cảm nhận về giá trị nghệ thuật điêu khắc tượng nhà mồ tây nguyên hoàng xuân huy

Cảm nhận về giá trị nghệ thuật điêu khắc tượng nhà mồ Tây Nguyên - Hoàng Xuân Huy MỤC LỤC A.. Ngữ hệ Môn – Khmer và Malayo – Polinesia đóng vai trò chính trong ngôn ngữ Tây Nguyên cũng

Trang 1

Cảm nhận về giá trị nghệ thuật điêu khắc tượng nhà mồ Tây Nguyên - Hoàng Xuân Huy

MỤC LỤC

A. PHẦN MỞ ĐẦU Tran g

1 Lý do chọn đề tài……….3

2 Mục tiêu nghiên cứu- nhiệm vụ nghiên cứu……… 4

2.1 Mục tiêu nghiên cứu 2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu 3 Đối tượng nghiên cứu- Phạm vi nghiên cứu……… 4

3.1 Đối tượng nghiên cứu 3.2 Phạm vi nghiên cứu 4 Phương pháp nghiên cứu……… 4

5 Những đóng góp của đề tài……… 5

6 bố cục tiểu luận………5

B PHẦN NỘI DUNG Chương 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ VÙNG ĐẤT VÀ CON NGƯỜI TÂY NGUYÊN 1.1. Địa lý, lịch sử , dân cư và bản sắc văn hoá các dân tộc Tây Nguyên……6

* Địa lý * Lịch sử * Dân cư 1.2. Nguồn gốc cơ bản hình thành nghệ thuật điêu khắc tượng nhà mồ Tây Nguyên………

………9

Trang 2

1.3. Tượng nhà mồ phục vụ đời sống tớn

ngưỡng……… 10

1.4. Tượng nhà mồ luụn gắn với khụng gian nhà mồ………12

Cảm nhận về giỏ trị nghệ thuật điờu khắc tượng nhà mồ Tõy Nguyờn - Hoàng Xuõn Huy Chương 2: GIÁ TRỊ NGHỆ THUẬT CỦA NGHỆ THUẬT ĐIấU KHẮC TƯỢNG NHÀ MỒ TÂY NGUYấN 2.1 Cỏc lớp tượng nhà mồ………15

2 2 Chu trỡnh thiết kế tượng nhà mồ………20

2.3 Giỏ trị nghệ thuật của tượng nhà mồ trong tớn ngưỡng mang màu sắc đa thần giỏo của người Tõy Nguyờn……… 22

2 4 Cỏc giỏ trị nghệ thuật của tượng nhà mồ………

24 2 5 Sự phõn bố chung của tượng mồ trong khụng gian nhà mồ……… 26

2 6 Cỏc yếu tố tạo hỡnh về hỡnh thể, bố cục, đề tài, mảng khối, đường nột, màu sắc……… 26

2 6 1 Tượng mồ là loại tỏc phẩm điờu khắc độc đỏo bậc nhất xứ sở Tõy Nguyờn Tợng mồ là loại tác phẩm điêu khắc độc đáo bậc nhất xứ sở Tây Nguyên………26

2 6.2 Tạo hỡnh……… 27

2 6.3 Đưũng nột………28

2 6.4 Màu sắc trờn tượng……… .

30 Cảm nhận về giỏ trị nghệ thuật điờu khắc tượng nhà mồ Tõy Nguyờn - Hoàng Xuõn Huy 2 7 Giỏ trị thẩm mỹ trong cỏch tạo hỡnh tượng mồ Tõy Nguyờn……… 31

