảdạy học được nâng lên, thu hút sự chú ý của học sinh vào hoạt động học

4 Sơ lược một số dạng bài tập “Luyện từ và câu” điển hình.

+ Phân tích cấu tạo của tiếng

+ Tìm các từ ngữ nói về chủ đề

+ Tìm lời khuyên trong các câu tục ngữ, ca dao

+ Đặt dấu chấm phẩy vào đoạn văn cho phù hợp

+ Tìm từ đơn, từ phức và đặt câu với từ tìm được

+ Tìm từ ghép, từ láy và đặt câu với từ đó

+ Phân biệt động từ, danh từ, tính từ trong đoạn văn

+ Phân biệt các kiểu câu chia theo mục đích nói, tác dụng của nó

+ Viết thêm trạng ngữ cho câu

II ĐỀ RA CÁC BIỆN PHÁP NGHIÊN CỨU, ÁP DỤNG PHƯƠNG PHÁP TỔN CHỨC DẠY CÁC DẠNG BÀI TẬP “ LUYỆN TỪ VÀ CÂU”.

A Phương pháp nghiên cứu.

Với đặc trưng của môn “Luyện từ và câu” cùng các mâu thuẫn giữa yêu cầu

của xã hội, nhu cầu hiểu biết của học sinh với thực trạng giảng dạy của giáo viên,việc học của học sinh trường tôi, đồng thời để củng cố nâng cao kiến thức, kỹ năng

làm các bài tập “Luyện từ và câu” cho học sinh lớp 4 Tôi đã nghiên cứu và rút ra

được nhiều kinh nghiệm thông qua các bài học trên lớp, trước hết tôi yêu cầu họcsinh thực hiện theo các bước sau

1 Đọc thật kỹ đề bài.

2 Nắm chắc yêu cầu của đề bài Phân tích mối quan hệ giữa yếu tố đã cho

và yếu tố phải tìm.

3 Vận dụng kiến thức đã học để thực hiện lần lượt từng yêu cầu của đề bài.

4 Kiểm tra đánh giá.

Đặc biệt tôi cũng mạnh dạn đưa ra từng bước hướng dẫn các phương pháp

rèn luyện kỹ năng làm các dạng bài tập “Luyện từ và câu” Muốn học sinh làm bài

một cách có hiệu quả, trước hết các em phải nắm chắc kiến thức, vì đó là bướcquan trọng cho cả giáo viên và học sinh

Mỗi một dạng bài tập cụ thể, bài tập riêng đều có một hình thức tổ chứcriêng Có thể theo nhóm, làm việc cả lớp hoặc làm việc cá nhân Song song với cáchình thức đó là phương pháp hình thành giải quyết vấn đề cho học sinh

Muốn làm được việc đó trước tiên học sinh phải hiểu rõ đặc điểm của nội

dung các chủ điểm mà phân môn “ Luyện từ và câu” cần cung cấp.

- Qua các bài mở rộng vốn từ học sinh được:

Cung cấp thêm các từ ngữ mới theo chủ điểm hoặc nghĩa, các yếu tố hánviệt; rèn luyện khả năng huy động vốn từ theo chủ điểm ; rèn luyện sử dụng từ, sửdụng thành ngữ tục ngữ

- Thông qua các bài tập cấu tạo của tiếng, cấu tạo của từng học sinh được:Tìm hiểu về cấu tạo của tiếng, nhận diện được hiện tượng bắt đầu từ vấn đề trongthơ, tìm hiểu phương thức tạo từ mới để phục vụ cho nhu cầu giao tiếp Học sinhcần tìm hiểu được:

Có 2 cách để tạo từ phức:

1 Ghép những tiếng có nghĩa lại với nhau là từ ghép

2 Phối hợp những tiếng có âm đầu hay vần (hoặc cả âm đầu và vần) giốngnhau đó là từ láy

- Thông qua các bài tập về từ loại: Học sinh được cung cấp kiến thức sơ giản

về danh từ, động từ, tính từ gắn bó với các tình huống sử dụng Cần lưu ý:

+ Tạo ra các từ ghép hoặc từ láy với tính từ đã cho.

