áp dụng phương pháp dạy học hợp tác theo nhóm nhỏ trong dạy học hoá học phổ thông nhằm tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh thông qua nhóm oxi lớp 10 - ban nâng cao

Con người có được những phẩm chất đó trước tiên từ quá trình học tập, vìvậy, trong dạy học cần sử dụng những phương pháp dạy học phát huy được tínhtích cực của học sinh.. Phương pháp dạy

Khóa luận tốt nghiệp Vò Thị Hiên

PHẦN1: MỞ ĐẦU

I Lí do chọn đề tài:

Trong bối cảnh nền kinh tế, khoa học, công nghệ, thông tin ngày càng phát triểnmạnh mẽ, xã hội cần những người có tri thức, chủ động, sáng tạo, năng động, nhạybén Con người có được những phẩm chất đó trước tiên từ quá trình học tập, vìvậy, trong dạy học cần sử dụng những phương pháp dạy học phát huy được tínhtích cực của học sinh

Ngoài ra, làm việc hợp tác cũng là một kĩ năng cần phải có trong xã hội hiệnđại Mà theo nhận định chung thì kĩ năng này của người Việt Nam còn thấp, ví dụnhư khi so sánh với Nhật Bản (mét trong những nước phát triển) “một người ViệtNam làm việc hơn một người Nhật nhưng ba người Việt Nam lại làm việc khôngbằng ba người Nhật”

Phương pháp dạy học hợp tác là phương pháp dạy học trong đó thông qua làmviệc nhóm học sinh sẽ lĩnh hội được tri thức, giáo viên chỉ là người tổ chức, hướngdẫn và điều khiển - đáp ứng được yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học đồng thờihình thành, rèn luyện kĩ năng làm việc hợp tác cho học sinh Phương pháp này đãđược các nhà giáo dục trên thế giới nghiên cứu từ khá lâu và áp dụng nhiều ở cácnước phương tây cho kết quả tốt Ở Việt Nam, trong vài năm gần đây, phươngpháp dạy học hợp tác cũng được quan tâm song mới chỉ là bước đầu tìm hiểu; sốcông trình nghiên cứu về phương pháp này còn Ýt và việc áp dụng trong giảng dạycũng rất hạn chế, chưa phát huy được hết tác dụng của nã

Hơn nữa, hoá học là một môn khoa học thực nghiệm, có sự kết hợp giữa líthuyết và thực nghiệm, đòi hỏi học sinh phải có khả năng tự khám phá, tìm tòi đểchiếm lĩnh tri thức

Chính vì những lí do nêu trên và với mong muốn góp phần nâng cao chất lượng

dạy học môn hoá học chúng tôi chọn đề tài “Áp dông phương pháp dạy học hợp tác theo nhóm nhá trong dạy học hoá học phổ thông

Khoa Húa học Trường ĐHSP Hà Nội

Khóa luận tốt nghiệp Vò Thị Hiên

nhằm tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh thông qua nhóm oxi lớp

10 - Ban nâng cao”.

III Mục đích, nhiệm vụ:

1 Mục đích:

Nghiên cứu cơ sở lí luận PPDH hợp tác, trên cơ sở đó xét đến khả năng vận dụngPPDH này trong dạy học hoá học nhóm oxi - lớp 10 - ban nâng cao nhằm tích cựchoá hoạt động của học sinh, góp phần nâng cao chất lượng dạy và học hoá họctrong trường phổ thông

- Chọn, thiết kế hoạt động dạy học mét sè nội dung trong nhóm nhóm oxi - lớp

10 THPT - ban nâng cao có sử dụng phương pháp dạy học hợp tác

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm: dạy mét sè bài trong chương nhóm oxi theo

kế hoạch đã thiết kế, kiểm tra, chấm bài kiểm tra, phát phiếu thăm dò, phân tích,đánh giá các số liệu thực nghiệm

IV Giả thuyết khoa học:

Nếu áp dụng phương pháp dạy học hợp tác một cách hợp lí, đúng cách, có phốihợp với các phương pháp dạy học tích cực khác sẽ góp phần tích cực hoá hoạtđộng của học sinh, giúp học sinh chủ động, sáng tạo trong việc chiếm lĩnh kiếnthức cũng như hình thành các kĩ năng Từ đó góp phần nâng cao chất lượng dạyhọc hoá học ở trường phổ thông nói riêng và chất lượng dạy học nói chung đồngthời hình thành và phát triển năng lực hành động, hợp tác làm việc cho học sinh

Khoa Húa học Trường ĐHSP Hà Nội

Khóa luận tốt nghiệp Vò Thị Hiên

V Giới hạn của đề tài:

Nghiên cứu áp dụng phương pháp dạy học hợp tác theo nhóm nhỏ ở trên lớp vớinhóm oxi - lớp 10 - ban nâng cao

VI Phương pháp nghiên cứu:

- Phương pháp nghiên cứu lí thuyết: phương pháp tổng hợp, phân tích lí thuyết

về cơ sở lí luận của phương pháp sư phạm tương tác, phương pháp dạy học tíchcực và đặc biệt là phương pháp dạy học hợp tác

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn:

+ Phương pháp quan sát: dự giờ tiết học của giáo viên hoá học có kinhnghiệm trong đó có sử dụng PPDH hợp tác phối hợp các phương pháp dạy học tíchcực khác

+ Phương pháp phỏng vấn, phương pháp hỏi ý kiến chuyên gia: tham khảo ýkiến đóng góp của một số giáo viên có kinh nghiệm

+ Phương pháp thực nghiệm sư phạm: trực tiếp dạy học mét sè tiết trongnhóm oxi có sử dụng phương pháp dạy học hợp tác, phối hợp với các phương phápdạy học tích cực khác

VII dự kiến phần đóng góp mới của đề tài:

- Tổng quan đầy đủ về phương pháp dạy học hợp tác

- Đưa ra nguyên tắc lựa chọn, thiết kế kế hoạch và cách tổ chức dạy học theophương pháp dạy học hợp tác đạt hiệu quả cao.

