tính minh triết trong tranh dân gian đông hồ việt nam

Mét trong những dòng tranh dân gian Êy, tranh Đông Hồ có sức sống lâu bền và có sù cuốn hút đặc biệt với nhiều thế hệ người Việt Nam cũng như du kháchnước ngoài cũng bởi những đề tài tra

Trang 1

A MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài.

Sắc màu mùa xuân thường gợi cho những người nghệ sĩ những cảm hứng bấttận Còng nh những người nghệ sĩ, những người hoạ sĩ cũng vậy Tõ xưa các nghệnhân dân gian đã biết làm đẹp cuộc sống bằng những bức tranh xuân mang đầy nhữnglời chúc tốt đẹp, phản ánh cuộc sống một cách chân thực, cụ thể

Mét trong những dòng tranh dân gian Êy, tranh Đông Hồ có sức sống lâu bền

và có sù cuốn hút đặc biệt với nhiều thế hệ người Việt Nam cũng như du kháchnước ngoài cũng bởi những đề tài tranh phản ánh đậm chất cuộc sống mộc mạc,giản dị, gần gũi gắn liền với văn hoá phương Đông Một vài tê tranh bên mâm ngũquả ngày tết, đó là thói quen, là tâm linh, tín ngưỡng gắn kết trong tư duy ngườiViệt Nam

Tuy nhiên điều đáng buồn giờ đây đÕn với chợ tranh Đông Hồ bây giờ, người

ta không còn được thấy cảnh tấp nập bán mua, còng không còn cảnh người người,nhà nhà ưa chuộng tranh Đông Hồ như xưa nữa Các thế hệ sau còng Ýt muốn học

và theo nghề tranh truyền thống của cha ông vì quá vất mà Ýt lợinhuận Nhưng Tranh dân gian Đông hồ đã trở thành nét đẹp văn hoá truyềnthốngđể người đời lưu giữ lạivà giá trị nghệ thuật của nó vẫn còn sống mãi tronglòng người dân Việt Nam bởi giá trị “ minh triết” qua từng tác phẩm

Mỗi một tác phẩm tranh dân gian Đông Hồ là sự kết hợp thành công các yếu tố tạo

hình, không gian và đường nét chính vì thế tôi đã chọn “Tính minh triết trong tranh dân gian Đông Hồ Việt Nam” làm đề tài tiểu luận của mình Với đề tài này,

tôi muốn đóng góp một phần nhỏ bé của mình để giữ gìn, phát huy, làm giàu thêmcho nền văn hoá đậm đà bản sắc dân tộc Việt Nam

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu.

2 1 Mục đích

Nhằm làm nổi bật tính minh triếttrong tranh Dân gian Đông Hồ Việt Nam.Nhằm trang bị những kiến thức phục vụ cho công tác giảng dạy sau này củatôi

Lê Tiến Quang - K55A - Sư phạm Mỹ thuật

Trang 2

2.2 Nhiệm vụ

Tìm hiểu tranh dân gian Đông Hồ

Tìm hiểu tính minh triÕt trong tranh dân gian Đông Hồ

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu ở đây chính là dòng tranh Đông Hồ

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Trong khuổn khổ một bài tiểu luận chỉ giới hạn đề cập tới “Tính minhtriếttrong tranh dân gian Đông Hồ” Tuy nhiên trong bài tiểu luận của mình, tôikhông thể đi sâu tìm hiểu kỹ càng ở nhiều phương diện, nhiều khía cạnh nghệ thuật

mà chỉ đi vào một mảng đề tài nhỏ đó là tính minh triết trong tranh Đông HồViệtNam

4 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu tài liệu

Phương pháp đối chứng so sánh

Phương pháp tổng hợp, hệ thống phân tích

5 Đóng góp của tiểu luận

Tiểu luận này nghiên cứu về tính minh triết trong tranh dân gian Đông Hồ đểsinh viên và đặc biệt là sinh viên sư phạm mỹ thuật thấy được giá trị nghệ thuật tolớn của một dòng tranh dân gian từ đó khẳng định lại chỗ đứng cho tranh ĐôngHồ

Bài tiểu luận của tôi mong muốn góp phần thêm nguồn tư liệu cho mọi ngườihiểu thêm về giá trị mét dòng tranh dân gian

6 bố cục tiểu luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và minh hoạ, bài tiểu luậngồm hai chương dưới đây