Trang 3

C KẾT LUẬN……… 32 ẢNH MINH HOẠ……… 34 TÀI LIỆU THAM KHẢO……….44

A PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Giá trị văn hoá và giá trị lịch sử làm cho tượng nhà mồ từ lâu đã trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều nhà khoa học thuộc các ngành xã hội và nhân văn Nó

là mét di sản văn hoá quý báu không chỉ riêng của Việt Nam, của Đông Nam Á mà còn của cả nhân loại Theo nhiều chuyên gia dân tộc học, tượng nhà mồ còn hứa hẹn nhiều khám phá mới về lịch sử tộc người và văn hoá tộc người Thượng ở vùng đất đỏ Tây Nguyên

Vùng đất Tây Nguyên hùng vĩ – nơi bảo lưu một nền văn hoá rực rỡ của các dân tộc có nguồn gốc từ thổ dân Đông NamÁ và Đa Đảo Ngữ hệ Môn – Khmer và Malayo – Polinesia đóng vai trò chính trong ngôn ngữ Tây Nguyên cũng như tập tục tang ma trọng thể thấy phổ biến ở cư dân hoang đảo quanh xÝch đạo địa cầu,

tiêu biểu là lễ bỏ mả Điêu khắc tượng nhà mồ Tây Nguyên là một mảng điêu khắc khá độc đáo trong nền nghệ thuật điêu khắc Việt Nam Nhà mồ và tượng nhà mồ

là một phần vô cùng quan trọng và rất đặc sắc trong văn hoá cổ truyền của đồng bào các dân tộc Tây Nguyên Nó vừa là văn hoá vật thể, vừa là văn hoá phi vật thể, vừa có giá trị về nghệ thuật, điêu khắc và kiến trúc, lại vừa có ý nghĩa về dân tộc

Trang 4

học, tôn giáo học và văn hoá dân gian Gắn liền với nhà mồ và tượng nhà mồ là hàng loạt yếu tố văn hoá của cư dân Tây Nguyên như: lễ hội, Èm thực, âm nhạc, các quan hệ cộng đồng…Cho đến nay, đã có mét sè công trình nghiên cứu về nhà

mồ và tượng nhà mồ Tây Nguyên Tuy vậy, nói chung đây vẫn còn là một lĩnh vực

để ngỏ – có nhều vấn đề chúng ta chưa biết được là bao, cần được tìm hiểu hơn nữa

Là mét sinh viên mỹ thuật, và đã vài lần đến thăm quan tại Bảo tàng Dân Tộc học Việt Nam (đường Nguyễn Văn Huyên – Hà Nội), nơi hội tụ các giá trị văn hoá và tinh thần của đại gia đình các dân tộc Việt Nam Trong khuôn viên ngoài trời tại bảo tàng có ngôi nhà mồ Giarai - Aráp được đưa ra tõ Tây Nguyên Đứng trướcngôi nhà mồ tôi rất thích thú và tò mò trước quần thể những bức tượng gỗ bao quanh hàng rào nhà mồ, những bức tượng dãi dầu mưa nắng…với những nét tạo hình trên bề mặt rất độc đáo, cuốn hút người xem Dù chưa một lần được đặt chân đến vùng đất Tây Nguyên, chưa được nhìn thấy “rừng tượng mồ” độc đáo, nhưng tôi vẫn quyết định chọn đề tài này để đưa ra mét sù “cảm nhận về giá trị nghệ thuật điêu khắc tượng nhà mồ Tây Nguyên”

2 Mục tiêu nghiên cứu – Nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu, tìm hiểu, đưa ra cảm nhận về giá trị nghệ thuật điêu khắc tượng nhà

mồ Tây Nguyên Góp một phần nhỏ vào việc nghiên cứu vẻ đẹp của tượng nhà mồ Tây Nguyên

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Trong phạm vi hẹp của tiểu luận tôi chỉ tập trung nghiên cứu, tìm hiểu, đưa ra cảm nhận về “giá trị nghệ thuật điêu khắc tượng nhà mồ Tây Nguyên”

3 Đối tượng nghiên cứu – phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

- Bản sắc văn hoá độc đáo của các tộc người Thượng ở Tây Nguyên

Trang 5

- Lễ hội bỏ mả nói chung, nhà mồ và tượng nhà mồ nói riêng.