- Thiết kế các hoạt động dạy học theo phương pháp dạy học hợp tác có kết hợpvới các phương pháp dạy học tích cực khác cho mét sè nội dung nhóm oxi - lớp 10

- ban nâng cao

Khóa luận tốt nghiệp Vò Thị Hiên

Chương I:CƠ SỞ LÍ LUẬN

I.CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC HỢP TÁC THEO NHểM NHỎ

I.1.Tiếp cận lí luận phương pháp sư phạm tương tác:[3, 10]

I.1.1.Một số khái niệm:

Phương pháp sư phạm tương tác là phương pháp đặc biệt đánh giá các mối quan

hệ qua lại tồn tại giữa các tác nhân khác nhau tham gia vào hoạt động sư phạm

Bộ ba tác nhân: người học,người dạy và môi trường tạo thành hạt nhân củaphương pháp sư phạm tương tác,tất cả các yếu tố của phương pháp này đều gắnliền với bộ ba đó.Trong đó,người học với năng lực cá nhân của mình tham gia vàoquá trình thu lượm tri thức mới,người học trước hết là người đi học chứ không chỉđơn thuần là người được dạy.Người dạy bằng kiến thức,kinh nghiệm của mình chịutrách nhiệm hướng dẫn người học,chỉ cho họ cái đích cần tới, giúp đỡ,làm cho họhứng thú học và đưa họ tới đích.Cần lưu ý rằng chức năng chính của người dạy chỉ

là hướng dẫn và giúp đỡ người học,chứ không thể làm thay công việc của ngườihọc.Môi trường là tất cả những yếu tố xung quanh người học và người dạy,bao

gồm cả yếu tố bên trong(như:tình cảm,cảm xúc,nhân cách cá nhõn…)và bên ngoài(như:gia đình, nhà trường,bạn bè,vµ x· héi…)…

I.1.2.Các tương tác trong bộ ba:

Phương pháp sư phạm tương tác về cơ bản dựa trên mối quan hệ qua lại giữabatác nhân: người học, người dạy và môi trường,mối quan hệ đó được thể hiện qua

sù tương hỗ sao cho mỗi tác nhân hoạt động và phản ứng dưới ảnh hưởng củahaitác nhân còn lại:

Khoa Húa học Trường ĐHSP Hà Nội

Khóa luận tốt nghiệp Vò Thị Hiên

Người học bằng phương pháp học, kết quả học tập,cách cư xử,thái độ của mìnhtruyền các thông tin cho người dạy và người dạy phản hồi lại bằng cách cung cấpthêm thông tin,trả lời các câu hỏi,đánh giá kết quả học tập của người học,từ đóđiều chỉnh,tìm ra hướng đi mới cho hoạt động dạy của mình.Như vậy,người học đãhành động và người dạy đã phản ứng

Tương tự, người dạy bằng phương pháp sư phạm của mình,gợi ý,hướng dẫnngười học,hướng họ tới cái đích cần tới,về phần mình người học tiếp thu những gợi

ý đó và tự mình thu lượm kiến thức.Nếu người học thấy thoả mãn thì họ sẽ dễ cócảm tình với người dạy và ngược lại.lúc này,người dạy lại hành động và người họclại phản ứng

Môi trường có thể ảnh hưởng đến phương pháp học của người học và phươngpháp sư phạm của người dạy,vì thế mà nú ảnh hưởng đến quá trình dạy học.Ngườihọc và người dạy không phải là sự trừu tượng chung chung,họ là những con người

cụ thể tồn tại trong thế giới vật chất,bên trong họ là tình cảm,là suy nghĩ,là tháiđộ ,xung quanh họ là gia đình,bạn bè,nhà trường và xã hội ,do đó tất cả sự biếnđổi của các yếu tố bên trong hay bên ngoài(hay chính là các yếu tố của môi trường)đều tác động lên họ,và đều làm thay đổi kết quả dạy và học…

Sù tương tác qua lại giữa ba tác nhân này rất đa dạng,phong phó và rất năngđộng theo nhiều chiều hướng khác nhau.Chính điều đó đã làm nên cơ sở củaphương pháp sư phạm tương tác.

I.1.3.Bản chất của phương pháp sư phạm tương tác:

Hiện nay đang tồn tại một số trào lưu sư phạm sau:

+Phương pháp sư phạm tự do: xuất phát từ người học và lợi Ých của người học

+Phương pháp sư phạm đóng,được gọi là hình thức: dựa vào chương trình học

Khoa Húa học Trường ĐHSP Hà Nội

Khóa luận tốt nghiệp Vò Thị Hiên

+Phương pháp sư phạm bách khoa: hướng về người dạy,người học chỉ ngoanngoãn tuân theo quyết định của người dạy

+Phương pháp sư phạm mở,được gọi là không hình thức: đặc biệt quan tâm đếnmối quan hệ giữa người học,người dạy và môi trường

Mỗi trào lưu sư phạm đều có những ưu điểm riêng nhưng thực tế lại có sự đanxen giữa các yếu tố của trào lưu này với trào lưu khác

