biện pháp hướng dẫn học sinh tự học sgk qua kênh chữ các bài 41, 42, 43, 44 - sinh học 9

Biện pháp hướng dẫn học sinh tự học SGK qua kênh chữ các bài 41, 42, 43, 44 - Sinh học 9 Với đặc thù của môn sinh học là môn khoa học thực nghiệm rất cần đếntính tích tự lực trong tìm tò

Trang 1

PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ

I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

chúng ta đang sống trong mét xã hội mà nền tri thức được cung cấp nhiềuhơn bao giờ hết, đa dạng hơn bao giờ hết Vấn đề là con người trong xã hội Êy cóbiết nắm bắt được nguồn tri thức đó không? Bởi vì, nếu không có một phươngpháp, một cách thức khoa học con người sẽ " chìm trong mét biển tri thức " hỗnđộn phức tạp Trách nhiệm đó là của toàn xã hội mà trước hết là những con ngườilàm công tác giáo dục

Nhận thức được điều đó, Nghị quyết trung ương Đảng khoá VII đã đề ranhiệm vụ" Đổi mới phương pháp dạy học ở tất cả các cấp học, bậc học" Nghịquyết TƯ II khoá VIII nhận định " phương pháp giáo dục đào tạo chậm được đổimới chưa phát huy được tính chủ động sáng tạo của người học", đồng thời còngtiếp tục khẳng định " đổi mới phương pháp giáo dục khắc phục lối truyền thụ mộtchiều rèn luyện thành nề nếp, tư duy sáng tạo của người học từng bước áp dụngcác phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học đảm bảođiều kiện và thời gian tù học tù nghiên cứu trong học sinh

Thấm nhuần tư tưởng chủ trương đó toàn bộ ngành giáo dục nước nhàđang cùng nhau tiến vào một cuộc cách mạng - Cách mạng giáo dục mà nộidung cơ bản nhất của nó là đổi mới phương pháp dạy học Mấu chốt của cuộccách mạng đó là không phải đưa ra mét phương pháp nào mới, hoàn chỉnh đểthay thế các phương pháp trước đây mà là biện pháp, cách thức để phối hợpnhững phương pháp đã có nhằm nâng cao tính tích cực chủ động của ngườihọc

Mét trong những phương pháp giúp phát huy tính tích cực chủ động củangười học là phương pháp tự học mà đơn giản nhất dễ áp dụng nhất là tự học quaSGK Đây là phương pháp không mới nhưng Ýt được áp dụng trong thực tế

Nguyễn Thị Hòa Lớp ĐHTC - K1 Hải Dương

Trang 2

Biện pháp hướng dẫn học sinh tự học SGK qua kênh chữ các bài 41, 42, 43, 44 - Sinh học 9

Với đặc thù của môn sinh học là môn khoa học thực nghiệm rất cần đếntính tích tự lực trong tìm tòi nghiên cứu của bản thân người tự học để tìm ra nhữngkiến thức mới, tôi thiết nghĩ phải tìm mọi cách để tìm hiểu cơ sở lý luận củaphương pháp này cũng như tìm hiểu về tính khả thi khi áp dụng phương pháp nàytrong dạy HS học ở các trường THCS

Vì vậy tôi lựa chọn đề tài " Biện pháp hướng dẫn học sinh tự học SGK qua kênh chữ khi dạy bài 41, 42, 43, 44 - Sinh học 9".

II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Xây dựng biện pháp và quy trình để hướng dẫn học sinh tự học SGK quadạy bài 41, 42, 43, 44- sinh học 9

III NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

1 Hệ thống hoá cơ sở lý luận về phương pháp hướng dẫn HS tù học SGKqua dạy học chương I Sinh học 9 để giúp học sinh tù mình lĩnh hội kiến thức mới

2 Xác định thực trạng của việc hướng dẫn HS tự học SGK hiện nay ở cáctrường THCS

3 Phân tích nội dung chương I sinh học 9 đểlàm cơ sở xác định nội dunghướng dẫn HS tự học SGK

4 Đề xuất các phương pháp hướng dẫn HS tự học SGK

5 Thiết kế mét sè bài soạn có áp dụng các phương pháp hướng dẫn HS tựhọc SGK trong chương I sinh học 9 để hướng dẫn HS tự học

IV ĐỐI TƯỢNG VÀ KHÁCH THỂ NGHIÊN CỨU

1 Đối tượng nghiên cứu

- Nghiên cứu các biện pháp hướng dẫn HS tự học SGK trong dạy họcchương I sinh học 9

- ảnh hưởng của các biện pháp đó tới sự hình thành và phát triển kiến thứccủa HS

2 Khách thể nghiên cứu

- HS lớp 9 trường THCS Đồng Lạc huyện Nam Sách - Hải Dương

Trang 3

V PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Để hoàn thành các nhiệm vụ nghiên cứu tôi đã sử dụng các phương phápsau:

1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

Nghiên cứu các công văn chỉ thị về đường lối chủ trương chính sách pháttriển giáo dục đào tạo của Đảng và Nhà nước để nắm bắt được các quan điểm chỉđạo còng như hướng đi cho đề tài

Nghiên cứu các tài liệu các công trình của các nhà nghiên cứu các bậc tiềnbối cũng như bạn bố đồng nghiệp về vấn đề tự học

Nghiên cứu nội dung chương I Sinh học 9 và các tài liệu có liên quan

2 Phương pháp điều tra sư phạm

Qua giờ thăm lớp hái ý kiến đồng nghiệp hiện nay có sử dụng phương pháphướng dẫn HS tự học nhưng kết quả chưa cao

3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

- Tiến hành thực nghiệm tạitrường THCS Đồng Lạc Nam Sách HảiDương theo tiến trình soạn thảo sơ bộ đánh giá hoạt động để đưa ra những nhậnxét bổ sung và hoàn thiện tiến trình dạy học như đã dự kiến

- Chọn lớp thực nghiệm và lớp đối chứng

- Dựa vào kết quả khảo sát căn cứ vào thực trạng tổ chức hoạt động họctập của HS chọn khối 9 gồm 4 lớp trong đó 2 lớp thực nghiệm và 2 lớp đối chứng.Các lớp trong khối chất lượng học tập khả năng tư duy phong trào thi đua họctập tương đương nhau

- bố trí thực nghiệm

+ Đối với lớp thực nghiệm: Bài học được thiết kế có sử dụng phươngpháp hướng dẫn HS tự học

Trang 4

+ Đối với lớp đối chứng: Bài học được thiết kế theo hướng sử dụng cácphương phápdạy học trước đây tôi và đồng nghiệp vẫn áp dụng.

+ Cả lớp thực nghiệm và lớp đối chứng đều tiến hành dạy song song dochính bản thân tôi dạy với cùng một nội dung kiến thức thời lượng cũng như thiết

bị dạy học

- Các bước tiến hành thực nghiệm

+ Thực nghiệm thăm dò trước ngày 20 tháng 1 năm 2008

+ Thực nghiệm chính thức từ ngày 15 tháng 2 năm 2008 đến ngày 26tháng 2 năm 2008

+ Sè bài thực nghiệm gồm 4 bài: Bài 41; bài 42; bài 43; bài 44 SGK sinhhọc lớp 9 Mỗi bài dạy 1 tiết

Sau mỗi bài tôi đều dành một khoảng thời gian để kiểm tra khả năng lĩnhhội kiến thức của HS ở cả 2 lớp thực nghiệm và đối chứng Bằng cách ra chungmét đề kiểm tra, mét biểu điểm đánh giá với cả 2 lớp này

Khi kết thúc chương I, để kiểm tra độ bền kiến thức của HS Tôi đã kiểmtra vào ngày 25/ 3/ 2008

xt: Giá trị của từng điểm nhất định

nt: Sè lần của điểm Xt (tần số )

Trang 5

* Độ chắc chắn của kết quả thu được (td)

Dùng để xác định mức độ chắc chắn, mức độ có ý nghĩa của sù sai khác củahai giá trị trung bình, của trường hợp thực nghiệm và đối chứng

Nếu td  3, 3 thì độ chính xác cao hơn 99%

Nếu td  4 thì độ chính xác càng cao hơn nữa

- Phân tích định tính:

chú trọng phân tích chất lượng bài làm của học sinh để thấy rõ:

Trang 6

+ Mức độ hiểu bài sâu sắc, lô gíc chặt chẽ kiến thức đã học.

+ Năng lực tư duy, cách trình bày rõ ràng, chính xác khoa học

+ Khả năng vận dụng kiến thức chủ động, sáng tạo và thực tế

Trong chương trình SGK rất nhiều bài có thể khai thác kênh chữ để dạy song

đề tài của tôi được áp dụng với bài 41, 42, 43, 44 - sinh học 9 Đây là phần có nộidung mang tính chất thực tiễn tuy nhiên thời gian có hạn nên chỉ tập trung vàonhững kiến thức cơ bản cụ thể:

1 Bài 41: Môi trường và các nhân tố sinh

thái

Môi trường

2 Bài 42: Ảnh ưởng của ánh sáng lên đời

sống của sinh vật

3 Bài 43: Ảnh hưởng của nhiệt độ và độ

Èm lên đời sống của sinh vật

4 Bài 44: Ảnh hưởng lẫn nhau giữa các

sinh vật

PHẦN II: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

I ĐÁNH GIÁ VỀ TÌNH HÌNH TỰ HỌC VÀ NGHIÊN CỨU TỰ HỌC

Ở VIỆT NAM

Trang 7

1.1 tự học trong xã hội trước cách mạng

Trong lịch sử phát triển khoa học giáo dục hoạt động tự học đã được chú ý

tõ lâu Thời phong kiến tư tưởng nho giáo là hệ tư tưởng thịnh hành nhất ở nước ta

Thời kỳ thực dân Pháp đô hộ nền giáo dục nước ta tuy có biến đổi nhưng vÉnhạn chế vì thế mà hoạt động tự học không được nghiên cứu và phổ biến

1 2 tự học trong thời kỳ có nền giáo dục Cách mạng

Hoạt động tự học thực sự được phát động và nghiên cứu nghiêm túc triểnkhai rộng rãi từ khi nền giáo dục cách mạng ra đời (1945) mà chủ tịch Hồ ChíMinh vừa khởi xướng vừa là nêu tấm gương về tinh thần và phương

pháp tự học Người đã dạy: " Cách học tập của người học thì phải hướng dẫnhọc sinh tự học hình thành thói quen và rèn luyện phương pháp đọc sách, cóphương pháp và kế hoạch kiểm tra việc tự học của HS Song muốn tự học có hiệuquả, các tác giả cũng khảng định đối với người học cần hình thành ý thức tự học,bồi dưỡng phương pháp tự học, đảm bảo các điều kiện (vật chất, thời gian ) cho

tự học, có chế độ kiểm tra hợp lý

Hà Thế Ngữ, Nguyễn Hoàng Yến khi nghiên cứu tư tưởng của chủ tịch HồChí Minh về giáo dục đã cho thấy tự học là tư tưởng giáo dục lớn và thường xuyênsuốt cuộc đời của Người Người đã chỉ ra muốn tự học có hiệu quả thì phải có mụcđích rõ ràng lao động nghiêm túc có các điều kiện cần thiết tích cực học tập vàthực hành

Trên cơ sở nghiên cứu của lý luận và thực tiễn đào tạo, Nguyễn Cảnh Toàncho rằng " Hướng dẫn tự học chủ yếu là hướng dẫn tư duy trong việc chiếm lĩnhkiến thức, hướng dẫn tự phê bình về tính cách trong quá trình chiếm lĩnh kiến thức

đó Đó là "tự học có hướng dẫn"

Nhiều công trình nghiên cứu của Lê Khánh Bằng, Định Quang Báo, Trần BáHoàng, Lê Quang Long về quá trình tự học và hướng dẫn tự học cũng đã chỉ ra

Trang 8

tính cấp thiết cơ sở khoa học và tính khả thi của hình thức đào tạo tự học có hướngdẫn Tuy nhiên tác giả chủ yếu đề cập đến đối tượng người học là sinh viên (chủyếu các trường ĐHSP).

Theo Lê Khánh Bằng, phương hướng cơ bản nâng cao chất lượng hiệu quả

tự học tự đào tạo là: học viên phải nắm được cách học với 5 bí quyết đó là: họctừng bước: trúng, nhanh; nhiều cách và kết hợp với ý thức ngẫu nhiên; học bềnvững; vừa học vừa làm Đồng thời học viên cần rèn luyện 4 kỹ năng cơbản: Địnhhướng, vạch kế hoạch, thực hiện kế hoạch, tự kiểm tra

Trong lĩnh vực dạy bộ môn Sinh học các công trình nghiên cứu của Trần BáHoành đã phân tích cụ thể các cơ sở khoa học, cách thiết kế bài HS học theo phươngpháp tích cực và kỹ thuật thực hiện các phương pháp tích cực như kỹ thuật xác địnhmục tiêu bài học, sử dụng câu hỏi phát phiếu học tập, kỹ

thuật đánh giá Đinh Quang Báo, Nguyễn Đức Thành đã phân tích cácphương pháp hình thành các khái niệm, quá trình và quy luật sinh học theo phươngpháp tích cực đặc biệt là các hình thức học ở nhà.Đinh Quang Báo đã nêu lên cácphương pháp và tổng kết các kinh nghiệm sử dụng SGK trong quá trình học tập mônSinh học kể cả trong quá trình học tập trên lớp và tự học ở nhà

Như vậy, tự học có vai trò và ý nghĩa rất lớn không chỉ trong giáo dục nhàtrường mà còn trong cuộc sống Trong nhà trường bản thân của sự học là tự học.Cũng vì vậy mà kết quả của người học tỉ lệ với năng lực tự học của họ Ngoài ýnghĩa nâng cáo kết quả học tập, tự học còn tạo điều kiện hình thành và rèn luyệnkhả năng hoạt động độc lập, sáng tạo của mỗi người, trên cơ sở đó tạo tiền đề và cơhội học tập suốt đời

Để góp phần vào hoàn thiện cơ sở lý luận và thực tiễn của việc tổ chức mộthình thức dạy học còn mới mẻ tại các trường THCS chúng tôi tiến hành nghiên cứu

đề tài" Biện pháp hướng dẫn HS tự học SGK qua kênh chữ các bài 41, 42, 43, 44

Trang 9

-sinh học 9" Đề tài này sẽ làm rõ những yếu tố cần thiết cho quá trình hướng dẫn tựhọc như: Nội dung, phương pháp, phương tiện tổ chức hoạt động làm cơ sởhoàn thiện mô hình hướng dẫn tự học bộ môn Sinh nói riêng và các bộ môn vănhoá nói chung.

II CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

2.1 Cơ sở lý luận của đề tài.

2.1.1 Khái niệm về tự học và hướng dẫn tự học.

2.1.1.1 Hoạt động tự học.

Học là hoạt động đặc trưng của con người trong đó con người đóng vai tròchủ thể và tri thức là đối tượng để chiếm lĩnh Bản chất của hoạt động tù học và sựchiếm lĩnh kiến thức khoa học của người học, điều này xuất phát từ bản chất laođộng học tập, người học tự cải biến mình về kiến thức, kỹ năng thái độ Tuy vậytrong hoạt động học cũng có 2 trạng thái là học thụ động và học chủ động (học tíchcực)

Hoạt động tự học (self learning) là quá trình tự giác tích cùctù học chiếmlĩnh tri thức khoa học bằng hành động của chính mình hướng tới những mục đíchnhất định Do đó để hoạt động tự học có hiệu quả quá trình tổ chức dạy họcphảilàm cho hoạt động của học sinh chuyển từ trạng thái học thụ động sang họcchủ động

Như vậy hoạt động dạy học dù được tổ chức dưới hình thức nào thì quá trìnhhọc còng bao hàm tính tự học Trong hình dạy học tập trung, giáo viên trựctiếp tổchức và hướng dẫn quá trình nhận thức của người học, còn người học phải đóngvai trò chủ thể nhận thức, tích cực huy động mọi phẩm chất tâm lý cá nhân củamình để tiến hành các hoạt động học tập cụ thể nhằm chiếm lĩnh tri thức, hìnhthành kỹ năng thái độ Nếu không có sự vận động tích cực các thao tác tư duy củabản thân thì người học không thể chiếm lĩnh được khái niệm khoa học và dĩ nhiên

Trang 10

là không thể hoàn thiện nhân cách được Tuy nhiên trong quá trình tự học ở hìnhthức dạy học tập trung HS đã được GV làm hộ rất nhiều công việc như xác địnhnhiệm vụ nhận thức, trình bày nội dung tri thức đến các bước đi và các yêu cầu kếhoạch cụ thể Đồng thời GV thường xuyên uốn nắn, giúp đỡ trong quá trình tự họccủa HS thông qua các hình thức kiểm tra trong giờ lên lớp Còng do tiếp xúcthường xuyên giữa GV và HS theo kế hoạch dạy học chặt chẽ nên yếu tố " nội lực"được sự hỗ trợ của yếu tố " ngoại lực" (tõ GV)

Ngoài những giờ lên lớp có GV trực tiếp giảng dạy quá trình học tập khikhông có GV, người học phải chủ động, tự sắp xếp kế hoạch phù hợp với các điềukiện mình có, huy động trí tuệ, kỹ năng của bản thân, để học tập theo yêu cầuhướng dẫn của GV: Ôn tập mở rộng, giải quyết các bài tập để hoàn thành tri thứcnhằm hoàn thiện nhiệm vụ học tập Nói cách khác GV đã điều khiển gián tiếp quátrình tự học của HS thông qua các nhiệm vụ học tập được giao về nhà sau nhữngbài giảng

Trong dạy học, ngoài những chương trình học tập theo cấp lớp để học sinhthi lấy văn bằng chứng chỉ của Nhà nước việc học tập thường xuyên qua

Trên thế giới trong những năm gần đây nền kinh tế mới được hình thành

và phát triển với những tên gọi khác nhau như nền kinh tế học tập, nền kinh tế trithức Nền kinh tế học tập coi động lực chủ yếu của nền kinh tế là sự học tập suốtđời của tất cả mọi người trong xã hội Nền kinh tế tri thức coi tri thức là lực lượngsản xuất, trực tiếp sản xuất ra các sản phẩm mang hàm lượng trí tuệ cao

Cùng với sự hình thành nền kinh tế mới là sự hình thành quan điểm mới

về giáo dục và đào tạo Tiêu biểu là triết lí giáo dục thế kỉ XXI, đó là " học suốtđời", " xây dựng xã hội học tập"

Trang 11

Ở nước ta sù phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế đòi hỏi ngành giáo dục phảitạo ra mét lớp người năng động, sáng tạo đáp ứng yêu cầu phát triển nguồn nhân lựcphục vụ đắc lực cho các mục tiêu kinh tế xã hội của đất nước.

Để học thường xuyên, học suốt đời thì phải biết dạy cách tự học cho HS

có vai trò và ý nghĩa rất lớn vì khi rèn luyện được năng lực tự học cho HS bên cạnh

HS nắm được tri thức trên lớp HS còn học được lĩnh hội được kiến thức ngoài xãhội, tõ đó nâng cao chất lượng học tập, tạo tiền đÒ cho sù phát triển năng lực, nhậnthức, sáng tạo của HS, gây được sự hứng thú học tập kích thích tư duy tích cực,giúp HS không ngừng lĩnh hội tri thức một cách chủ động vững chắc mà còn pháttriển kĩ năng tư duy, tổng hợp, khái quát nội dung kiến thức mét cách tốt nhất

2 1 4 Cách rèn luyện kĩ năng tự học:

Có nhiều cách tù học qua nhiều phương tiện nhưng việc học tập qua SGK

là cơ bản nhất Do vậy đối với HS trong trường THCS cần hướng dẫn học sinh tựhọc qua SGK là điều cần thiết

Trước hết ta cần xác định rõ vai trò của SGK trong dạy học SGK lànguồntri thức quan trọng cho HS, nã quy định liều lượng kiến thức cần thiết của mônhọc, là phương tiện hỗ trợ đắc lực cho GV và HS

SGK sử dụng để: ôn tập và củng cố kiến thức đã học trên lớp; đọc và tracứu số lượng; tra cứu các định nghĩa; định lí; công thức để làm tư liệu;

Còng qua điều tra cho thấy trong giờ lên lớp các hoạt động tập trung chủ yếuvào GV, GV không hướng dẫn HS nghiên cứu để tù lĩnh hội, tù tìm lấy tri thức màđóng vai trò là người lĩnh hội tri thức một cách thụ động Còng tõ đây ta thấy việc

tự học của HS không theo mét phương pháp nào cả nên hiệu quả không cao, HS

Trang 12

chưa được rèn những kỹ năng cần thiết để xử lý những thông tin thu thập được từcác nguồn khác nhau trong cuộc sống Do vậy từ quá trình dạy HS tự học ở trên, tathấy cần thiết phải thay đổi phương pháp dạy học theo hướng phát huy tích cực chủđộng học tập của HS Đòi hỏi việc tổ chức các phương pháp hướng dẫn HS tự học

ở trường THCS là cần thiết và phải có phương tiện dạy học áp dụng hệ thống cácphương tiện trong dạy học để tích cực hoá hoạt động của HS là thực sự cấn thiếtđối với quá trình dạy học, góp phần cải tiến nâng cao chất lượng dạy và học

2 2 3 Nguyên nhân của thực trạng.

- Do điều kiện cơ sở vật chất của mét sè trường chưa đầy đủ nên việc ápdụng theo phương pháp tích cực chưa cao

- Do GV giao bài tập yêu cầu về nhà nhưng chưa có sự kiểm tra một cách sátsao nên ý thức tự học của mét sè HS không cao

III BIỆN PHÁP HƯỚNG DẪN HS TỰ HỌC SGK QUA KÊNH CHỮCÁC BÀI 41; 42; 43; 44 - SINH HỌC 9 - THCS

Với đặc điểm của SGK mới là bên cạnh nội dung kiến thức không chỉ đượcnêu ra dưới dạng kênh chữ mà còn ở dạng kênh hình, bảng biểu Vì thế khinghiên cứu SGK nếu không có biện pháp cụ thể, khoa học thì người

Định dạng
Số trang	25
Dung lượng	125,61 KB