Chương 1:Vài nét khái quát về tranh dân gian Đông Hồ

Chương 2:Tính minh triết trong tranh dân gian Đông Hồ

Trang 3

B NỘI DUNG

CHƯƠNG I

VÀI NÉT KHÁI QUÁT VỀ TRANH DÂN GIAN ĐÔNG HỒ

1.1 Lịch sử phát triển của tranh Đông Hồ

Theo sử sách người Việt Nam đã biết làm một thứ giấy gọi là mật hương chỉvào thế kỉ thứ III Nghề khắc ván ở đây cũng có từ thế kỉ thứ XI, XII Sách thuyềnuyển tập anh nói là tổ tiên nhà sư Tín Học, cuối thể kỉ XII đã làm nghề khắc ván.Năm 1299 nhà Trần đã cho in 2 bé khắc ván để ban bố

Vào thế kỉ VXI tranh Đông Hồ xuất hiện nhưng không ai thống kê hết có baonhiêu mẫu tranh

Trước kia tranh được bán chủ yếu phục vụ cho dịp Tết nguyên đán, ngườinông thôn mua tranh về dán trên tường, hết năm lại lét bá, dùng tranh mới TranhĐông Hồ xuất xứ từ làng Đông Hồ (xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, Tỉnh BắcNinh) Theo mét sè thư tịch cũ làng Đông Hồ xưa nằm trong vùng đất cổ luy lâu,rất nghèo và rất Ýt người hồi đó Cả làng có chừng 15 hé với khoảng 50 xuất đinh,tất cả đều nhà tranh vách đất Các bô lão trong làng gọi tên là làng Mái, là ý mong

có được sù sinh sôi, hưng vượng Vậy nhưng, còng theo lịch sử cò, sang thế kỉXIV, dân các xứ ThanhHo¸, NinhBình, Nam Hà, Hải Hưng đến làng Mái, thấy đấtbãi rộng, đã chọn đây làm nơi ngụ cư Làng đông dần lên, vì thế các cụ ghép chữđông vào tên làng, vậy mà thành làng Đông Mái bởi làng nghề tranh dùng đến hồ,

là thứ keo màu, đồng thời là chất định màu sắc, nên các cô một lần nữa đổi tên làngthành Đông Hồ

Tõ thể kỉ XIX đến 1944 là thời kì cực thịnh của dòng tranh Đông

Hồ LócÊytrong có 17 dòng họ thì tất cả đều làm tranh Đến hẹn lại lên cứ khoảngtháng 7, tháng 8 hàng năm là cả làng lại tất bật chuẩn bị cho mùa tranh tết Khắplàng rực rỡ sắc màu của giấy điệp, không một mảnh đất trống nào không được

Trang 4

người dân làng Hồ tận dụng để phơi giấy: Từ sân nhà, sân đình, ven các ngõ xóm,đường làng, dọc theo triền đê, trên các nóc nhà, nóc bếp không khí trong làng

rộn rạo từ sáng đến tối suốt mấy tháng liền như thế Mỗi năm chợ tranh chỉnhộn nhịp tấp nập vào mấy tháng chạp, họp 5 phiên vào các ngày 6, 11, 16, 21 và

26 Bà con du khách thập phương đổ về mua tranh vui, tấp nập Hàng nghìn hàngtriệu bức tranh các loại được mang ra xếp gọn lại bán cho các lái buôn hoặc bán lẻcho các gia đình mang về làm tranh treo Tết để mang vinh hoa, phó quý cho nhàmình Sau phiên chợ tranh cuối cùng (26/ 12 âm lịch) những gia đình nào còn lạitranh bọc kín lại đem cất đi chờ đến mùa tranh năm sau lại mang ra chợ tranh bán.Đến chợ tranh làng Hồ không chỉ có khách buôn và khách mua tranh mà có cảnhững người hâm mộ nghệ thuật dân gian thích thăm thú, xem tranh và đi trẩy hộimùa xuân

Chó bé ôm cóc (ván khắc nét) tranh Đông Hồ

Tranh Đông Hồ có được sức sống lâu bền và có sức cuốn hút đặc biệt vớinhiều thế hệ con người Việt Nam cũng như du khách nước ngoài cũng bởi những

đề tài tranh phản ánh đậm chất cuộc sống mộc mạc, giản dị, gần gũi gắn liền vớivăn hoá người Việt Nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế đã giải thích ý nghĩa của việc

Trang 5

dùng màu sắc sao cho phù hợp với mỗi đề tài khác nhau: nền màu đỏ cho tranhđánh ghen để lột tả được cái nóng giận ngột ngạt của không khí lúc đó, nền màuvàng cho cảnh vui tươi tràn ngập sắc xuân trên các bức tranh ngày tết, nền màuvàng nhạt cho tranh làng quê thanh bình.

Đôi khi những bức tranh Đông Hồ còn được các nghệ nhân trang trí kèmnhững từ chỉ dẫn hay những thứ thơ tình lãng mạn

Trải qua nhiều thăng trầm, lệ mua tranh Đông Hồ treo ngày tết đã mai một,làng tranh còng thay đổi nhiều: trong những năm kháng chiến chống Pháp, khi cảnước điêu linh, Đông Hồ cũng rơi vào cảnh đạn bom lay lắt, làng tranh bị giặc đốtphá tan hoang, người dân trong lànglo chạy loạn khắp nơi, các bản khắc tranh còng

bị thiêu cháy rụi Nghề tranh từ đó cũng bị gián đoạn Hoà bình lặp lại năm (1954)làng tranh được khội phục Nhiều tổ hợp tác tranh Đông Hồ được thành lập Đâycũng là thời điểm tranh Đông Hồ được xuất khẩu sang các nước xã hội chủ nghĩađạt kết quả cao

Năm 1985 đến 1990 do tác động của nền kinh tế thị trường, nhu cầu thẩm mỹcủa người dân thay đổi, việc xuất khẩu tranh gặp nhiều khó khăn Người dân làngtranh chuyển dầnsang làm hàng mã Nghề tranh tồn tại yếu ớt chỉ còn lẻ tẻ một vàigia đình bám trụ lấy nghề tranh như: gia đình ông Nguyễn Đăng Chế, gia đình ôngNguyễn Hữu Sam… Đến nay nhờ công gìn giữ của các nghệ nhân Êy mà tranhdân gian này được khôi phục lại Cùng với nhiều sáng tạo mới mẻ tranh dân gianĐông Hồ lại chiếm đựơc tình cảm của nhiều du khách trong và ngoài nước mỗi khiđặt chân lên mảnh đất vạn vật hữu tình này

Tuy nhiên điều đáng buồn là giờ đây tranh Đông Hồ không còn mang tính

“thuần Việt” nh thời xưa mà đang dần bị thương mại hoá Theo đánh giá của mét

sè hoạ sĩ tranh Đông Hồ in ở thời điểm hiện tại thường không có màu sắc thắm nhưtranh cổ, nguyên nhân là người ta trộn màu trắng và điệp, quét giấy để bớt lượngđiệp khiến giấy bít độ óng ánh và trở nên “thường”, mầu sắc sử dụng còng chuyểnsang dùng mầu công nghiệp Các bản khác mới có bản không được tinh tếnh bảncổ

Trang 6

Mét điểm đáng lưu ý nữa là các bản khắc đã đục bỏ phần chữ Hán (hoặc chữNôm) bên cạnh phần hình của tranh, khiến tranh Ýt nhiều què cụt về ý nghĩa Dựđoán nguyên nhân dẫn tới tình trạng này là: Có một thời chữ Hán và chữ Nôm bịcoi là phong kiến lạc hậu liệt vào danh mục bài xích nên thợ in đục

bỏ đi Còng do không đọc và hiểu được nên các ván khắc truyền laị “Tam saothất bản”, đến mức còn lại các kí tự nhưng không đọc được ra chữ gì

Đến với chợ Đông Hồ bây giờ người ta không còn được thấy cảnh tấp nậpmua bán, cũng không còn cảnh người người nhà nhà ưa chuộng tranh Đông Hồnh- ngày xưa nữa Các thế hệ sau còng Ýt học và không muốn theo nghề truyền thốngcủa cha ông vì quá vất vả mà lại Ýt lợi nhuận Du khách đến làng tranh bây giờvẫn thấy cảnh phơi giấy nhưng đó lại là giấy để lầm hàng mã chứ không phải giấy

Dó để in trannh

Đường vào làng tranh Đông HồMặc dù gần đây có nhiều dự án khôi phục lại làng nghề, phát triển du lịch làngnghề truyền thống song làng tranh Đông Hồ vẫn chỉ tồn tại ở mức độ phảng phấtchưa thực sự quan tâm đầu tư phát triển

1.2 Nét độc đáo trong tranh Đông Hồ

Cùng với tranh Hàng Trống tranh Kim Hoàng, tranh Huế, Tranh Đông Hồđược xem là mét trong những sáng tác độc đáo của nghệ thuật dân gian Việt Nam

Trang 7

Không phải tự nhiên mà tranh Đông Hồ được nhà thơ Hoàng Cầm nhắc đếnđầy tự hào và kiêu hãnh trong bài thơ “Bên kia Sông đuống” như một đặc sản nghệthuật của vùng quê Kinh Bắc Cái làm nên nét riêng, độc đáo của tranh Đông Hồchính là bí quyết ở các khâu chế màu, đồ mầu, hãm mầu và tất cả các nguyên liệulàm tranh, được chế bản thủ công từ các nguyên liệu sẵn có trong thiên nhiên, tínhchất mộc mạc dân gian lên đến mức độ cao nhất Kĩ thuật tranh

Đông Hồ bắt đầu với những tê giấy được chế tạo công phu,là một loại giấyđược sản xuất tõ vá cây dó có đặc tính xốp nhẹ, bền dai, không nhoè khi viết vẽ, Ýt

bị mối mọt, hoặc giòn gẫy, Èm nát Với đặc tính chống Èm, giấy dó giúp cho cáctác phẩm nghệ thuật không bị Èm mốc và có tuổi thọ tương đối cao Giấy dó đượcnghệ nhân Đông Hồ sáng tạo thành giấy của riêng mình bằng cách nghiền nát vỏđiệp, một loại sò sống ở biển và tráng bột này lên mặt giấy có hiệu ứng xa gần dođược quét nhiều lớp chồng lên nhau Người ta dùng lá thông làm chổi quét bột điệplên, những khe hở của lá tạo các đường rãnh li ti khiến cho mặt giấy có nhữngđường gân lồi lõm nên khi sê lên có cảm giác thô ráp như sờ trên mặt vải thổ cẩm.Hiệu ứng nói đến là cấu tạo thô ráp, tranh Đông Hồ gần gũi với nét dân dã do

đó lét tả được chủ đề mà dòng tranh này cần khai thác

Màu sắc trong tranh còng là mét khai phá độc đáo của dòng tranh Đông Hồ:

Màu đen: màu đen trong tranh được làm tõ than của rơm nếp, lá tre, lá trúc

đốt vừa độ, nghiền nhá, lóc in lấy ra đun sôi kĩ với hồ nếp sẽ tạo được màu đenmượt mà

Màu vàng: màu vàng được làm tõ hoa Hoè hay hạt Dành Dành Hoa Hoè hay

hạt Dành Dành rang lên sau đó cho vào cối giã nhá, cho vào nồi nấu kĩ cho tới khinước trong bã hoa Hoè lắng xuống đáy thì đổ ra và lọc bằng dây lượt hay dây ra,lóc dùng pha với hồ nếp quấy kĩ

Màu đỏ: màu đỏ có hai loại màu đỏ, đó là son và đỏ vang, đỏ son được làm từ

đất sỏi lấy ở vùng đất đồi Hà Bắc, đem vềgiã nhỏ tán mịn, ngâm rồi lọc lấy màumượt và mịn nhất, còn đỏ vang lấy từ cây gỗ vang, gỗ vang được chẻ cho đun sôicho tới khi màu của gỗ thôi ra và sau đó đem cô đặc thành một màu đỏ sẫm

Trang 8

Màu xanh: Màu xanh có màu xanh chàm và xanh lá cây, màu xanh chàm lấy

ở lá chàm tươi đem về ngâm nước vôi cho vữa nát sau đó đánh tơi cho nổi bọt gạncho hết nước rồi cô đọng lại thành màu

Màu xanh lá cây ở thành phèn (phèn xanh) hay gỉ đồng

Màu trắng: Màu trắng được làm tõ vá con Điệp một loại sinh vật giống loài

Trai sống ở biển, Điệp đem về đổ ra sân phơi mưa nắng cho vá Điệp mềm ra

Bà triệu Bà trưng

Trang 9

Đánh giặc tàu

1.3.3 Tranh chóc tông

Là thể loại tranh cầu phúc cầu tài cho mét năm mới hạnh phúc thịnhvượnggặp nhiều may mắn Tác phẩm tiêu biểu: Vinh hoa – Phó quý, Nghi xuân, gàđàn (bẩy bức tranh Gà)…

1 3 4.Tranh sinh hoạt

Nội dung phản ánh cuộc sống sinh hoạt của người dân Việt Nam.VíDô:Đánh ghen, Chăn trâu thổi sáo, Nhà nông, Đám cưới chuột, Hứng dừa vớicác tranh có phần chữ Hán đi kèm thì ýnghĩa sáng tỏ hơn bao giờ hết

Trang 10

Chọi cá

Chọi chim

hoá một đối tượng, mét vấn đề cụ thể, rõ ràng, minh bạch dựa trên một lô gíc khoahọc

Trang 11

2 2 Tính kế thừa trong quan điểm sáng tác của dòng tranh dân gian Đông Hồ.

Việt Nam là đất nước chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi hai nền văn hóa lớn củaphương Đông đó là văn hóa Trung Quốc và văn hóa Ấn Độ Khi hai nền văn hóanày du nhập vào Việt Nam họ bắt người Việt phải tuân theo những phong tục tậpquán đó Song những giá trị văn hóa của họ mang theo không thể thay thế đượcvăn hóa bản địa mà chỉ có thể làm giàu thêm cho nền văn hóa bản địa Tranh Đông

Hồ là mét minh chứng cho điều đó!

Theo tác giả Toan- Anh thì tranh Đông Hồ xuất xứ tõ Trung Quốc, vào ViệtNam từ thế kỷ XV được nghệ nhân làng Hồ tiếp thu những quan điểm nghệ thuậtbằng cách truyền khẩu và học tập mỹ thuật qua trực giác, quan điểm tạo hìnhphương Đông đã ăn sâu vào trí não họ là quan điểm nghệ thuật của phương Đông

đã được Việt Nam hóa, vì vậy nó có cái riêng mang truyền thống dân tộc

Tranh Đông Hồ có nhiều đề tài, lối bố cục, hình tượng giống như tranh TrungQuốc, nhưng không phải như vậy, tranh Đông Hồ " bắt trước một cách vụng vềtranh Trung Hoa" theo nhận định của mét sè Ýt nhà nghiên cứu đã nhận định, mànghệ nhân Đông Hồ có những quan điểm sáng tác riêng- quan điểm của ngườinghệ sĩ chân chính

Những quan điểm đó có nhiều nét độc đáo, mang tính dân tộc bới lối tư duyhình tượng cũng như tư duy sáng tạo xuất phát từ hiện thực lao động của quầnchúng nhân dân qua bàn tay của các nghệ nhân làng Hồ thì tranh lại được thể hiệnhồn nhiên, giản dị và đượm tính dân tộc chứ không trau chuốt như tranh Tàu ởtranh Đông Hồ nét vẽ thường thô sơ, giản dị, được in hàng loạt từ những bản khắc

gỗ theo lối thủ công, màu sắc tươi sáng, lòe loẹt, nguyên thủy gồm đủ xanh, đỏ,vàng, đen, tím không pha trộn cầu kì

Trong tranh Đông Hồ ta thấy rõ quan điểm sáng tác thông qua đời sống laođộng cho nên hình tượng của các nghệ nhân rất gần gũi với nhân dân, đó là các con

gà, con trâu, con lợn còng sinh hoạt cũng là đề tài quên thuộc: như đấu

Trang 12

dẫn đến giải thoát Với triết lý như vậy đã làm nên một nền văn minh đặctrưng- Văn minh phương Đông.

Vậy tính dân tộc trong tranh dân gian Đông Hồ nghiên cứu ở giá trị nội dung

đã được các nghệ nhân thể hiện khá rõ gắn lên với đời sống sinh hoạt cũng nhưquan niệm xã hội và những mơ ước của người nông dân trong xã hội phương Đôngnói chung hay người Việt nói riêng

Với sự xâm nhập của đạo giáo, nho giáo và phật giáo nên quan niệm củangười Việt thời xưa gắn liền với quan niệm phương Đông cổ: không đặt mục tiêuphát triển đời sống vật chất như là mục đích tối thượng và duy nhất mà chú trọngđời sống tinh thần của con người Qua tranh dân gian Đông Hồ các nghệ nhân đãdiễn tả con người với cuộc sống sinh hoạt làm ăn, vui chơi, tình cảm Ngoài ratranh dân gian còn thỏa mãn nhu cầu tôn giáo tín ngưỡng của dân tộc Việt Nam.Nội dung tranh còn là lời nhắc nhở mọi người về cách sống lành mạnh, trong sáng;gợi nhớ về công ơn, về những trang sử hào hùng, những người anh hùng trong đấutranh dựng nước và giữ nước tiêu biểu như tranh " Bà Trưng", " Bà Triệu Xemtranh dân gian ta thấy bộc lộ rõ tinh thần lạc quan, yêu cuộc sống mặc dù cuộcsống Êy còn bộn bề, gian khó, vất vả Qua đó ta thấy yêu con người hơn, tự hàohơn và thấy cuộc sống tươi đẹp hơn

Định dạng
Số trang	24
Dung lượng	103,7 KB