Phương pháp sư phạm tương tác thuộc trào lưu sư phạm mở,nã tập trung trướchết vào người học và cơ bản dựa vào mối quan hệ qua lại giữa người học,ngườidạy và môi trường.Phương pháp sư phạm tương tác rất linh hoạt: bản chất thuộc vềphương pháp sư phạm mở bởi vì nó dựa trên sự tác động qua lại giữa ngườidạy,người học và môi trường,tuy nhiên nã còng mang đặc tính của phương pháp sưphạm tự do: coi người học là trung tâm của hoạt động sư phạm,nã đồng thời còngmang đặc tính của phương pháp sư phạm bách khoa: có tính đến kiến thức và kinhnghiệm của người dạy,cuối cùng nã còng mang đặc tính của phương pháp sư phạmđóng đó là chương trình học đưa ra định hướng cho việc học

I.1.4.Các nguyên lý cơ bản của phương pháp sư phạm tương tác:

-Người học là người thợ chính trong quá trình đào tạo.Khẳng định vai trò quyếtđịnh của người học,họ phải dựa trên chính tiềm năng của mình để chủ động,sángtạo chiếm lĩnh kiến thức,còng giống như mét người thợ hoàn thành tác phẩm củamình.

-Người dạychỉ là người hướng dẫn của người học,giống như người thuyềntrưởng đã trao tay lái cho một thành viên,điều đó có nghĩa là người dạy không trựctiếp cầm lái mà với các kiến thức,kinh nghiệm của mình,bằng phương pháp sưphạm họ chỉ gợi ý,giúp đỡ,để chính người học phải tự cầm lái

Khoa Húa học Trường ĐHSP Hà Nội

Khóa luận tốt nghiệp Vò Thị Hiên

-Môi trường ảnh hưởng đến phương pháp học của người học và phương phápdạy của người dạy,vì thế có ảnh hưởng đến hai tác nhân trên

Mặt tích cực của phương pháp sư phạm tương tác là đã chú ý đáng kể đến môitrường, đây là nơi diễn ra hoạt động dạy và học, đồng thời xác lập các tương táccủa ba yếu tố trong quá trình dạy học Do vậy, trong quá trình tổ chức dạy học theophương pháp sư phạm tương tác đòi hỏi phải chú ý tới mét yếu tố mới, cần đượcquan tâm đúng mức, đó là môi trường

Tóm lại,phương pháp dạy học tương tác cho thấy mối quan hệ tương hỗ của

batác nhân:người học – người dạy – môi trường,đây là một phương pháp sư phạm

sẽ đem lại hiệu quả cao trong quá trình đào tạo,nú đồng thời khẳng định vai tròquan trọng của cả ba tác nhân,từ đó nhận thấy rằng: “Mỗi học sinh là một cánhân,có nhu cầu học tập khác nhau nhưng sù học tập của con người là mét quátrình xã hội, trong đó người khác còng tham gia vào hoạt động hợp tác với ngườihọc”.Người khác và người học ở đây chính là muốn đề cập đến mối quan hệ thầy-trò,và trò - trò.Quan hệ trò - trò chính là biểu hiện của sự tác động qua lại giữa

người học và môi trường Quan hệ Êy được thể hiện tích cực nhất ở sự thảo luậngiữa các nhóm học tập, giữa các thành viên trong nhóm và ngược lại nhóm học tậplại là môi trường thuận lợi để gắn kết người học với nhau trong quá trình thực hiệnnhiệm vụ chung Đó không chỉ đơn thuần là sự gắn kết về mặt học tập mà còn là sựgắn kết về mặt đạo đức, tâm lí Không chỉ có thế, nhóm học tập còn được coinh- một môi trường xã hội thu nhỏ.

Nhà giáo dục Dewey đã đề ra mét học thuyết giáo dục riêng, theo ông, ảnhhưởng của môi trường đến sự đào tạo con người có sắc thái rõ ràng, từ đó phải tạocho học sinh mét môi trường càng gần gũi với đời sống càng tốt Hơn nữa, chỉ có

sự làm việc chung mới giúp cho học sinh có thói quen

Khoa Húa học Trường ĐHSP Hà Nội

Khóa luận tốt nghiệp Vò Thị Hiên

trao đổi những kinh nghiệm thực hành, có cơ hội phát triển lý luận và năng lực trừutượng hoá

Theo định hướng của phương pháp dạy học tích cực: tích cực hoá hoạt độngcủa người học thì rõ ràng quan hệ giữa người học với nhau đang là mét vấn đề cầnđược quan tâm,trong đó vấn đề trọng tâm là sự hợp tác làm việc của người học đểviệc học đạt hiệu quả cao.Như vậy,phương pháp sư phạm tương tác theo khía cạnhnào đó có thể coi là cơ sở lí luận cũng như nguồn gốc sù đòi hỏi phải ra đời nhữngphương pháp dạy học tích cực nói chung và phương pháp dạy học hợp tác nóiriêng Phương pháp dạy học hợp tác chính là biểu hiện mối quan hệ học sinh - họcsinh theo lí thuyết dạy học tương tác

I.2 Phương pháp dạy học tích cực:

I.2.1 Tính tích cực và tính tích cực học tập: [4]

- Tính tích cực là một phẩm chất của con người trong đời sống xã hội, con ngườikhông chỉ thụ động tiếp nhận những gì có sẵn trong tự nhiên mà chủ động sản xuất,sáng tạo ra những vật chất cần thiết để nâng cao đời sống xã hội, cải tạo môitrường sống.

