tổ chức các hoạt động học tập khám phá nhằm kích thích tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo ở học sinh trong bài hướng động sinh học 11 ban khtn

Tổ chức cỏc hoạt động học tập khám phá nhằm kích thích tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo ở học sinh trong bài “ Hướng động” sinh học 11 ban KHTN PhÇnI.. 2 của luật giáo dục ban

Tổ chức cỏc hoạt động học tập khám phá nhằm kích thích tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo ở học sinh trong bài “ Hướng động” sinh học 11 ban

KHTN PhÇnI. CƠ SỞ LÍ LUẬN.

1.     Lí do chọn đề tài.

       Thế kỉ XXI là thế kỉ của sự bùng nổ thông tin, với tèc độ phát triển như vũ bão của khoa học và công nghệ, tri thức trở thành quyền lực và chìa khoá vạn năng; Là thế kỉ có nền sản xuất phát triển mà máy móc thay thế cho con người để làm các công việc nặng nhọc Con người chuyển sang mét vị trí mới, chủ yếu thực hiện những công việc đòi hỏi trí tuệ sáng tạo

       Điều 24 2 của luật giáo dục (ban hành ngày 2/8/1998) đã ghi: “ Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp

tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh ” [22 –Tr19].

     Trong thực tế hiện nay, với sự phát triển như vũ bão của khoa học và công nghệ, đặc biệt là công nghệ thông tin thì kiểu dạy học truyền thống nhằm cung cấp thông tin cho học sinh trở nên quá lạc hậu không còn phù hợp nữa Đến nay nền giáo dục nước ta đã đổi mới mạnh mẽ về phương pháp dạy học Từ phương pháp dạy học lấy giáo viên làm trung tâm sang phương pháp dạy học lấy học sinh làm trung tâm , nhằm phát triển ở học sinh năng lực độc lập suy nghĩ và giải quyết các

vấn đề, trong đó chú trọng cho học sinh khả năng tự khám phá ra các kiến thức mới và vận dụng kiến thức đó và cuộc sống.

       Mét trong những vấn đề cốt lõi của phương pháp dạy học hiện nay là phát huy tính tích cực, tự lực, chủ động, sáng tạo của học sinh, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng vận dung kiến thức vào thực tiễn, hướng tới học tập chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động, gây tình cảm với môn sinh học, tạo hứng thú học môn sinh, say sưa đi vào tự học, tự nghiên cứu,

       Như vậy, việc tổ chức các hoạt động học tập khám phá sẽ phát huy được tính tích cực, tự lực, chủ động, sáng tạo của học sinh, bồi dưỡng phương pháp tự học,

rèn luyện kỹ năng vận dung kiến thức vào thực tiễn, hướng tới học tập chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động,

2. Khái niệm hoạt động khám phá trong học tập.

         Học là một quá trình bí Èn, cho đến nay vẫn chưa được khám phá đầy đủ Có nhiều qua điểm, định nghĩa khác nhau

       Các nhà phân tâm học giải thích rằng: “ Học là đầu tư lòng ham muốn vào một đối tượng tri thức” [19 –Tr14 ]

       Theo giáo sư Nguyễn Cảnh Toàn: “ Học, cốt lõi là tự học, là quá trình nội tại, trong đó chủ thể tự thể hiện và biến đổi mình, tự làm phong phó giá trị của mình bằng cách thu nhận, xử lí và biến đổi thông tin bên ngoài thành tri thức bên trong con người mình ” [47- Tr64].

