dấu ên nho giáo trong chạm khắc dân gian việt nam

Người ta có thể tìm thấy cảnhững yếu tố Phật giáo trong điờu khắc đình làng, vốn được xem là biểu tượng củaNho giáo dân gian, nhưng đồng thời người ta cũng lại tìm thấy những biểu tượngN

Trang 1

Dấu Ên Nho giáo trong chạm khắc dân gian Việt Nam Trần Thị Phương Thảo -K55A SPMT

A PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài.

Trong văn hoá dân gian Việt Nam, dường như chưa bao giờ có sự táchbạch giữa các hệ tư tưởng Nho - Phật - Đạo Người ta thường nói đến tư tưởng tamgiáo đồng nguyên được thể hiện trên hầu khắp các lĩnh vực văn hoá nghệ thuật.Mỹthuật không phải là một trường hợp ngoại lệ, những tư tưởng này dườngnhưđó được hoà quyện lẫn nhau để tạo nên một hình thái rất đặc trưng của ngườiViệt Đặc biệt trên các chạm khắc dân gian, đan xen giữa các biểu tượng Phật giáo,

có biểu tượng của Nho giáo, thậm chí cả Đạo giáo Người ta có thể tìm thấy cảnhững yếu tố Phật giáo trong điờu khắc đình làng, vốn được xem là biểu tượng củaNho giáo dân gian, nhưng đồng thời người ta cũng lại tìm thấy những biểu tượngNho giáo trên các điờu khắc Phật giáo trong các ngôi chùa Việt Điều nàyđó giatăng tính phong phú đa dạng của văn hoá mỹ thuật của người Việt

Tìm hiểu dấu ấn Nho giáo trên các chạm khắc dân gian ở đình làng,trong các chùa, trên các pho tượng, sẽcho ta thấy sự phát triển của giáo lý này trênmột phương diện hoàn toàn khác Chúng không còn là lý thuyết sách vở nữa màđótrở thành các biểu tượng nghệ thuật sống động phản ánh các quan niệm dân gian.Chúng thấm đẫm trong các sinh hoạt dân gian truyền thống để trở thành một nétvăn hoá riêng biệt của làng xã Việt Nam Trong chạm khắc dân gian có rất nhiềuvấn đề được nghiên cứu như ngành khảo cổ lại nghiên cứu về phương diện lịch sử,riêng ngành mỹ thuật lại đi nghiên cứu tìm hiểu các bức chạm khắc hay nhữngcông trình kiến trúc ở một phương thức nghiên cứu cái đẹp, tính thẩm mỹ của mộtthời đó từng quan niệm Với sự hiểu biết và sự cảm thụ sâu sắc của cá nhân,hiểu được cái hay, cái đẹp trong mỗi bức chạm khắc, đặc biệt là dấu ấn Nho giáoảnh hưởng sâu sắc như thế nào trên các bức chạm khắc dân gian nên em đóchọn đề tài này để viết bài tiểu luận tốt nghiệp

Trang 2

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

2.1 Đối tượng nghiên cứu:

Nghiên cứu về dấu ấn Nho giáo trong chạm khắc dân gian Việt nam

2.2 Phạm vi nghiên cứu:

Bước đầu nghiên cứu về hoa văn được sử dụng trên cácbức chạm khắcmang dấu ấn Nho giáo cụ thể là nghiên cứu hoavăn chạm khắc ở phạm vi các tỉnh Bắc Ninh, Hà Tây (naythuộc Hà Nội), Vĩnh Phúc và một số tỉnh thuộc miềnTrungnước ta

3 Mục đích nghiên cứu, nhiệm vụ nghiên cứu.

3.1 Mục đích nghiên cứu:

Tìm hiểu và nghiên cứu những hoa văn trang trí của nghệ thuật chạm khắc cổViệt Nam trong chùa và đình làng giúp cho em hiểu được giá trị thẩm mỹ vàtưtưởng triết lý mang dấu ấn Nho giáo của nghệ thuật chạm khắc Việc vận dụngyếu tố thẩm mỹ, giàu tính nghệ thuật mà các nghệ nhân muốn truyền tải chothấy nghệ thuật không thuần tuý phản ánh cái đẹp mà còn phản ánh tư tưởng triết

lý của thờiđại, sự thịnh suy của một nền nghệ thuật có sự tác động của yếu tố tínngưỡngtrong đó có Nho giáo

đình làng như Bắc Ninh, Vĩnh Phúc…

Trang 3

Nho giáo trong chạm khắc dân gian Việt Nam là khaithác những yếu tố tích cực để áp dụng vào những mônnghệ thuật khác

viên Mỹ thuật.