Tính tích cực được xem là điều kiện, đồng thời là kết quả của sự phát triển nhâncách trong quá trình giáo dục

- Tính tích cực học tập là tính tích cực nhận thức, được thể hiện ở khát vọng hiểubiết, sự cố gắng trí tuệ và có nghị lực cao trong quá trình chiếm lĩnh tri thức

Qúa trình nhận thức trong học tập không nhằm phát hiện ra những điều loàingười chưa biết mà nhằm lĩnh hội những tri thức loài người đã tích luỹ được,nhưng là mới đối với người học Để làm được điều đó, người học sẽ phải cố gắng

nỗ lực hết mình, nghĩa là phải tích cực trong học tập

Khoa Húa học Trường ĐHSP Hà Nội

Khóa luận tốt nghiệp Vò Thị Hiên

Tính tích cực học tập biểu hiện ở việc hăng hái phát biểu, bổ sung ý kiến, hay nêuthắc mắc, đòi hỏi giải thích cặn kẽ, chủ động vận dụng kiến thức kĩ năng đã học đểnhận thức vấn đề mới, kiên trì, không ngại khó, ngại khổ…

Tính tích cực học tập dần dần được hình thành từ mức độ thấp đến cao: tõ bắtchước đến tìm tòi và cao nhất là sáng tạo Mục đích cuối cùng của quá trình dạyhọc là để người học vươn tới mức độ cao nhất của tính tích cực học tập, đó là sựsáng tạo

Tính tích cực học tập là một khía cạnh của tích cực xã hội, đến một trình độnào đó thì sự học tập tích cực sẽ mang tính nghiên cứu khoa học và người học cũngphát hiện ra những tri thức mới cho khoa học Hình thành và phát triển tính tíchcực học tập nói riêng và tính tích cực xã hội nói chung là mét trong các nhiệm vụ

chủ yếu của giáo dục, nhằm đào tạo những con người năng động, sáng tạo, đáp ứngnhu cầu phát triển của xã hội Để đạt được mục đích đó, đòi hỏi người dạy phải cóphương pháp dạy học phù hợp theo hướng phát huy được tính tích cực, chủ động,sáng tạo của người học, đó chính là phương pháp dạy học tích cực.

I.2.2 Phương pháp dạy học tích cực và những dấu hiệu đặc trưng: [4]

a Phương pháp dạy học tích cực là phương pháp hướng tới việc tích cực hoá hoạt

động nhận thức của người học, nghĩa là tập trung vào các hoạt động của người họcchứ không phải của người dạy

b Những dấu hiệu đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực:

- Dạy học thông qua tổ chức các hoạt học tập của học sinh:

Dưới sự tổ chức, chỉ đạo của giáo viên, người học sẽ tham gia tích cực vào cáchoạt động học tập, qua đó tự lực khám phá những điều chưa biết chứ không thụđộng tiếp thu những tri thức đã được giáo viên sắp đặt

Hoạt động học tập là học sinh được đặt vào một tình huống của đời sống, từ việcquan sát, thảo luận, làm thí nghiệm rồi giải thích, học sinh sẽ tìm ra kiến thức mới,đồng thời trong quá trình đó người học sẽ biết cách “làm ra”

Khoa Húa học Trường ĐHSP Hà Nội

Khóa luận tốt nghiệp Vò Thị Hiên

kiến thức Nh vậy, theo hướng này giáo viên chỉ đóng vai trò là người tổ chức,hướng dẫn, điều khiển chứ không phải là người truyền đạt tri thức

- Dạy học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học:

Để đạt được mục tiêu dạy học người giáo viên phải dạy cho học sinh phương pháphọc thế nào cho hiệu quả, cốt lõi của các phương pháp học đó chính là phương pháp tựhọc Nếu rèn luyện cho người học có được phương pháp, kĩ năng, thói quen, ý chí tựhọc thì sẽ tạo cho họ lòng ham học, giúp họ say mê với môn học từ đó tạo nên hứng thúhọc tập và do đó kết quả học tập sẽ được nâng cao Điều này rất quan trọng vì conngười cần phải học tập suốt đời

- Tăng cường học tập cá thể, phối hợp với học tập hợp tác:

Trong mét lớp học, trình độ kiến thức và khả năng tư duy của học sinh không thểđồng đều, luôn có những mức độ khác nhau, vì vậy, khi áp dụng các phương phápdạy học tích cực buộc phải chấp nhận sự phân hoá về cường độ, tiến độ làm việc, ápdụng phương pháp tích cực ở trình độ càng cao thì sự phân hoá càng rõ rệt, đòi hỏimỗi cá nhân phải thực sự cố gắng, nỗ lực, đánh giá đúng mức độ tư duy của bảnthân để hoạt động cá thể đạt hiệu quả

Tuy nhiên, trong học tập có những nhiệm vụ sẽ gặp khó khăn khi giải quyết đơn

lẻ và không phải mọi nhiệm vụ đều có thể giải quyết được bằng hoạt động cá thể.Với những trường hợp đó, nhiệm vụ học tập nên được đưa ra để thảo luận, tranhluận Thông qua thảo luận, tranh luận trong nhóm, ý kiến của mỗi người được đưa

ra, nhận xét, bổ sung, từ đó nâng cao nhận thức của học sinh Bài học được hìnhthành trên cơ sở vốn hiểu biết, kinh nghiệm của cả lớp chứ không phải riêng giáoviên

Phương pháp dạy học hợp tác chính là một phương pháp dạy học tích cực tiêubiểu cho đặc trưng thứ ba này Học tập hợp tác làm tăng hiệu quả

Khoa Húa học Trường ĐHSP Hà Nội

Khóa luận tốt nghiệp Vò Thị Hiên

học tập, đặc biệt là khi cần giải quyết những vấn đề phức tạp, cần phối hợp các cánhân để hoàn thành nhiệm vụ chung

Hiện nay, khi nền kinh tế thị trường đang phát triển mạnh mẽ, năng lực hợp tácphải trở thành mục tiêu giáo dục mà các nhà trường cần trang bị cho học sinh

- Kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò:

Trong dạy học, việc đánh giá kết quả học tập của học sinh có tác động hai phía,vừa nhằm mục đích điều chỉnh hoạt động học của trò, vừa nhằm điều chỉnh hoạtđộng dạy của thầy Giáo viên không chỉ dừng lại ở việc đánh giá kết quả học tập

của học sinh mà phải biết tạo điều kiện để học sinh tự đánh giá bản thân, hoặc đánhgiá học sinh khác Tự đánh giá đúng và biết điều chỉnh hoạt động kịp thời là nănglực rất cần thiết cho sù thành công trong học tập cũng như trong cuộc sống mà họcsinh cần được trang bị ngay khi còn ngồi trên ghế nhà trường.