+ Thêm vào các từ rất, quá, lắm vào trước hoặc sau tính từ

+ Tạo ra phép so sánh

Thông qua các bài tập về câu, học sinh được rèn luyện năng lực sử dụng các kiểucâu tuỳ theo nhu cầu, lĩnh vực giao tiếp

Ví dụ: Nhiều khi ta có thể sử dụng câu hỏi để thực hiện:

1 Thái độ khen, chê

2 Sự khẳng định, phủ định

3 Yêu cầu, mong muốn

- Đặc biệt rất chú trọng đến việc dạy học sinh biết giữ phép lịch sự tronggiao tiếp Cụ thể: Khi hỏi chuyện người khác cần giữ phép lịch sự

1 Khi yêu cầu, đề nghị phải giữ phép lịch sự

2 Muốn cho lời yêu cầu, được đề nghị lịch sự, cần có cách xưng hô cho phùhợp và thêm vào trước hoặc sau động từ: Làm ơn, giùm, giúp

3 Có thể dùng câu hỏi, kiểu câu nếu yêu cầu đề nghị

B Phương pháp tổ chức dạy cho học sinh làm bài tập “Luyện từ và câu”.

Các kiểu hình thức và kĩ năng cần học trong phân môn “Luyện từ và câu” được

rèn luyện thông qua nhiều bài tập với các tình huống giao tiếp tự nhiên

a Đối với các dạng bài tập mở rộng vốn từ.

Ví dụ: Tìm các từ ngữ:

- Thể hiện lòng nhân hậu, tình cảm yêu thương đồng loại

- Trái nghĩa với nhân hậu hoặc yêu thương

- Thể hiện tinh thần đùm bọc, giúp đỡ đồng loại

- Trái nghĩa với với đùm bọc hoặc giúp đỡ

Ngoài việc sử dụng hướng mẫu trong sách giáo khoa Giáo viên yêu cầu học

sinh làm việc theo nhóm (4 nhóm) Mỗi nhóm một yêu cầu, sau khi đại diện nhóm

trả lời cho học sinh làm việc ở lớp

Nhóm 1: Lòng thương người, đùm bọc, giúp đỡ

Nêu ý nghĩa của các từ em tìm được Các nhóm cùng bổ sung, giáo viên chốtlại ý kiến đúng

Liên hệ giữa tình huống học sinh đã làm được trong cuộc sống, quá trình họctập

b Rèn luyện kĩ năng cấu tạo từ – dạng bài tập tìm từ ghép, từ láy.

Ví dụ: Tìm từ láy, từ ghép chứa các tiếng sau đây.

- Ngay

- Thẳng

- ThậtĐối với các dạng bài tập này tổ chức cho học sinh làm việc theo nhóm trongphiếu Giáo viên có thể sử dụng phương pháp động não thu nạp rất nhiều từ, từ quátrình học sinh, mỗi nhóm hoạt động một nhiệm vụ với từ (Ngay, thẳng, thật)

Từ bao giờ cũng có nghĩa vì nó là đơn vị nhỏ nhất để đặt câu

Từ láy, từ ghép đều là từ có nghĩa Từ láy là phối hợp những tiếng có phụ âm đầu,vần hoặc cả âm đầu và giống nhau gọi là từ láy Từ ghép là ghép những tiếng cónghĩa lại với nhau, đó là từ ghép Dựa vào cấu tạo trên mà học sinh có thể xác định

từ ghép và từ láy

Giáo viên có thể lấy thêm ví dụ:

+ Từ ghép: Cơn mưa, nhà cửa, bông hoa

+ Từ láy: Luộm thuộm, chăm chỉ

c Luyện tập các bài có dạng về tính từ, động từ, danh từ.