Không kể phần mở đầu, kết luận, phụ lục, tài liệu tham khảo, nội dung

chính được chia làm 2 chương

Chương 1: Những vấn đề chung về tư tưởng Nho giáo và nghệ thuật chạm

khắc dân gian Việt Nam

Chương 2:Dấu ấn Nho giáo trong nghệ thuật chạm khắc dân gian Việt Nam.

Trang 4

B NỘI DUNGCHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TƯ TƯỞNG NHO GIÁO VÀ

NGHỆ THUẬT CHẠM KHẮC DÂN GIAN VIỆT NAM

Trải qua mấy nghìn năm dựng nước và giữ nước, các thế hệ người ViệtNamđó tạo dựng được một nền văn hoá đậm đà bản sắc dân tộc Đồng thời xuyênsuốt chiều dài lịch sử, văn hoá Việt Nam luôn có sự giao lưu với văn hoá của nhiềuquốc gia khác

Trang 5

Tôn giáo là một hiện tượng xã hội- văn hoá nên nú

cũng tuân theo những quy luật vận hành của văn hoá nói chung Có những tôn giáo

ra đời và phát triển trong lòng dân tộc(nội sinh), có những tôn giáo từ dân tộc khác

du nhập vào(ngoại nhập) Đó là tình hình chung về tôn giáo ở hầu hết các nướctrên thế giới Tuy nhiên mỗi nước có những đặc thù của mình Các tôn giáo có ảnhhưởng lớn trong xã hội Việt Nam đều từ ngoài vào và có ít nhiều được Việt Namhoá Quá trình giao lưu, gặp gỡ các dòng văn hoá thường tạo ra những tiếp biến.Nghĩa là giữa chúng có sự thâm nhập vào nhau, bổ sung cho nhau, cải biến lẫnnhau Đõy là một biểu hiện của đoàn kết dân tộc trong tín ngưỡng ở Việt Nam

Nho giáo, còn được gọi là Khổng giáo, là một hệ thống đạo đức, triết lý vàtôn giáo do Khổng Tử phát triển để xây dựng một xã hội thịnh trị Ở Việt Namtrước đõy có 3 học thuyết tôn giáo: Nho, Phật, Đạo (Lão), thường gọi là Tam giáo.Nho và Đạo ra đời ở Trung Quốc, từ đó trực tiếp truyền vào Việt Nam ngay nhữngngày đầu thời Bắc thuộc Nho giáo đó bắt đầu xuất hiện từ ngàn năm trước côngnguyên nhưng chỉ đến khi có vai trò của Khổng Tử (551

Trang 6

– 478 TCN) mới trở thành một hệ thống Đó là một học thuyết chính trị chủtrương con người sống có trách nhiệm, thương yêu con người, vì đời, cứu đời Tìmhiểu Nho giáo với con đường phát triển và ảnh hưởng văn húa của nú trong lịch sửViệt Nam do đó có thể góp thêm nhiều dữ kiện vào việc nghiên cứu lịch sử ViệtNam nói riêng cũng như lịch sử Nho giáo nói chung Sau hàng ngàn năm bị đô hộ,

xã hội Việt Nam bước ra khỏi thời Bắc thuộc với một di sản nặng nề trong đó nổibật là tình trạng chưa toàn diện và đồng bộ của hệ thống quản lý xã hội Tầng lớptrí thức còn mỏng manh về số lượng, phân tán về học vấn và chưa có kinh nghiệmquản lý chưa đảm trách được vai trò người dẫn đạo tinh thần và điều hành đấtnước, tình hình này bộc lộ qua nhiều biến động chính trị dưới các triều Ngô Đinh