Nh vậy, từ dạy học thụ động sang dạy học tích cực, người giáo viên trở thànhngười thiết kế, tổ chức, hướng dẫn, định hướng các hoạt động của từng học sinh,từng nhóm học sinh Để làm được điều đó, người giáo viên phải có sự chuẩn bị kỹlưỡng và phải là người có trình độ chuyên môn sâu rộng, có kinh nghiệm tổ chức,quản lí…

I.2.3 Những phương pháp tích cực cần được phát triển ở trường phổ thông: [1]

Trong các sách lí luận đều chỉ ra rằng: về mặt hoạt động nhận thức thì các

phương pháp thực hành là tích cực nhất, tiếp đến là phương pháp trực quan, và cuối cùng là phương pháp dùng lời

Thực hiện dạy học tích cực không có nghĩa là phải gạt bỏ những phương pháp truyền thống mà phải làm sao để kết hợp các phương pháp tích cực với các phươngpháp truyền thống một cách phù hợp, cần kế thừa, phát triển những mặt tích cực của các phương pháp dạy học truyền thống, đồng thời phải học hỏi, vận dụng mét

sè phương pháp dạy học mới, phù hợp với

Khoa Húa học Trường ĐHSP Hà Nội

Khóa luận tốt nghiệp Vò Thị Hiên

hoàn cảnh, điều kiện cụ thể Vậy tổ chức quá trình nhận thức như thế nào để đạt hiệu quả cao nhất Việc khai thác một cái tranh, mét mô hình, một thí nghiệm sẽ đạt được những hiệu quả sư phạm khác nhau tuỳ thuộc cách sử dụng của giáo viên theo lối giải thích minh hoạ, tìm tòi từng phần hay nghiên cứu phát hiện…

Theo định hướng dạy học tích cực thì cần phát triển các phương pháp thực hành, các phương pháp trực quan theo kiểu tìm tòi từng phần hoặc nghiên cứu phát hiện, nhất là đối với môn khoa học thực nghiệm nh hoá học.

Theo hướng nói trên, có ba phương pháp dạy học tích cực cần được phát triển ở trường phổ thông:

- Phương pháp vấn đáp tìm tòi

- Phương pháp dạy học đặt và giải quyết vấn đề

- Phương pháp dạy học hợp tác theo nhóm nhỏ

- Vấn đáp tái hiện là phương pháp mà câu hỏi của giáo viên đưa ra chỉ với mụcđích yêu cầu học sinh nhớ lại kiến thức, không cần suy luận Đây không được coi

là phương pháp có giá trị sư phạm, chỉ nên sử dụng khi cần liên hệ kiến thức mới

và kiến thức cò

- Vấn đáp giải thích minh hoạ được sử dụng với mục đích làm sáng tỏ mét vấn đềnào đó, giáo viên đặt câu hỏi kèm theo ví dụ minh hoạ

- Vấn đáp tìm tòi là phương pháp mà các câu hỏi được sắp xếp thành hệ thống hợp

lý để hướng dẫn học sinh từng bước dần phát hiện ra bản chất, quy luật của sựviệc, hiện tượng, từ đó tạo nên hứng thú học tập Giáo viên tổ chức thảo luận, tranhluận giữa thầy – trò hoặc trò – trò nhằm giải quyết

Khoa Húa học Trường ĐHSP Hà Nội

Khóa luận tốt nghiệp Vò Thị Hiên

vấn đề, trong đó giáo viên là người hướng dẫn, tổ chức còn học sinh là người thựchiện các hoạt động học tập để phát hiện kiến thức mới.

Trong ba phương pháp vấn đáp trên, phương pháp vấn đáp tìm tòi là phươngpháp mang lại hiệu quả nhận thức cao nhất, đáp ứng được các yêu cầu của xuhướng đổi mới phương pháp dạy học hiện nay Tuy nhiên, phương pháp này đòihỏi rất nhiều ở giáo viên, học sinh, và cơ sở vật chất nên hiện nay đa số giáo viênphổ thông mới chỉ dừng lại ở hai phương pháp vấn đáp tái hiện và vấn đáp giảithích minh hoạ, phương pháp vấn đáp tìm tòi cần được sử dụng nhiều hơn nữa

b Phương pháp dạy học đặt và giải quyết vấn đề:

Phương pháp này đặc biệt chú ý tạo ra tình huống có vấn đề để thu hút học sinhvào quá trình nhận thức tích cực Chính những tình huống có vấn đề này làm nảysinh ở người học nhu cầu, động cơ, và hứng thú học tập

Cấu tróc mét bài học (hoặc một phần của bài học) theo PP dạy học đặt và giảiquyết vấn đề:

1/ Đặt vấn đề, xây dựng bài toán nhận thức:

a Tạo tình huống có vấn đề

b Phát hiện, nhận dạng vấn đề nảy sinh

c Phát biểu vấn đề cần giải quyết

2/ Giải quyết vấn đề đặt ra:

a Đề xuất cách giải quyết

b Lập kế hoạch giải quyết

c Thực hiện kế hoạch

3/ Kết luận:

a Thảo luận kết quả và đánh giá

b Khẳng định hay bác bỏ giả thuyết nêu ra

c Phát biểu kết luận

d Đề xuất vấn đề mới

Khoa Húa học Trường ĐHSP Hà Nội

Khóa luận tốt nghiệp Vò Thị Hiên

Có bốn mức độ dạy học đặt và giải quyết vấn đề:

- Mức 1: Giáo viên đặt vấn đề, nêu cách giải quyết, học sinh thực hiện dưới sựhướng dẫn của giáo viên, sau đó giáo viên kiểm tra, đánh giá

- Mức 2: Giáo viên nêu vấn đề, gợi ý cách giải quyết, học sinh thực hiện dưới sựhướng dẫn của giáo viên, sau đó giáo viên cùng học sinh kiểm tra, đánh giá

- Mức 3: Giáo viên cung cấp thông tin tạo tình huống có vấn đề, học sinh pháthiện và xác định vấn đề, tự đề xuất các giả thuyết và lựa chọn giải pháp Giáo viên

c Phương pháp dạy học hợp tác trong nhóm nhỏ:

Nh ở phần trên đã đề cập đến, phương pháp dạy học hợp tác là một phươngpháp tiêu biểu cho đặc trưng thứ ba của phương pháp dạy học tích cực, trong đókiểu nhóm được sử dụng phổ biến trong dạy học trên lớp là nhóm từ 4 - 6 người.Đây là một phương pháp mới đối với đa số giáo viên, hiện nay việc sử dụng cònchưa nhiều, thường được sử dông trong các lớp tập huấn mà học viên đến từ nhiềunguồn, có thể bổ sung kiến thức cho nhau, hay trong các dự án Trong cáctrườngphổ thông, nó được sử dụng như mét phương pháp trung gian giữa làm việcđộc lập từng cá nhân với

Khoa Húa học Trường ĐHSP Hà Nội

Khóa luận tốt nghiệp Vò Thị Hiên

làm việc chung cả lớp Ý nghĩa quan trọng của phương pháp này là rènluyện kĩnăng hợp tác cho các thành viên trong học tập và lao động sau này

Hiện nay, năng lực hợp tác đã, đang và sẽ trở thành mục tiêu giáo dục mà các nhàtrường cần trang bị cho học sinh Phương pháp dạy học hợp tác không chỉ nâng caochất lượng dạy và học mà còn giúp hình thành và phát triển các kỹ năng cần thiếtcho quá trình lao động, làm việc sau này Vì vậy cũng giống như phương pháp dạyhọc đặt và giải quyết vấn đề, phương pháp dạy học hợp tác không chỉ có ý nghĩađổi mới phương pháp mà còn đạt mục tiêu giáo dục là đào tạo ra những conngười thích ứng với sự phát triển của xã hội

I.3 Phương pháp dạy học hợp tác theo nhóm nhỏ:

I 3 1 Một số khái niệm: [ 4, 1, 3 ]

a Nhóm là tập hợp những cá thể tõ hai người trở lên theo những nguyên tắc nhất

định, có tác động lẫn nhau để cùng thực hiện một nhiệm vụ trong mét thời gian xácđịnh

b Nhóm học tập được lập ra với mục đích đã được xác định rõ ràng, chung cho cả

nhóm, đó là việc học tập đạt kết quả cao hơn và hứng thú hơn khi học riêng lẻ Nhóm học tập có những đặc trưng sau:

- Là một đơn vị, mét bộ phận của tập thể lớp học

- Hoạt động của nhóm được thống nhất với nhau bởi các thành viên cùng thựchiện một nhiệm vụ học tập, đây vừa là nguyên nhân vừa là điều kiện của nhóm họctập

- Các thành viên trong nhóm không chỉ liên kết với nhau về mặt trách nhiệm

mà còn có mối quan hệ về tình cảm, đạo đức, lối sống

Nh vậy nhóm học tập cũng là nơi diễn ra quá trình xã hội, không chỉ đơn thuần

là một đơn vị cấu thành nên lớp học mà còn là môi trường thuận lợi cho sù pháttriển và hình thành nhân cách cho học sinh

Khoa Húa học Trường ĐHSP Hà Nội

Khóa luận tốt nghiệp Vò Thị Hiên

nhận thức, được duy trì trong suốt quá trình nhận thức không chỉ bởi nội dung màcòn bởi phương pháp nhận thức Điều đó đòi hỏi người giáo viên phải luôn biếtlinh hoạt lựa chọn phương pháp dạy học phù hợp để tạo được và duy trì hứng thúcho học sinh

Phương pháp dạy học hợp tác góp phần tăng cường hoạt động của học sinh, tạobầu không khí thoải mái để người học tích cực, tự giác chiếm lĩnh nội dung khoahọc Bằng hoạt động nhóm, các học sinh- những người bạn, những người bằng vaiphải lứa với nhau- có thể tự do thảo luận, phát biểu ý kiến, phân tích vấn đề, từ đóviệc nắm được bản chất kiến thức, việc tiếp cận tri thức sẽ không còn khó khănnhư khi phải một mình học tập nữa Chính điều đó làm cho hứng thú nhận thứcluôn được nảy sinh ở người học Do đó, có thể dễ dàng nhận thấy rằng phươngpháp dạy học hợp tác rất có hiệu quả mang lại hứng thú nhận thức Song, hiệu quả

đó chỉ có thể được phát huy khi người giáo viên có năng lực tổ chức, điều khiểnhoạt động nhóm

b Cơ sở về mặt giáo dục:

Trong giáo dục cần phân biệt “nhóm” với “đám đông” Nhà giáo dục ngườiPháp , Reiniger cho rằng: “ nhóm có sẵn trong mỗi cá nhân”, còn “đám đông làmét sù tạo lập tự do ở bên ngoài” Như vậy, trong mỗi nhóm, chính cá tính của mỗi

cá nhân đã kết nối họ với nhau để cùng giải quyết nhiệm vụ chung Các nhà giáodục cần phải thấy rõ được vai trò của nhóm và hoạt động nhóm trong lĩnh vực giáodục

Mục tiêu của phương pháp dạy học hợp tác không chỉ dừng lại ở việc nâng caochất lượng dạy học mà còn phát triển kỹ năng làm việc theo nhóm- một kỹ năng rấtcần thiết và đang ngày càng được chú trọng phục vụ cho công việc cũng như cuộcsống Như vậy, làm việc theo nhóm có hiệu quả giúp phát triển được cả khía cạnhnhận thức lẫn xã hội của việc học tập Đó chính là ý nghĩa cũng là cơ sở về mặt giáodục của phương pháp dạy học hợp tác

Khoa Húa học Trường ĐHSP Hà Nội

Khóa luận tốt nghiệp Vò Thị Hiên

thuẫn trong nhóm, kỹ năng lãnh đạo, kỹ năng tập hợp ghi chép, kỹ năng báo cáo,trình bày một vấn đề… Ngoài ra, học sinh còn có cơ hội thực hành các kỹ năng trítuệ bậc cao nh so sánh, đánh giá, tổng hợp, phân tích…

- Về tình cảm, thái độ: phương pháp dạy học hợp tác giúp học sinh có thái độ,trách nhiệm cao trong giúp đỡ bạn học, hình thành nhóm học tập đoàn kết Đồngthời, giúp học sinh hình thành các phẩm chất và nhân cách rất quý trong cuộc sốnghiện đại đó là tính hợp tác, thói quen nghiên cứu và tự học suốt đời…

b Nhược điểm:

- phụ thuộc rất nhiều vào ý thức chủ quan người học: nếu các thành viên trongnhóm có ý thức hợp tác kém hoặc có tính ỷ lại thì phương pháp dạy học hợp táckhông những không phát huy được tác dụng, xuất hiện mét số thành phần ăntheo…

- Việc tổ chức dạy học hợp tác gặp một số khó khăn:

+ Không gian lớp học chật hẹp

+ Thời gian hạn chế chỉ trong một tiết học

+ Ổn định trật tự lớp bị hạn chế

+ Hoạt động nhóm mất khá nhiều thời gian

- Việc quản lí, giám sát và đánh giá từng thành viên trong nhóm còng gặp khókhăn do giáo viên cùng một lóc phải quan sát nhiều nhóm ở trong lớp

- Kết quả kiểm tra cả nhóm chưa thấy rõ được sự nỗ lực của mỗi cá nhân vàchưa có sự công bằng về điểm số cho mỗi thành viên

- Trong quá trình hoạt động nhóm, các học sinh có học lực khá, giỏi sẽ quyếtđịnh kết quả thảo luận do vậy chưa chú trọng được sự đóng góp của học sinh kém,dẫn đến hiện tượng ăn theo, chi phối, tách nhóm…

- Đôi khi sù thi đua giữa các nhóm bị trở thành ganh đua, tranh cãi…

Khoa Húa học Trường ĐHSP Hà Nội

Khóa luận tốt nghiệp Vò Thị Hiên

Trong xu hướng dạy học ngày nay, việc khai thác các phương tiện trựcquan để tiếp cận tri thức đã trở nên rất quen thuộc và được sử dụng khá phổ biến.Trong hoá học, những phương tiện trực quan Êy có thể là tranh ảnh, mô hình, hình

vẽ, sơ đồ, biểu bảng, thí nghiệm hoá học…Phương tiện dạy học được sử dụng ởtất cả các loại bài hoá học

Khi nội dung kiến thức phức tạp, với các sơ đồ, biểu bảng khó hay những thínghiệm diễn ra nhiều giai đoạn thì việc quan sát, phân tích, giải thích, khái quát,tổng hợp là rất khó khăn đối với cá nhân Lúc này, hoạt động nhóm sẽ phát huy tácdụng, giúp các thành viên phân chia công việc cùng nhau quan sát, giải thích, bổsung cho nhau những ý kiến…

Tóm lại, quả đúng nh quan điểm của tác giả Trần Duy Hưng: “ Dạy học nhóm chỉ

là trường hợp đặc biệt và phát triển cao của dạy học tích cực hướng vào học sinh

Nã chính là hệ tích hợp của nhiều phương pháp gần gũi nhau nh: phương phápthảo luận, phương pháp dự án, …”

II MỘT VÀI NHẬN XÉT VỀ THỰC TRẠNG NGHIÊN CỨU VÀ SỬ DỤNGPHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC HỢP TÁC THEO NHểM NHỎ

II.1 Vài nét về lịch sử của phương pháp dạy học hợp tác:

Phương pháp dạy học hợp tác nhóm đã được nhiều nhà giáo dục nghiên cứu từlâu và đã được biết đến trong hệ thống phương pháp “dạy học lấy học sinh làmtrung tõm”

Trong số đó trước tiên phải kể đến một số nhà giáo dục tiến bộ đi tiên phong nhởthời Hy Lạp cổ đại, thời kì phục hưng…, ngay tõ thời đó ở họ đã có những tư tưởngtiến bộ đề cập đến những yếu tè tích cực trong hoạt động dạy học Năm 1791,phương pháp học tập Ta- Lây- Răng ra đời rất chú trọng đến việcphát huy óc sángtạo, cá tính độc lập suy nghĩ của học sinh