Trong đó chương trình sách giáo khoa cũng lựa chọn những tình huống giaotiếp gắn bó với cuộc sống gần gũi của học sinh

Ví dụ1: Viết họ và tên 3 bạn nam, 3 bạn nữ trong lớp em Họ và tên các bạn

ấy là danh từ chung hay danh từ riêng? vì sao?

Với bài này tôi đã gợi ý cho học sinh: Xác định tên của bạn mình, viết, ghi

rõ họ, tên Lưu ý đó là danh từ chung hay danh từ riêng

Cho học sinh làm việc cá nhân, nêu miệng Phần học này học sinh thườnghay mắc lỗi ở vạch danh từ chung

Tôi yêu cầu các em nêu lại danh từ chung là gì? Dùng phép “suy” để học

sinh áp dụng vào bài của mình

Ví dụ 2: Gạch dưới các động từ trong đoạn văn sau:

Yiết Kiêu đến kinh đô yết kiến vua Trần Nhân Tông

Nhà vua: Trẫm cho nhà ngươi nhận một loại binh khí

Yết Kiêu: Thần chỉ xin một chiếc dùi sắt

Lưu ý có 2 từ “dùi” từ nào là động từ ? Lấy ví dụ trường hợp khác Người

ta lấy cái đục là cái lỗ để nước đục chảy ra.

Ví dụ 3: Tìm những từ ngữ biểu thị mức độ của đặc điểm, tính chất được

gạch chân trong đoạn văn sau:

Hoa cà phê thơm đậm và ngọt lên mùi hương thường theo gió bay đi rất xa.Nhà thơ Xuân Diệu chỉ có một lần đến đây ngắm nhìn của cà phê đã phải thốt lên

Hoa cà phê thơm lắm em ơi Hoa cùng một điệu với hoa nhài Trong ngà trắng ngọc, xinh và sáng.

Như miệng em cười đâu đây thôi

Đây là bài tập để rèn luyện về tính từ và bài này hơi trừu tượng với học sinhCho các em phân tích đề bài trước vì yều cầu của bài không quen thuộc với họcsinh ;các em đã hiểu

Tìm những từ biểu thị mức độ của đặc điểm tính chất của cá từ gạng chân cụthể : Hoà cà phê thơm như thế nào ? (thơm đậm và ngọt ) nên mùi hương bay đi rất

xa Lần lượt học sinh tìm (trả lời cá nhân theo phương pháp động não):

Thơm – lắmTrong – ngàTrắng – ngọc Như vậy các em thấy quen thuộc với cách làm của bài này

c Củng cố khắc sâu mở rộng luyện các dạng bài tập về câu.

Với dạng bài này cũng được lựa chọn với thực tiễn sinh động hàng ngày đểhọc sinh biết đặt câu đúng, phù hợp với tình huống giao tiếp, đảm bảo lịch sự khiđặt câu

1 Câu kể.

Ví dụ 1: Đặt một vài câu kể để:

a) Kể việc làm hàng ngày sau khi đi học về

b) Tả chiếc bút em đang dùng

c) Trình bày ý kiến của em về tình bạn

d) Nói lên niềm vui của em khi nhận được điểm tốt

Tổ chức cho học sinh làm việc cá nhân Kể về việc em làm

Lưu ý học sinh khi viết hết câu phải có dấu chấm Học sinh viết và đọc chohọc sinh trong lớp nhận xét bổ sung

Nội dung của các yêu cầu trên khác nhau: Tả, bày tỏ ý kiến, nói lên niềm vui

Giáo viên hướng dẫn mẫu:

+ Tả kết hợp với dùng từ ngữ gợi tả, biện pháp nghệ thuật

+ Bày tỏ ý kiến – yêu mến, gắn bó như thế nào?

+ Nói lên niềm vui – vui sướng như thế nào khi được điểm tốt

Ví dụ 2: Khi muốn mượn bạn cái bút, em có thể chọn những cách nói nào?

a) Cho mượn cái bút!

b) Lan ơi, cho tớ mượn cái bút!

c) Lan ơi, cậu có thể cho tớ mượn cái bút được không?