     Các hoạt động khám phá kiến thức trong học tập, tức là khi HS bằng những hành động hay quan sát có định hướng của mình, tập trung vào giải quyết một vấn

đề nào đấy đặt trước họ Nhờ đó HS thu nhận được những tri thức và kĩ năng mới, hoặc đào sâu những tri thức và rèn luyện những kỹ năng đã có

       Trong dạy học truyền thống, mọi hoạt động của GV đều tập trung vào truyền đạt đầy đủ những kiến thức đã được quy định trong chương trình Nên các hoạt động khám phá của HS không được quan tâm, nghiên cứu và vận dụng Phải tõ 40 năm trở lại đây khi phương pháp tích cực ra đời, thì hoạt động khám phá của HS mới được bắt đầu vận dụng trong thực tiễn dạy học

       Các hoạt động được xếp vào hoạt động khám phá, khi bằng các biện pháp tổ chức của GV như : Các dạng câu hỏi, các phiếu học tập, các dạng bài tập, … đòi hỏi HS phải tự lực tác động vào đối tượng, bằng các thao tác quan sát, phân tích, so sánh, tổng hợp, thông qua đó HS khám phá ra được kiến thức mới và kĩ năng mới, hoặc đào sâu những tri thức và rèn luyện những kỹ năng đã có hoặc vận dụng kiến

thức vào trong thực tiễn, điều này có nghĩa là: “ HS trở thành chủ thể của hoạt động giáo dục HS không học thụ động bằng nghe thầy giảng và truyền đạt kiến thức, mà học tích cực bằng hành động của chính mình ” [ 18- Tr11]. Những hoạt

động này có thể thực hiện chung cho cả lớp, trong bài nghiên cứu tài liệu mới hoặc

từng nhóm nhá trong khâu củng cố kiến thức hoặc từng nhóm cá nhân HS, khi làm bài tập, chuẩn bị bài ở nhà

       Dựa vào mức độ khám phá kiến thức của HS, người ta chia làm 3 mức độ khác nhau của hoạt động khám phá trong học tập (Mức độ khám phá tăng dần)

        Mức 1 (Thấp nhất ): Có tính bắt chước: HS lặp lại những điều, mà GV hướng dẫn đầy đủ, tỉ mỉ

      Mức 2 ( Mức trung bình ): Có tính luyện tập: Khi thực hiện HS phải sử dụng những kí năng đã có

      Mức 3 ( Mức cao nhất ) : Có tính nghiên cứu: HS thu nhận được những kến thức hoàn toàn mới bằng hành động của chính mình như : tự lực, độc lập, quan sát, làm thí nghiệm, thực hành, …

3. Bản chất của biện pháp tổ chức HS hoạt động khám phá trong học tập.

       Việc tổ chức HS hoạt động khám phá trong học tập đó chính là thực hiện quá

trình dạy học tích cực, lấy HS làm trung tâm, bao gồm: “Mét hệ thống phương pháp có thể đáp ứng được các yêu cầu cơ bản của mục tiêu giáo dục tổng quát của thời kì đổi mới theo định hướng XHCN và có khả năng định hướng cho việc tổ chức quá trình dạy học thành quá trình tự học, quá trình kết hợp cá nhân hoá và

xã hội hoá” [19 - Tr130 ]

       Trong quá trình tổ chức HS hoạt động khám phá, thì quá trình dạy học coi trọng hoạt động của HS Người học không phải bị động tiếp thu kiến thức có sẵn

do thầy truyền đạt mà HS tù tìm ra kiến thức bằng hoạt động của chính mình, dưới

sự hướng dẫn của thầy

       Nh vậy bản chất của biện pháp tổ chức HS hoạt động khám phá trong học tập được cấu thành từ hoạt động qua lại giữa thầy và trò Mối quan hệ qua lại Êy thể hiện giữa hoạt động dạy của thầy và hoạt động học của trò Hai hoạt động này, khác nhau về đối tượng, nhưng cùng chung mét mục đích Chúng có mối quan hệ mật thiết gắn bó qua lại, cùng tồn tại và phát triển trong quá trình dạy học, ví như hai mặt của một đồng xu

       Trong đó phương pháp dạy giữ vai trò chủ đạo, chi phối phương pháp học Phương pháp học có tính tự lực, độc lập khám phá kiến thức, kĩ năng Nhưng

phương pháp học chịu sù chi phối của phương pháp dạy và có ảnh hưởng trở lại phương pháp dạy

       Phương pháp dạy thể hiện ở chỗ: GV bằng các biện pháp tổ chức của mình để định hướng, tổ chức, điều khiển, kiểm tra, đánh giá hoạt động của trò Qua đó làm cho khả năng tự lực, độc lập khám phá trong học tập của trò càng được phát huy        Phương pháp học thể hiện ở chỗ: Quá trình nhận thức của trò là một quá trình tích cực, tự giác, chủ động, và sáng tạo

       Nắm vững bản chất của các biện pháp tổ chức học sinh hoạt động khám phá trong học tập, GV sẽ quán triệt được nguyên tắc và biết cách tổ chức các hoạt động khám phá trong học tập, nhằm phát huy cao nhất khả năng hoạt động tích cực, tự giác, chủ động, và sáng tạo của HS

4. Vai trò của biện pháp tổ chức HS hoạt động khám phá trong học tập.

       Hoạt động khám là một trong những phẩm chất vốn có của con người trong xã hội Hoạt động khám phá của con người được biểu hiện trong mọi hoạt động

       Theo lí thuyết hoạt động, bất kì một hoạt động nào cũng là hoạt động có đối tượng Hoạt động là sự tương tác tích cực của con người với ngoại giới nhằm làm biến đổi nó để đạt mục đích mà chủ thể tự giác đặt ra cho bản thân có mét nhu cầu nhất định

       Nhu cầu nhận thức là kích thích bên trong của chủ thể Nhưng chỉ khi môi trường xuất hiện những đối tượng khách quan, có khả năng thoả mãn nhu cầu mới mới xuất hiện động cơ hoạt động, hứng thú thúc đẩy chủ thể tự lực hành động tích cực và như vậy lúc này người hành động mới thực sự chủ thể của hành động: “ Tính chủ thể trước hết bao hàm tính tích cực”     [14 - Tr29]

       Hoạt động học tập là một dạng hoạt động đặc thù của con người Khác với các hoạt động khác, hoạt động học tập không hướng vào làm thay đổi đối tượng (khách thể) mà hướng vào việc làm cho chính HS (chủ thể) bị biến đổi và phát triển Kết quả hình thành và phát triển nhân cách ở HS Đồng thời học tập cũng là một trường hợp đặc biệt của nhận thức

       Theo giáo sư Trần Bá Hoành: “ Tính tích cực học tập - về thực chất - là tính tích cực nhận thức, đặc trưng ở khát vọng hiểu biết, nỗ lực trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình chiếm lĩnh tri thức” [15- Tr 49 ]

       Tính tích cực, tự lực nhận thức theo giáo sư Trần Bá Hoành được biểu hiện ở những dấu hiệu sau:

     HS hăng hái trả lời các câu hỏi của GV, bổ sung các câu trả lời của bạn.

     HS hay nêu thắc mắc , đòi hỏi giải thích cặn kẽ những vấn đề chưa đủ rõ.

     HS chủ động vận dụng kiến thức, kỹ năng đã học để nhận thức vấn đề mới, tập trung chú ý vào vấn đề đang học.

     HS kiên trì hoàn thành các bài tập, không nản chí trước những tình huống khó khăn.

       Giáo sư Trần Bá Hoành còn phân biệt ba cấp độ của tính tích cực trong học tập

về mặt ý chí:

-         Bắt chước: Gắng sức làm trheo các mẫu hành động của thầy, của bạn.

-         Tìm tòi: Độc lập giải quyết vấn đề nêu ra, tìm kiộm giải quyết khác nhau một vấn đề.

-         Sáng tạo: Tìm ra cách giải quyết mới, độc đáo, hữu Ých [15 – Tr 4 ]

       GI SuKiNa còn phân biệt những biểu hiện của tính tích cực về mặt ý chí nh:

-         Tập trung chú ý vào vấn đề học tập.

-         Kiên trì làm xong các các bài tập.

-         Không nản trước những tình huống khó khăn.

-         Phản ứng rõ khi chuụng báo hết tiết học: Tiếc rẻ, cố làm xong bài tập, hay vội vàng gấp sách vở chờ được ra chơi [13- Tr 7 ]

       Các nghiên cứu lí luận dạy học hiện đại cho rằng: Phát huy tính tự lực học tập của HS, là mục tiêu của quá trình dạy học Mức độ tích cực, tự lực trong học tập của HS, là mục tiêu của quá trình dạy học Mức độ tích cực, tự lực trong học tập của HS phụ thuộc chủ yếu vào việc tổ chức các biện pháp HS hoạt động khám phá trong học tập Hiện nay cách học của HS chủ yếu sao chép, bắt chước Để có cách học tự lực, tìm tòi, sáng tạo phải dạy học theo phương pháp tích cực thông qua các biện pháp tổ chức chức HS hoạt động khám phá trong học tập, từ đó khơi dậy và phát triển tínhtự lực, tích cực trong nhận thức và hành động của HS

5. Các phương pháp và biện pháp tổ chức HS hoạt động khám phá trong học tập.

Để phát huy tính tích cực nhận thức, tính tự lực trong học tập của HS trong học tập

bộ môn sinh học, nên quan tâm vận dụng mét sè phương pháp và biện pháp sau:

-         Về phương pháp: Vận dụng dạy học nêu vấn đề

-         Về biện pháp:

+ Tăng cường các hoạt động khám phá của HS thông qua

sử dụng phiếu học tập, hình vẽ, băng hình,

+ Nâng cao chất lượng câu hỏi vấn đáp, bài tập

6. Đặc trưng của biện pháp tổ chứcHS hoạt động khám phá trong học tập.

6 1 – HS là chủ thể của quá trình dạy học:

       Trong các biện pháp tổ chức HS hoạt động khám phá trong học tập Vai trò và các hoạt động của HS luôn được quan tâm và chú ý HS trở thành trung tâm của quá trình dạy học, bản thân HS được cuốn hút vào các hoạt động do GV tổ chức chỉ đạo Thông qua đó HS tự lực khám phá ra tri thức , chứ không phải thụ động

tiếp thu những tri thức đã được sắp đặt sẵn R.C Sharma( 1998 )viết: “ Toàn bộ quá trình dạy học đều hướng vào nhu cầu, khả năng, lợi Ých của HS Mục tiêu là phát triển ở HS kỹ năng, năng lực độc lập và giải quyết các vấn đề Không khí lớp học linh hoạt và cởi mở về mặt tâm lí HS và GV cùng nhau khảo sát các khía cạnh của vấn đề học hơn là GV trao cho HS giải pháp của vấn đề đặt ra Vai trò của GV

là tạo ra những tình huống để phát hiện vấn đề, thu thập tư liệu và số liệu có thể

sử dụng được, giúp HS nhận biết vấn đề, lập giả thuyết, làm sáng tỏ và thử nghiệm các giả thuyết, rút ra kết luận”[13 – Tr 20 ]

6 2 HS tù nghiên cứu, tự phát hiện kiến thức.

       Trong xã hội hiện đại khoa học, công nghệ phát triển nhanh nh vò bão thì việc dạy học không thể hạn chế ở dạy kiến thức mà phải chuyên sang dạy phương pháp học

       Trong phương pháp học thì cốt lõi là phương pháp tự học Nếu HS được rèn luyện phương pháp, kỹ năng, thói quen, ý chí tự học thì sẽ tạo cho các em lòng ham muốn, khơi dậy nội lực vốn có của mỗi con người Từ đó phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS Và kết quả nhân lên gấp bội, HS có năng lực

tự học suốt đời

     HS không chỉ tự học ở nhà sau bài lên lớp mà còn tự học cả trong tiết học, có sự hướng dẫn của GV

6 3 HS học tập bằng hoạt động.

       Phương pháp tích cực là một nhóm các phương pháp dạy học, theo hướng hướng phát huy tính tích cực của HS Là quá trình dạy học coi trọng hoạt động của

HS, HS trở thành chủ thể của hoạt động học HS không còn thụ động tếp thu kiến thức do GV truyền đạt, mà học tích cực bằng hành động của chính mình Với con đường đó, HS không chỉ tự chiếm lĩnh được kiến thức, mà còn tìm ra được con đường đi đến kiến thức

       GV không còn giữ vai trò chủ thể nữa Quan hệ GV – HS là quan hệ hợp tác tôn trọng lẫn nhau Nhu cầu, động cơ, hứng thú và năng lực của HS được tôn trọng HS được phép phát huy cao nhất năng lực nhận thức của từng HS, biến quá trình dạy học thành quá trình tự học

6 4 HS tù kiểm tra, tự đánh giá, tự điều chỉnh:

       Trong các biện pháp tổ chức HS hoạt động khám phá, việc đánh giá HS không chỉ độc quyền của GV, mà ở đây GV phải hướng dẫn HS phát triển kỹ năng tự đánh giá để tự điều chỉnh cách học HS tự đánh giá mình đánh giá lẫn nhau Việc kiểm tra đánh giá không chỉ dừng lại ở yêu cầu tái hiện kiến thức, lặp lại các kĩ năng đã học, mà phải khuyến khích sự thông minh, óc sáng tạo trong việc giải quyết các vấn đề thực tế

       Chính kết quả học tập của HS, là một thông tin phản hồi chính xác nhất, giúp

GV tự điều chỉnh phương pháp dạy của mình sao cho phù hợp với mục tiêu đặt ra

6 5 Sù khác nhau giữa hoạt động học tập thụ động và hoạt động học tập chủ động:

hình học chủ động  

động học tập chủ động Mụ

c

tiêu

học

khám phá, sáng tạo

dun

g

dạy

học

Chương trình thiết kế theo Lôgic nội dung môn học Chú trọng nhiều

đến hệ thống kiến thức lí tuyết, sự phát triển tuần tự các khái niệm,

định luật, học

chú trọng học nhiều kỹ năng thực hành, vận dụng kién thức lí thuyết Học con đườn

g đi đến kiến thức, học cách phát hiện và giải quyết các vấn

đề trong thực tiễn gặp phải

thuyết khoa học

Phương

phỏp

dạy

Phương phỏp cổ truyền( Lấy GV

làm trung tõm) chủ yếu là thuyết

trỡnh, giảng giải

Phương phỏp tớch cực( Lấy HS làm trung tõm) coi trọng việc rốn luyện cho HS phương phỏp tự học

Hỡnh

thức tổ

chức

học tập

Bài học được biờn soạn chủ yếu

trong phũng học Điểm tập trung

thu hỳt HS là GV và bảng đen

HS ngồi theo dóy hướng lờn

bảng

Nhiều bài học được tiến hành trong phũng thớ nghiệm, ngoài trời, cơ sở sản xuất, viện nghiờn cứu, Bàn học được bố trớ theo hướng mặt đối mặt, thuận lợi cho việc thảo luận từng chủ

đề, từng phần của tiết học

Đỏnh

giỏ

GV là người độc quyền đỏnh giỏ

kết quả của lớp học Chỉ tiờu

đỏnh giỏ thường chỳ ý tới nhiều

khả năng ghi nhớ và tỏi hiện đầy

đủ kiến thức

HS tự giỏc chịu trỏch nhiệm về kết quả của mỡnh HS tự đỏnh giỏ kết quả học tập của mỡnh và cú sự đỏnh giỏ lẫn nhau

Phần II Phõn tớch nội dung và đề xuất cỏc biện phỏpchức cỏc hoạt động học tập khỏm phỏ nhằm kớch thớch tớnh tớch cực, tự giỏc, chủ động, sỏng tạo ở học

sinh trong bài “ Hướng động” sinh học 11 ban KHTN

1.  Đặc điểm nội dung bài “ Hướng động” sinh học 11 ban KHTN

1 1 Tớnh hệ thống.

Bài “ Hướng động” là bài đầu chơng – Chơng “ Cảm ứng”, chính vì vậy nó

có những khái niệm mang tính chất khái quát cho toàn chơng nh: Cảm ứng

là gì?Mặt khác nó có những khái niệm riêng đặc trưng cho kiến thức của