và Tiền Lê Sau những xáo trộn chính trị buổi đầu, nhà Lê đã dứt khoát chọn Nhogiáo như lý thuyết độc tôn, mô hình chính thống Dĩ nhiên hệ quả tất yếu của việctiếp nhận Nho giáo là việc cải tạo xã hội để tiếp nhận Nho giáo, điều này vô hìnhtrung cũng tạo ra những khoảng cách mới giữa giữa tư tưởng chính thống với vănhúa truyền thống, giữa xã hội và chính quyền.Việc tiếp nhận Nho giáo do đó cũngvấp phải những trở ngại từ phía văn húa truyền thống, chẳng hạn thiết chế làng xã

cổ truyền Việt Nam với những tàn dư dân chủ nguyên thủy đã chặn nhiều yếu tốNho giáo chính thống lại ngoài lũy tre làng.Từ thế kỷ XVI trở đi Nho giáo đã thấmsâu hơn vào nhiều cơ tầng của văn húa dân gian Quá trình nhân dân húa kế tiếpquá trình dân tộc húa đã góp phần xác lập diện mạo của Nho giáo ở Việt Nam

đồng làng xã của con người Việt Nam.

Đạo Phật, đạo Lão, đạo Nho đều có mặt ở nước ta từ rất sớm nhưng phát triểnmạnh mẽ nhất thời này vẫn là đạo Phật Có lẽ những chủ trương tích cực của Phậtgiáo thời này có nhiều nét phù hợp với tâm tư tình cảm của nhân dân Đại Việt Bởivậy suốt thời Đinh, Lê, Lý, Trần đạo Phật được coi là quốc giáo

Trang 7

Phải sang thời Lê sơ, nhất là dưới triều Lê Thánh Tông, nhà nước mới có chủtrường hạn chế đạo Phật, đạo Lão Các chùa tháp thời

này bị giảm sút nhiều Và cũng từ đây Nho học được khuyến khích và dần dầnđược phát triển rộng rói Thực ra Nho giáo có mặt ở nước ta từ rất sớm, khoảngđầu Công nguyên nhưng nú là đạo lý của kẻ thống trị xâm lược nên không đượcnhân dân ta chấp nhận Vào thời kỳ này, nhân dân ta coi Nho giáo như một vũ khíxâm lược thống trị đồng hoá của nước ngoài, nú xung đột không nhiều thì ít với tưtưởng, tín ngưỡng, phong tục tập quán của nhân dân ta Phải đến khi nhà nướcgiành lại được độc lập tự chủ, nhất là từ thời Lý về sau, tình hình chính trị ổn địnhlâu dài việc học mới được mở mang Vào hoàn cảnh thời đó, muốn trị nước, muốnxây dựng và củng cố chế độ phong kiến không thể không dùng Nho giáo Phươngsách cứu đời của Nho giáo là xây dựng một xã hội hoà mục, ổn định, trật tự trêndưới thuận hoà, như vậy theo Nho giáo là biểu hiện của “đạo” trong đất trời Thiếtlập một trật tự như vậy khắp nơi, trong gia đình, ngoài xã hội, giữa dân với Nhànước là phù hợp Đứng đầu mọi dóy trật tự là Thiên tử Vua sắp xếp cho cho mọingười dân có phân vị rõ ràngvà thần dân theo phân vị mà sống: ăn mặc, nói năng,hành động theo lễ nghi Theo quan niệm của Nho giáo chính là công việc củangười làm cha làm mẹ dân: tu thân và nêu gương, thương yêu và chăm lo cho dân,

Trang 8

giáo hoá cho dân giữ cương thường, đặt lên hàng đầu việc dùng đức, dùng lễ nhạc

để giáo hoá chứ không phải dùng pháp luật, thưởng phạt để cưỡng chế

Các triều đại phong kiến sau khi thu về trong tay cả lónh thổ rộng lớn vớinềnđộc lập vững vàng, đứng trước nhiệm vụ ổn định đất nước và sẵn sàng đối phóvới nạn ngoại xâm (từ phương Bắc và cả phương Nam) đều có ý thức lựa chọnNho giáo làm quốc giáo Từ đời Lý đó lập Văn Miếu (1070), lập ra

Quốc Tử giám để tổ chức thi cử (1076), mở đầu cho việc trọng dụng Nho giáo,

tổ chức học hành thi cử theo Nho học Những người theo Nho học, đậu đạt trongcác kỳ thi được giao cho nắm giữ hầu hết các chức vụ quan trọng trong chínhquyền Nhất là từ thế kỷ XV, khi Nho giáo trở thành độc tôn, khoa thi mở đều đặn.Nho giáo được lựa chọn vì nhu cầu của Nhà nước trung ương tập quyền và pháttriển rộng rói Nho giáo chiếm lĩnh đồi sống tinh thần Do ảnh hưởng Nho giáo,một mặt Nhà nước phong kiến Việt Nam quan tâm rất sớm và rất nhiều đến việc

mở mang giáo dục, chú ý đào tạo nhân tài Mặt khác nhân dân cũng trở nên hiếuhọc, tôn sư trọng đạo, quý trọng văn hoá Cả hai phía góp phần làm cho Việt Nam

có nền văn hiến sớm hơn nhiều nước khác trong vùng

Nho giáo đề cao văn hiến, lễ nhạc, đề cao việc học nhưng chỉ chú ý văn và sử,coi thường khoa học và kỹ thuật Ở Việt Nam Nho giáo mất độc tôn cùng với việcngười Pháp xoá bỏ các khoa thi hương, thi hội thời gian 1915 – 1919 Nhưng tưduyNho giáo, cả mặt tích cực và mặt hạn chế thì vẫn dai dẳng tồn tại ở người này,người kia, ở thời này và thời nọ Điều đó có giúp cho xã hội giữ được nền nếp, đạo

lý song cũng gây trở ngại cho việc dân chủ hoá, cho việc đổi mới tư duy và pháttriển

Cốt lõi của Nho giáo là Nho gia Đó là một học thuyết chính trị nhằm tổchức xã hội Để tổ chức xã hội có hiệu quả, điều quan trọng nhất là phải đào tạo

Trang 9

cho được người cai trị kiểu mẫu - người lý tưởng này gọi là quân tử (quân = kẻ làmvua, quân tử = chỉ tầng lớp trên trong xã hội, phân biệt với " tiểu nhân", nhữngngười thấp kém về điạ vị xã hội, thiếu đạo đức hoặc đạo đức chưa hoàn thiện) Đểtrở thành người quân tử, con người ta trước hết phải " tự đào tạo", phải " tu thân".Sau khi tu thân xong, người quân tử phải có bổn phận phải " hành đạo".Nho giáo làsản phẩm của hai nền văn húa: văn húa du

Là một trong những trung tâm văn húa Phật giáo tiêu biểu bậc nhất vào thời Trần, chùa Quỳnh Lâm chắc chắn phải có những bằng chứng về sự hội nhập Phật,Nho, Đạo đã nói.Triết lý dân gian làm cho tư tưởng nhà Phật thêm khỏe mạnh, vàcác hình thức sinh hoạt phong phú của dân gian giúp nú thâm nhập vào nhiều mặtcủa đời sống Màu sắc của sinh hoạt phồn thực rất đậm nét trong các hình thức lễ hộivùng này dưới hình thức một Thiền viện, Quỳnh Lâm thời Lý - Trần thực chất làhình ảnh thu nhỏ của một sự dung hợp văn húa, bắt nguồn từ mạch sống của một xãhội đang tự phát hay tự giác kéo giãn những ràng buộc khắt khe về hệ tư tưởng, làmcho đời sống an lạc kéo dài, tâm hồn dân chúng thảnh thơi tự tại, và mọi tiềm năngngày càng nẩy nở Chỉ từ giữa thế kỷ XV trở đi, Nho giáo trở thành độc tôn, hiện t-ượng dung hợp nói trên mới bị quan điểm chính thống của vương triều Lê sơ xúa bỏ.Tuy vậy, trong tâm lý cũng như trong thói quen sinh hoạt lâu đời của người dân,việc xúa bỏ đâu phải là chuyện dễ dàng Trên Phật điệnở các chùa chiền Việt Nam,cho đến tận ngày nay, bên cạnh bàn thờ Phật vẫn cứ có một tũa riêng thờ Mẫu, biểutượng sự chung sống của Phật giáo với Nho giáo và các tín ngưỡng khác của dântộc Điều đó có thể chứng minh rằng, giữa Phật giáo và Nho giáo luôn luôn có sựảnh hưởng, liên kết, cùng nhau bổ trợ song song phát triển, một vị vua anh minh,một xã hội thịnh trị thì cần phải có sự dung hợp giữa hai đạo phái này, dùng Nhogiáo để trị nước, dùng Phật giáo để yên dân