Đến giai đoạn thế kỷ XVIII – XIX còng có nhiều nhà giáo dục như: giăc-rút- Xô (Pháp), Pêxtalozi, Đisxtecvec, Usinxki (Nga), Fourrier, Cousinet,Dewey… đề cập đến việc giáo dục, giảng dạy hướng vào hoạt

Giăng-Khoa Húa học Trường ĐHSP Hà Nội

Khóa luận tốt nghiệp Vò Thị Hiên

- Vì sao các đơn chất, hợp chất của oxi, lưu huỳnh lại có những tính chất đặctrưng đó

Để hiểu được những điều này, học sinh cần xuất phát từ các kiến thức cơ sở đã

có ở những chương trước về cấu tạo nguyên tử, về bảng tuần hoàn, định luật tuầnhoàn, liên kết hoá học và phản ứng hoá học…

- Học sinh còn cần hiểu được cơ sở của cách điều chế, ứng dụng của các đơnchất, hợp chất của oxi, lưu huỳnh và các hợp chất của chúng, chính là xuất phát từtính chất

b Về kỹ năng: tiếp tục hình thành và củng cố các kỹ năng:

- Thực hành thí nghiệm về tính chất hoá học các đơn chất và hợp chất oxi, lưuhuỳnh

- Quan sát, nhận xét, giải thích, kết luận các hiện tượng thí nghiệm

- Cân bằng các phản ứng oxi hoỏ-khử, xác định chất khử, chất oxi hoá

- Giải các bài tập có liên quan đến kiến thức của chương

- Vận dụng các kiến thức đã học để giải thích các hiện tượng thực tiễn: ônhiễm không khí, đất, nước, sự phá huỷ tầng ozon, mưa axit…

c Về tình cảm, thái độ: góp phần giáo dục cho học sinh:

- Hứng thú học tập môn hoá học, thái độ nghiêm túc trong học tập còng nhthựchành

- Đặc biệt là ý thức bảo vệ và vận động mọi người cùng bảo vệ môi trường,chống ô nhiễm môi trường…

5 Khả năng áp dụng phương pháp dạy học hợp tác theo nhóm nhỏ vào

nhóm oxi - lớp 10 - ban nâng cao:

5.1 Khả năng áp dụng phương pháp dạy học hợp tác trong chương:

- Vị trí của chương: nh trên đã phân tích, để chuẩn bị cho chương này học sinh

đã có những kiến thức lý thuyết chủ đạo đồng thời cũng đã được

Khóa luận tốt nghiệp Vò Thị Hiên

4450C

14000C

17000C

hơi hơi hơi

da cam

S6, S4 S2 S

3.2 Hoạt động 2: II Tính chất hoá học của lưu huỳnh (20 phút)

Sử dụng phương pháp dạy học hợp tác:

* Thực hiện: GV vẫn sử dụng cách chia nhóm nh trên, các nhóm thực hiện yêu cầu ghi trong phiếu học tập trong thời gian 5 phút

Phiếu học tập số 2:

Cho biết những trạng thái oxi hoá thường gặp của lưu huỳnh? Từ đó, dự đoán tính chất hoá học có thể có của lưu huỳnh đơn chất? Viết ptpư minh hoạ

………

………

………

………

- GV phát phiếu học tập cho các

nhóm

- GV yêu cầu đại diện 1 nhóm lên

trình bày, hình thức trình bày vẫn

dùng máy chiếu hắt như phần trước

- Các nhóm nhận phiếu học tập và thảo luận trong 5 phút

- HS trình bày:

1 Các trạng thái oxi hoá thường gặp của lưu huỳnh: -2, 0, +4, +6

2 dự đoán tchh:

Nx: lưu huỳnh đơn chất có số oxihoá 0 là sè oxi hoá trung gian nênvừa có tính oxi hoá vừa có tính khử,

Khoa Húa học Trường ĐHSP Hà Nội

Khóa luận tốt nghiệp Vò Thị Hiên

S SO2 SO3 H2SO4

3.2 Hoạt động 2: 1 Cấu tạo phân tử

- GV gọi một HS lên bảng viết công

thức cấu tạo của phân tử H2SO4, xác

định số oxi hoá của S trong phân tử

- GV lưu ý HS: công thức 1 đúng

quy tắc bát tử nhưng cả hai công

thức đều được công nhận

- HS:

H_O O H_

O O

S + 6 S + 6H_O O H_O OCông thức1 Công thức 2

3.3 Hoạt động 3: 2 Tính chất vật lí.

- GV yêu cầu HS quan sát lọ axit

sunfuricvà cho biết trạng thái, màu

sắccủa axit sunfuric?

- GV bổ sung:H2SO4 không bay hơi,

nặng gần hai lần nước, dễ hút ẩm

H2SO4 đặc tan trong nước, tạo thành

hiđrat H2SO4 nH2O và toả một lượng

nhiệt lớn

- HS:H2SO4 là chất lỏng không màu,sánh như dầu không bay hơi, nặnggần hai lần nước, dễ hút ẩm

- HS: Nếu rót nước vào

Khoa Húa học Trường ĐHSP Hà Nội

Khóa luận tốt nghiệp Vò Thị Hiên

3.2 Hoạt động 2: Ôn tập kiến thức thông qua bài tập trắc nghiệm (10 phút):

Mục đích:

- Ôn tập kiến thức về tính chất lưu huỳnh và các hợp chất của lưu huỳnh

- Rèn luyện kỹ năng làm bài tập trắc nghiệm

- GV phát phiếu học tập cho HS làm

trong thời gian 5 phút

- GV gọi lần lượt từng HS phát biểu

Phiếu bài tập trắc nghiệm:

1 Dãy các chất nào sau đây tác dụng với H2SO4đ, nóng sinh ra SO2: