phương pháp hình thành kĩ năng sử dụng bản đồ cho học sinh trong dạy học địa lý lớp 11 – thpt

Lớp K54B - Khoa Địa lý Trường ĐHSP Hà NộiKhoỏ luận tốt nghiệp Bùi Thị Hiền trong điều kiện đang tiến hành đổi mới về nội dung môn học, về cách thức hoạt động giỏo dục và dạy học trong nh

Trang 1

Khóa luận tốt nghiệp Bùi Thị Hiền

PHẦNI MỞ ĐẦU

I Lí DO CHỌN ĐỀ TÀI

Bước sang thế kỉ XXI, Việt Namđang bước vào thời kì đổi mới, thời kì mở cửa, đẩy mạnh phỏt triển kinh tế và hội nhập sừu rộng với thế giới Công cuộc đổi mới này đòi hỏi phải có những con người: “cần phải có ý thức vàđạo đức xã hội chủ nghĩa, có trình độ văn hoá phổ thông, có hiểu biết kĩ thuật, có kĩ năng laođộng cần thiết, có thẩm mỹ và có kiến thức tốt, để kế tục sự nghiệp xừy dựng và bảo vệ

tổ quốc” (Lý luận dạy học Địa lý - Nguyễn Dược - Nguyễn Trọng Phúc – NXBGD – 1993)

Những biến đổi của xó hội đó thôi thúc các nước trờn thế giới quan từm hơnđến sự nghiệp giỏo dục, đầu tư và xừy dựng một nền giỏo dục đỏp ứng kịp thời cỏc yờu cầu cấp thiết của sự phỏt triển kinh tế, xó hội và đảm bảo sự hoà nhập và giao lưu quốc tế Cùng với sự phát triển của đất nước, nền giỏo dục Việt Nam từng bước được đổi mới như chủ tịch Hồ Chí Minh đó núi: “vỡ lợi ích mười năm phải trồng cây, vì lợi ích trăm năm phải trồng người”, coi đầu tư cho giỏo dục là một trong những hướng chính của đầu tư phỏt triển, tạo điều kiện cho giỏo dục đi trước một bước, phục vụ đắc lực cho sự nghiệp phỏt triển của đất nước Công cuộcđổi mới đó đề ra yờu cầu đổi mới hệ thống giỏo dục, phải “xỏc định lại mục tiờu, thiết

kế lại chương trình, kế hoạch nội dung, phương phỏp giỏo dục và tạo ra những chuyển biến sừu sắc trong đổi mới tổ chức quy trình dạy học, nâng cao chất lượng

về hiệu quả giỏo dục để đào tạo ra những con người tự chủ, năng động và sỏng tạo…”

Để hoàn thành nhiệm vụ trên thì nhà trường phổ thông cần tổ chức các hoạtđộng giáo dục một cách hợp lý thông qua tất cả các môn học

Là một bộ môn văn hoỏ cơ bản trong nhà trường phổ thông, môn Địa lý cũng như nhiều môn học khác có khả năng phục vụ mục tiêu nói trên,

Trang 2

Lớp K54B - Khoa Địa lý Trường ĐHSP Hà Nội

Khoỏ luận tốt nghiệp Bùi Thị Hiền

trong điều kiện đang tiến hành đổi mới về nội dung môn học, về cách thức hoạt động giỏo dục và dạy học trong nhà trường Mục đích của dạy học môn Địa lý hiện nay là làm cho học sinh nắm được những kiến thức cơ bản, hiện đại của bộ môn Đó là kiến thức về điều kiện tự nhiờn, dừn cư và cỏc tổ chức sản xuất của cỏc lúnh thổ khỏc nhau trờn thế giới và Việt Nam Để đạt được mục đích đó, ngoài hệ thống kênh chữ thì sách giáo khoa (SGK) còn có hệ thống kênh hình, đặc biệt là hệ thống bản đồ giỏo khoa (BĐGK) Như vậy hệ thống cỏc BĐGK là một bộ phận của kiến thức

Muốn nừng cao chất lượng dạy và học địa lý ở nhà trường phổ thông hiện nay, một trong những vấn đề cần phải quan tâm là trong quá trình giảng dạy người thầy không chỉ đơn thuần truyền thụ tri thức địa lý cho học sinh mà còn phải dạy cho học sinh nắm được những tri thức và kĩ năng bản đồ, tạo cho họ có khả năng lĩnh hội kiến thức địa lý một cách thuận lợi và chắc chắn, có thể phát huy được tính tích cực, chủ động, tự tìm ra được những kiến thức mới trong quá trình học tập địa lý

Bản đồ có vai trò rất quan trọng đối với môn địa lý trong nhà trường N N Baranxki đó viết: “Bản đồ là ngôn ngữ thứ hai của địa lý, bản đồ là một trong những tiêu chuẩn của tính địa lý” Một trong những đặc trưng quan trọng của tưduy địa lý là tư duy gắn liền với lúnh thổ, xột đoỏn trờn lúnh thổ Bởi vậy dạy địa lý, học địa lý mà không nêu được cỏc đặc trưng tổng hợp, không dựa trên bản đồ thì chắc chắn không có kết quả tốt Nhà địa lý học Liên Xô Paolụvụnkin đó phỏt biểu: “Địa lý và bản đồ không thể tách rời nhau, không có bản đồ thì không

có địa lý”

Bản đồ là phương tiện để học sinh khai thỏc kiến thức và tạo điều kiện thuận lợi để rốn luyện kĩ năng, phỏt triển tư duy địa lý cho học sinh một cỏch độc lập,

Trang 3

sỏng tạo Phương phỏp sử dụng bản đồ trong dạy học Địa lý kinh tế - xã hội thế giới lớp 11 là rất cần thiết và quan trọng, góp phần nâng cao chất lượng dạy và học, làm tăng hứng thú học tập của cỏc em Đó

chính là một trong những con đường để thực hiện đổi mới phương phỏp dạyhọcđịa lý theo phương pháp tích cực là vấn đề được nhiều người quan từm

Tuy nhiờn trong thực tế cỏc trường trung học phổ thông (THPT) hiện nay thì việc sử dụng BĐGK chưa đạt được hiệu quả cao như mong muốn Đa số cỏc giỏo viờn mới chỉ dừng lại ở mức độ coi BĐGK là phương tiện để minh hoạ cỏc kiến thức trong bài Việc sử dụng cỏc loại BĐGKđể khai thác kiến thức cho học sinh còn chưa được quan từm đúng mức; vì vậy việc dạy học chưa đạt được hiệu quả, chưa phát huy hết tác dụng vốn có của nú Mặt khỏc, điểm nổi bật trong đổi mới chương trình dạy học lớp 11 năm nay là việc đưa vào sử dụng hệ thống SGK mới, trong đó có SGK Địa lý So với SGK cũ,SGK Địa lý mới có ưu thế hơn hẳn về kênh hình, trong đó có hệ thống BĐGK Do đó phương pháp dạy học cũng cần phải có sự thay đổi theo cho phù hợp, nghĩa là dạy học hướng vào người học

Trước tình hình đó để góp phần nâng cao chất lượng dạy học địa lý nói chung và dạy học địa lý kinh tế - xã hội thế giới nói riêng, phù hợp với xu thế phát triển của nhà trường là tạo được những con người mới thực sự có kiến thức, tôi đó chọn đề tài: “Phương pháp hình thành kĩ năng sử dụng bản đồ cho học sinh trong dạy học địa lý lớp 11 – THPT”

Qua việc nghiờn cứu của đề tài tôi mong muốn góp một phần nhỏ vào quá trình nghiên cứu để đổi mới phương phỏp dạy học địa lý ở cỏc trường THPT hiện nay

II MỤC ĐÍCH NGHIấN CỨU CỦA ĐỀ TÀI

Trang 4

Bước đầu vận dụng những kiến thức đó học để tìm ra những phương pháp hình thành kĩ năng sử dụng bản đồ cho học sinh lớp 11 nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạy và học môn Địa lý ở trường THPT.

III NHIỆM VỤ CỦA ĐỀ TÀI

- Nghiờn cứu cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của phương pháp hình thành kĩ năng sử dụng bản đồ cho học sinh trong dạy học địa lý lớp 11 – THPT

Trong nhiều năm “Bản đồ với tư cách là ngôn ngữ thứ hai của địa lý” đóđược cỏc nhà địa lý đánh giá cao vai trò của nú đối với cụng tỏc nghiờn cứu

và giảng dạy địa lý

Nhìn chung, các tác giả mới đề cập đến một vài khía cạnh của việc dùng bản

đồ trong dạy học địa lý và hướng dẫn học sinh giải quyết một vài bài tập cụ thể có liên quan đến bản đồ

bản đồ cho học sinh trong dạy học Địa lý lớp 11 – THPT”, nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạy học Địa lý nói chung và Địa lý lớp 11 nói riêng

Trang 5

3.2 Phương phỏp khảo sỏt điều tra: nhằm tìm hiểu thực tế của việc sử dụng bản

đồ ở các trường trung học hiện nay Chúng tôi đó sử dụng nhiều biện phỏp như phỏng vấn, trao đổi, phỏt phiếu điều tra, …để tìm hiểu vấn đề này

BĐGK là một loại hình cụ thể trong hệ thống bản đồ, vì vậy ngoài tính chất đặc trưng của bản đồ ra, nú còn có những tính chất riêng mà bản đồ

việc tổ chức trong công tác thành lập, sản xuất bản đồ, lập danh mục trong thư viện, trong tra cứu Chúng cần được phân loại nhằm nghiên cứu các

Quả địa cầu được xếp vào loại bản đồ dùng quan trọng bậc nhất trong giảng dạy địa lý

- Bản đồ giỏo khoa treo tường:

minh hoạ bài học, giúp học sinh tư duy địa lý gắn liền với lãnh thổ và bổ sung những kiến thức cần thiết mà SGK không nói hết

- Atlats giỏo khoa:

Cỏc sơđồ, lược đồ, bản đồ còn tham gia hình thành trong HS quy luật phừn

bố của cỏc đối tượng địa lý, quy luật phừn bố lực lượng sản xuất, quy luật phừn

Trang 6

cụng lao động theo lãnh thổ, khai thác hợp lý nguồn tài nguyên và chống ô nhiễm môi trường…

Đối với dạy học địa lý thì bản đồ càng có ý nghĩa hơn bao giờ hết Muốn nừng cao chất lượng giảng dạy và học tập địa lý càng phải sử dụng bản đồ đến mức độ cao như là nguồn tri thức quan trọng là ngôn ngữ thứ hai của địa lý

- Nội dung của SGK được thể hiện trên cả 2 kênh: kênh chữ và kênh hình

+ Kờnh chữ: Nội dung bài học, cỏc tiờu đề, cỏc cừu hỏi, bài tập, …

+ Kênh hình: Lược đồ, bảng số liệu thống kờ, biểu đồ, đồ thị, sơđồ…

Về mặt nội dung, kênh chữ và kênh hình được bố trí hợp lý, khoa học, có hệ thống, thuận lợi cho GV vá HS sử dụng

- Hình thức: Bìa sách, các bài học, các trang trình bày khá hài hoà, hợp lý,đảm bảo tính thẩm mỹ

1.3 Yờu cầu của chương trình

a Yờu cầu về kiến thức địa lý

Giúp học sinh nắm được tình hình phát triển kinh tế trên thế giới thông qua tìm hiểu sự phát triển của kinh tế - xã hội của một số nước trờn thế giới Và từ đó học sinh có thể phân tích, so sánh sự khác nhau về nền kinh tế của các khối nước

và cỏc nước trờn thế giới, đưa cỏc nước này lại gần với Việt Nam bằng cỏch cho cỏc em liờn hệ mối quan hệ giữa cỏc khối nước này với Việt Nam

b Yờu cầu về kiến thức bản đồ và kỹ năng bản đồ

Xỏc định kiến thức bản đồ trong chương trình địa lý lớp 11: Học sinh cần biết đọc, biết khai thỏc và phừn tớch cỏc yếu tố địa lý, các mối quan hệ giữa chúng với nhau qua các bản đồ treo tường, atlats à nhất là qua cỏc bản đồ, lược đồ trong sỏch giỏo khoa Dựa vào nội dung bài học, có thể tự xây

Trang 7

2 Tình hình giảng dạy và học tập đại lý ở trường phổ thông

Trong hệ thống các môn học ở trường phổ thông, thì vai trò của môn địa lý

có thể nói ít được HS chỳ từm đến và nú thực sự bị coi là môn học phụ, không thuhút được hứng thú học tập của HS, từ đó dẫn đến tư tưởng chỏn nghề đối với GV Chính vì thế mà tỉ lệ HS hứng thú học tập môn địa lý rất thấp: ở lớp 10 là 30%, ở lớp 11 là 25% (thực tế ở trường THPT A Nghĩa Hưng – NamĐịnh)

Tình hình của việc hình thành kỹ năng sử dụng bản dồ cho học sinh ở trường THPT Trờn cơ sở thực tiễn ở một số trường THPT với phạm vi hẹp chúng tôi nhận định về hiện tượng của quá trình dạy học môn địa lý

Qua quá trình tìm hiểu thực tế của việc dạy học địa lý lớp 11 – THPT, có thể thấy rằng: hiện nay việc sử dụng bản đồ trong dạy học đại lý nói chung và dạy họcđịa lý lớp 11 nói riêng còn chưa có hiệu quả và việc sử dụng còn hạn chế Phần lớn GV chỉ sử dụng bản đồ với vai trò minh hoạ cho các kiến thức, do đó mà chưa phỏt huy được hết tỏc dụng cảu cỏc loại bản đồ này theo hướng cho HS học tập một cách tích cực, độc lập, tự tìm ra kiến thức cơ bản của vấn đề được học

2.1 Tình hình giảng dạy cảu giáo viên

Công việc giảng dạy cảu GV rất phức tạp vì vừa phải thực hiện yêu cầu truyền thụ kiến thức khao học địa lý đó được yờu cầu truyền thụ kiến thức khoa học bản đồ Những lượng kiến thức này tương đối lớn, phong phú và đặc biệt không thể thiếu trong khi dạy học địa lý Nội dung chương trình trong SGK địa lýđược thể hiện phong phú cả ở kênh chữ và kênh hình Không phải HS nào cũng hiểu hết được ý nghĩa, mục đích cá kiến thức đó được đưa vào trong SGK, mặc dự kiến thức đó đó được lựa chọn với mức độ thích hợp và vừa sức đối với HS Dođó người GV cần tìm tòi phương phỏp để cho thích hợp Bên csnhj những kiến thức thông tin phải giúp HS biết cách động não tức là phải nhìn nhận được gì qua kiến thức thông tin đó

Trang 8

các đối tượng và hiện tượng tự nhiờn và xó hội trờn cỏc đối tượng khỏc nhau.

Khi nói tới BĐGK là đó cụ thể hoỏ mục đích sử dụng nú, sản phẩm của ba lĩnh vực BĐGK và địa lý, do đó BĐGK được thành lập phải sỏt đối tượng, sỏt chương trình, có tri thức bản đồ,tri thức địa lý và tri thức khoa học sư phạm

Bên cạnh những tính chất chung của bản đồ địa lý thì BĐGK còn phải đảm bảo những đặc điểm và tính chất sau đừy:

- Tính khoa học: Khỏc với bản đồ tra cứu ở chỗ “trọng tải” của bản đồ không lớn và có nội dung phù hợp với chương trình giảng dạy của từng lớp, từng cấp học Do đó, bản đồ là một tư liệu độc lập trong nhà trường, nú được sử dụng như một cuốn SGK thứ hai Để đỏp ứng được yờu cầu đó, bản đồ phải đảm bảođược tính khoa học sau:

Thể hiện trước hết ở tính chính xác của cơ sở toỏn học Bản đồ được xừy dựng theo quy luật toỏn học nhất định, theo tỉ lệ nhất định Quy luật toán học biểu hiện rõ ở tính đơn trị và tính liên tục của việc biểu hiện bản đồ

Tính khoa học của BĐGK đảm bảo cho người GV có điều kiện và cơ sở sử dụng và khai thỏc nội dung bản đồ GV và HS có cơ sở và thói quen xem xét sự vật một cách chính xác khoa học và từ đó hình thành cho HS quan điểm biện chứng của chủ nghĩa duy vật thông qua bản đồ

- Tính trực quan:

Đõy là tính đặc trưng quan trọng nhất của BĐGK Tính trực quan thể hiện ở tốc độ nhận biết cỏc đối tượng và hiện tượng biểu hiện trờn bản đồ Tốc độ nhận biết cỏc đối tượng và hiện tượng trờn bản đồ càng nhanh, tính trực quan càng cao

BĐGK thường sử dụng nhiều màu sắc đẹp, nhiều ký hiệu tượng trưng gần gũi với đối tượng và nhiều ký hiệu tượng hình gây hứng thú cho HS, tạo

Trang 9

+ Tỏi hiện cỏc biểu tượng địa lý dựa vào ký hiệu như: ký hiệu hình bông lúa

mì là biểu tượng lúa mì, cừu là hình con cừu, …

+ Căn cứ vào các ký hiệu, tìm vị trí, xác định vùng phân bố của chúng trên bản đồ

- Khi nhìn trên bản đồ, HS phải xỏc định được khu vực nào có rừng, khu vực nào trồng lúa mì, khu vực nào nuôi nhiều bo, lợn, cừu,…?

+ Rừng phừn bố chủ yếu ở cao nguyờn Trung Xibia

+ Lúa mì trồng nhiều ở đồng bằng Đông Âu

+ Bò, lợn, cừu được nuôi nhiều ở đồng bằng Đông Âu

b.2 Kỹ năng mô tả đặc điểm của cỏc đối tượng địa lý trờn bản đồ

GV phải làm cho HS không những hiểu rõ được ước hiệu trờn bản đồ biểu hiện đối tượng gì, tìm được vị trí của chúng trên bản đồ mà còn phải biết tái hiện lại biểu tượng không gian về sự phân bố và sắp xếp tương hỗ giữa cỏc vật thể trờn

bề mặt đất Để từ đó rút ra được một số tính chất, đặc điểm của đối tượng Nhưvậy

là những kiến thức bản đồ ở đừy phải kết hợp chặt chẽ với kiến thức địa lý

* Trước tiên, GV có thể mô tả mẫu một dóy núi nào đó trên bản đồ Sau đóđưa ra trình tự những vấn đề cần mô tả hoặc ngược lại đưa ra trình tự trước rồi sauđó sử dụng trình tự đó để mô tả theo mẫu bản đồ Chẳng hạn, GV mô tả những đặcđiểm của dúy Hmalaya trờn bản đồ tự nhiờn Chừu Á để chứng minh tính chất cao,đồ sộ nhất thế giới của dóy núi này

Để thực hiện việc đọc bản đồ ở giai đoạn này, quy trình cần tiến hành là:

- Nắm được mục đích, yêu cầu của việc làm là nhận xét độ cao, hướng núi của dóy Hymalaya để từ đó rút ra kết luận đõy là dóy núi cao đồ sộ nhất thế giới

- Dựa vào ký hiệu và cách biểu hiện tìm vị trí của dóy Hymalaya trên bản đồ

Trang 10

- Cỏc kết quả kiểm tra được hệ thống hoỏ bằng cỏch lập bảng tổng hợp sau khi chấm bài của HS.

- Những câu hỏi kiểm tra và đáp án đều có nội dung như nhau ở lớp thực nghiệm và lớp đối chứng

- Thang điểm của 2 lớp thực nghiệm và lớp đối chứng được xừy dựng theo thang điểm 10 va xếp loại như sau:

+ Loại giỏi: 9 – 10

+ Loại khỏ: 7 – 8

+ Loại trung bình: 5 – 6

+ Loại yếu: 3 – 4

VIII NỘI DUNG THỰC NGHIỆM CỤ THỂ

Chúng tôi chọn tiến hành thực nghiệm 2 bài:

- Bài 10: Cộng hoà nhừn dừn Trung Hoa (Trung Quốc)

Tiết 1 Tự nhiờn, dừn cư và xó hội

- Bài 11: Khu vực Đông Nam Á

1 Giỏo ỏn thực nghiệm

1.1 Bài 10: Cộng hoà nhừn dừn Trung Hoa (Trung Quốc)

- GV thực nghiệm: Thầy Phạm Văn Chinh – GV Địa lý trường THPT A NghĩaHưng – Nam Định

- Lớp thực nghiệm: 11C, sĩ số 45

- Lớp đối chứng : 11D, sĩ số 44

a Giỏo ỏn:

BÀI 10: CỘNG HềA NHÂN DÂN TRUNG HOA(TRUNG QUỐC)

TIẾT 1: TỰ NHIấN, DÂN CƯ VÀ XÃ HỘI

I Mục tiờu

Trang 11

V Đỏnh giỏ

Chọn ý đúng

1 Các ngành được Trung Quốc xác định là ngành công nghiệp trụ cột trong chính sách công nghiệp mới là

A Chế tạo máy, điện tử, húa dầu, sản xuất ôtô, xây dựng

B Chế tạo máy, điện tử, húa dầu, sản xuất ôtô, chê biến thực phẩm

C Chế tạo máy, điện tử, húa dầu, sản xuất ôtô, hàng tiêu dùng

D Chế tạo máy, điện tử, húa dầu, sản xuất ôtô, luyện kim

2 Các đặc khu kinh tế có tốc độ phát triển kinh tế nhanh nhất ở Trung Quốc thuộc

về vùng:

A Gần thủ đô Bắc KinhB Kề Hàn Quốc, Nhật Bản B Kề Hàn Quốc, Nhật Bản

C Đối diện Hồng Kụng và Ma Cao D Giỏp LB Nga và Ấn Độ

3 Vùng trọng điểm lúa gạo lúa gạo ở Trung Quốc được phân bố ở:

A Đồng bằng Hoa Bắc, Đông Bắc.B Đồng bằng Hoa bắc, Hoa Trung B Đồng bằng Hoa bắc, Hoa Trung

C Đồng bằng Hoa Trung, Hoa Nam D Đồng bằng Hoa D Đồng bằng

Hoa D Đồng bằng Hoa Nam, Hoa Bắc

VI Hoạt động nối tiếp

Hoàn thành cỏc cừu hỏi và bài tập trong SGK, trong tập bản đồ bài tập và thực hành

b Thực nghiệm:

- Ở lớp thực nghiệm (Lớp 11D): Tiến trình giảng bình thường theo cấu trúc của bài GV chú trọng tới việc hình thành kỹ năng bản đồ cho HS, sử dụng kết hợpnhiều loại hình bản đồ để hướng dẫn HS khai thác kiến thức

Trang 12

- Ở lớp đối chứng (Lớp 11C): Tiến trình giảng bình thường theo cấu trúc của bài, song GV ít chú trọng tới việc hình thành kỹ năng sử dụng bản đồ cho HS, chủ yếu

là cung cấp kiến thức cho HS qua hệ thống kênh chữ

c Đỏnh giỏ và kiểm tra kết quả thực nghiệm:

- Sau tiết học, chúng tôi tiến hành cho HS 2 lớp thực nghiệm và đối chứng làm bài kiểm tra ngắn (15 phút) theo câu hỏi sau:

Dựa vào lược đồ phân bố sản xuất nông nghiệp của Trung Quốc (hình 10.9), em hãy nhận xét sự phân bố cây lương thực, cây công nghiệp và một số gia súc của Trung Quốc Vì sao có sự khác biệt lớn trong phân bố nông nghiệp giữa miền Đông và miền Tây?

- Kết quả chấm bài của HS 2 lớp và xếp loại như sau:

kỹ năng địa lý của mình

1.3 Bài 11: Khu vực Đông Nam Á

- GV thực nghiệm: Thầy Phạm Hồng Quừn – GV Địa lý trường THPT A Nghĩa Hưng - Nam Định

- Lớp thực nghiệm: lớp 11A, sĩ số 46

Định dạng
Số trang	25
Dung lượng	93,45 KB