Trang 10

Nghệ thuật chạm khắc dân gian của người Việt rất đa dạng, độc đáo và luônsong hành với chạm khắc chính thống (hay chạm khắc bác học), tức nghệ thuậtchạm khắc phục vụ cho cung đình, cho tầng lớp quý tộc Nghệ thuật chạm khắcdân gian và nghệ thuật chạm khắc chính thống không có sự phân định rõ rệt, cóchăng chỉ ở những chi tiết rất nhỏ như hình tượng con rồng gắn với vua chúa thì có

5 móng biểu hiện quyền hành của vua với 5 phương, còn con rồng trong dân giangắn với vũ trụ, với những ước vọng của

khéo léo của các nghệ nhân dân gian, hình tượng con người trong cuộc sốngthường nhật đã đi vào nghệ thuật chạm khắc thật sinh động, tươi mắt như cảnh mẹgánh con, đẽo gỗ, chèo truyền uống rượu, làm xiếc, đánh đàn tất thẩy đều nói lênmột giá trị điêu khắc rõ rệt với các khối được diễn tả căng no đủ, từ một hình thứcđơn giản, mà vững chắc, mạnh bạo, mang một giá trị nghệ thuật cao Những hìnhảnh của cuộc sống đã hoà nhập vào những bức chạm, nhập tâm tới mức mà chỉbằng vài khối đơn giản đã diễn tả được một con người cả về hình thể, động tác và ýnghĩa Tuy nhiên, hình ảnh con người trong nghệ thuật chạm khắc chỉ mang tíchchất tượng trưng Hình tượng con người thế kỷ 16 được thể hiện ở nhiều phươngdiện khác nhau đã khẳng định một bước đi mới của nghệ thuật tạo hình dân tộc, núcòn giữ lại được cốt lõi của nhiều vấn đề xã hội và lịch sử, của ước mơ, đồng thời

đề tài này cũng mang những nét khởi đầu làm tiền đề cho sự phát triển nghệ thuậtchạm khắc dân gian cuối thế kỷ 17

Cả mảng chạm mang tư cách gần gũi với đồ khảm như biểu hiện một sự thoadiễn kỹ thuật hết sức tinh khéo, điêu luyện Một trong những yếu tố chi phối trựctiếp đến sự phát triển của nghệ thuật chạm khắc dân gian thời kỳ này chính làkhông gian kiến trúc mở của những ngôi đình làng Với không gian kiến trúc nhưvậy, ánh sáng thiên nhiên có thể chiếu rọi khắp nơi ở những cung bậc khác nhau,

đã nảy sinh bao hình thức chạm khắc trên các phần kiến trúc như đầu kèo, chắn

Trang 11

gió mà tiêu biểu như chạm khắc đình Tây Đằng, đình Liên Hiệp đã mang đếnmột luồng sinh khí với nét chạm tự do, cấu trúc đồ sộ Cá tính và phong cách cánhân chìm lẫn trong các hình tượng và được dung dưỡng bởi cuộc sống làng xãvừa khép kín, vừa đa dạng như những tế bào gộp nên nền văn hoá nông nghiệpViệt Nam.

Một điểm nổi bật ra trong nghệ thuật chạm khắc dân gian thế kỷ 17 là 70năm đầu được coi là đỉnh cao của nghệ thuật tượng, chỉ đến cuối thế kỷ 17, nghệthuật trạm khắc dân gian mới phát triển và gắn với đình làng Lúc đó hình tượngcon người được nổi lên mang tư cách trung tâm Vào giữa thế kỷ,

XVII nú càng ngày càng phát triển mở rộng để trở nên độc lập Còn tuyếnngang là tuyến chạy ngang sang hai bên cánh của ngôi đình, cũng là nơi các quanviên, chức sắc tụ họp bàn việc làng xã Và chạm khắc kiến trúc cũng được tuânthủtheo chức năng sử dụng gian này Gian giữa luôn là gian thờ, cũng được xem như

là đường thần đạo của ngôi đình Các mảng chạm khắc mà theo đó cũng lựa chọncác chủ đề làm sao cho thích hợp với tâm thức chầu hầu vào gian giữa theo trục thầnđạo, nơi có Thành Hoàng làng ngự trị Thần Hoàng làng cũng chính là thần linh tốicao ảnh hưởng đến vận mệnh của làng xã

Do vậy trên các đầu dư là các đầu rồng, khuôn mặt uy vũ giữ tợn, luụn chầuvào phớa trong Thậm chí đình làng Tây Đằng – một ngôi đình có niên đại từ khásớm ở thế kỷ XVI, người ta còn chạm con rồng ở hai cột cái phía trong gần vớihương án thờ Thành Hoàng làng quay mặt vào diện thờ Như vậy tính chất hầuchầu đã được chú trọng Các mảng chạm khắc khác cũng vậy, các sinh hoạt dângian thường được chạm khắc ở các gian hai bên cánh của ngôi đình, còn ở giangiữa luôn là các mảng chạm rồng mây, rồng ổ, hay vinh quy bái tổ, cá húa long haylão long huấn tử

Trang 12

Những mảng chạm khắc này còn được phụ trợ thêm bởi yếu tố bài trí sắp đặt

ở các đình làng Các bộ bát bửu, lỗ bộ thường đặt hai bên của nhang án thờ thầncùng với ngựa, lọng hoặc kiệu, những đồ dùng trong các lễ rước hoặc các ngày lễhội của làng Rựa đội hạc hay phỗng chầu hai bên cũng góp phần vào tạo thêm tínhchất thiêng liờng cho gian thờ Ngoài ra những đơn nguyên kiến trúc khác đượchoàn thiện dần tử thế kỷ XVI, khi đình chỉ có dạng chữ nhất đến dạng thức nộicông ngoại quốc củađình thế kỷ XVIII đã ít nhiều củng cố cho quan niệm về trụcđường thần đạo này Từ cột biểu tường bao, qua một khoẳng sân rộng, đến gianTiền bái và tũa Đại đình, đã tạo ra cho đình làng càng những thế kỷ sau dáng vẻmột tiểu triều đình cho ngôi nhà chung của cộng đồng làng xã

Như vậy trên một phương diện nào đó, đây không phải là lý thuyết của Nhogia, nhưng cái ảnh hưởng của nú là hoàn toàn có thể Nho giáo đã ngấm

lực lượng phổ biến Nho giáo trong sinh hoạt làng xã Do vậy khác với giaiđoạn trước, được tiếp nhận chủ yếu bằng chính quyền và tri thức thì từ thế kỷ XVItrở đi, Nho giáo đã thấm sâu hơn vào nhiều tầng lớp của văn húa dân gian Núcộng hưởng để tạo ra ngôn ngữ mới trong nghệ thuật Do vậy biểu tượng cá húarồng ở đây về mặt ý nghĩa cũng không khác bao xa với các bức chạm “Vinh quybái tổ” đều là những biểu tượng ca ngợi lý tưởng của học vấn, đồng thời cũng là lýtưởng của Nho giáo Bằng học vấn của con người có thể thay đổi được thân phậncủa mình, không những vậy mà còn làm vinh danh cho cả làng, làm mát mặt choThành Hoàng làng

Các mảng chạm khắc “Vinh quy bái tổ” có niên đại thế kỷ XVII – XVIII nở

rộ ở các đình làng đã cho thầy những giá trị thiết yếu của hệ thống thi cử Nhogiáo Cảnh "Vinh quy bái tổ" của các quan tân khoa cũng được nhiều người mô tảkhi viết về truyền thống học và thi Song, dường như mọi sự mô tả tưởng tượng vềhoạt động văn hoá của cộng đồng, cư dân làng xă trong ngày hội đón quan tân

Định dạng
Số trang	25
Dung lượng	90,48 KB