- Các yếu tố tạo hình tạo nên giá trị nghệ thuật của tượng nhà mồ Tây Nguyên

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu, tìm hiểu ba lớp tượng tiêu biểu trong không gian nhà mồ Tây Nguyên

4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp quan sát

- Phương pháp so sánh, phân tích

- Phương pháp tham khảo

- Phương pháp thực nghiệm

5 Những đóng góp của đề tài

Là cơ sở, tài liệu tham khảo cho những ai đam mê tìm hiểu các yếu tố về giá trị nghệ thuật điêu khắc tượng nhà mồ Tây Nguyên

6 bố cục tiểu luận

Gồm bèn phần:

A.Phần mở đầu

B Phần nội dung:

Chương 1 Khái quát chung về vùng đất và con người Tây Nguyên

Chương 2 Giátrị nghệ thuật của nghệ thuật điêu khắc tượng nhà mồ Tây Nguyên

C.Phần kết luận

Ảnh minh hoạ

Tài liệu tham khảo

Trang 6

B PHẦN NỘI DUNG

CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ VÙNG ĐẤT VÀ CON NGƯỜI TÂY NGUYÊN

1.1. Địa lí , lịch sử, dân cư và bản sắc văn hoá các dân tộc

Tây Nguyên

* Địa lí

Tây Nguyên là vùng cao nguyên giáp với cả Lào và Campuchia, Gia Lai, Đắk Lăk và Đắk Nông chỉ có chung đường biên giới với Campuchia, còn Lâm đồng không có đường biên giới quốc tế Thực chất Tây Nguyên không phải là mét cao nguyên duy nhất mà là một loạt cao nguyên liền kề Đó là các cao nguyên: Kon Tum, cao nguyên Kon Plông, cao nguyên Kon Hà Nừng, Plây Ku, cao nguyên M’Drăk, cao nguyên Buôn Ma Thuột, Mơ Nông, cao nguyên Lâm Viên và cao nguyên Di Linh, tất cả các cao nguyên này đều được bao bọc về phía Đông bởi những dãy núi và khối nói cao (chính là Trường Sơn Nam)

* Lịch sử

Tây Nguyên từ xưa vốn là vùng đất tự trị, địa bàn sinh sống của các bộ tộc thiểu số, chưa phát triển thành mét quốc gia hoàn chỉnh

Sau khi Nguyễn Hoàng xây dựng vùng cát cứ phía Nam, các chúa Nguyễn ra sức loại trừ các ảnh hưởng còn lại của Chăm Pa và cũng phái mét sè sứ đoàn để thiết

Trang 7

lập quyền lực ở khu vực Tây Nguyên Các bộ tộc thiểu số ở đây dễ dàng chuyển sang chịu sự bảo hộ của người Việt

Ở triều nhà Nguyễn, quy chế bảo hộ trên danh nghĩa đối với Tây Nguyên vẫn không thay đổi nhiều, mặc dù vua Minh Mạng có đưa phần lãnh thổ Tây Nguyên vào bản đồ Việt Nam (Đại Nam nhất thống toàn đồ – 1834) Người Việt vẫn chủ yếu khai thác miền đồng bằng nhiều hơn, đặc biệt ở các vùng miền Đông Nam bộ ngày nay, đã đẩy các bộ tộc thiểu số bán sơn địa lên hẳn vùng Tây Nguyên (nh trường hợp dân tộc Mạ)

Sau khi người Pháp nắm quyền kiểm soát Việt Nam, họ đã thực hiện hàng loạt các cuộc thám hiểm và chinh phục vùng đất Tây Nguyên Trước đó, các nhà truyền giáo đã đi tiên phong lên vùng đất còn hoang sơ chất phác này Năm 1888, mét người Pháp gốc đảo Corse tên là Mayréna sang Đông Dương chọn Dakto làm vùng đấtt cát cứ và lần lượt chinh phục được các bộ lạc thiểu số Ông thành lập vương quốc Sedang có quốc kì, giấy bạc, có cấp chức riêng và tự mình lập làm vua tước hiệu Marie đệ nhất Nhận thấy được vị trí quan trọng của vùng đất Tây Nguyên, nhân cơ hội Mayréna về Châu Âu, chính phủ Pháp đã đưa công sứ Quy Nhơn lên “đăng quang” thay Mayréna Vùng đất Tây Nguyên được đặt dưới quyền quản lí của công sứ Quy Nhơn Sau đó vài năm thì vương quốc này cũng bị giải tán Năm 1891, bác sĩ Alexandre Yersin mở cuộc thám hiểm và phát hiện ra cao nguyên Lang Biang Ông đề nghị chính phủ thuộc địa xây dựng mét thành phố nghỉ mát tại đây Nhân dịp này người Pháp bắt đầu chú ý khai thác kinh tế đối với vùng đất này Năm 1898, vương quốc Sedang bị giải tán Một toà

đại lí hành chính được lập ở KonTum, trực thuộc công sứ Quy Nhơn, năm

1899, thực dân Pháp buộc vua Đồng Khánh ban dô trao cho họ Tây Nguyênđể họ

có quyền tổ chức hành chínhvà trực tiếp cai trị các dân tộc thiểu số ở đây

* Dân cư

Trang 8

Nhiều dân tộc thiểu số sống chung với dân tộc Việt (Kinh) ở Tây Nguyên như: Bana, Gia Rai, Êđê, Cơ Ho, Mạ, Xơ Đăng, Mơ Nông, …chính quyền Việt Nam Cộng Hoà gọi chung những dân tộc này “đồng bào sắc tộc” hoặc “người Thượng” (“Thượng” có nghĩa là “ở trên” là người miền cao, miền nói) Trong đó, người Gia-Rai và Êđê thuộc dòng ngôn ngữ Nam Đảo, các dân tộc Ba Na, Mơ Nông và Xơ đăng thuộc nhóm ngôn ngữ Môn-Khơme, ngữ hệ Nam Á

- Dân tộc Ba Na, cư trú ở 2 tỉnh Gia Lai, KonTum và ở miền nói 2 tỉnh Đắk Lắk và

mét bộ phận ở miền Tây 2 tỉnh Phú Yên, Bình Định bao gồm những nhóm địa phương như: Tơ-Lô, Giơ-Lông, Bnâm, Roh, Kon Kđeh, …

- Dân tộc Êđê, tập trung ở hai tỉnh Đắk Lắc và mét bộ phận ở miền Tây hai tỉnh

Phú Yên, Khánh Hoà Thuộc về tộc này cũng có các nhóm địa phương: Kpạ, Adham, Bih, Êpan, Ktul…

- Dân tộc Gia - Rai, phần đông ở GiaLai, mét sè ở hai tỉnh liền kề là KonTum và

Đắk Lắc, với năm nhóm địa phương chính: Hdrung, Chor, Aráp, Tbuăn và Mthur

- Dân tộc Mnông, phân bố ở Đắk Lắ, Lâm Đồng, Bình Phước Trong cộng đồng có

nhiều nhóm địa phương nh: Nông, Rlăm, Prâng, Preh, Biát, Bu Đâng, …

- Dân tộc Xơ - Đăngphân bố tõ Tây Bắc tỉnh KonTum qua miền nói hai tỉnh Quảng

Ngãi và Quảng Nam, gồm năm nhóm: Ha-lăng, Xơ-teng, Tơ-đrá, Mnâm, Ca-dong

Ở các tộc người Tây Nguyên nói chung, tập tính cộng đồng làng là một đặc điểm chi phối từng gia đình, từng cá nhân và tác động mọi mặt đến đời sống, thậm chí

có thể nói đến văn hoá làng của họ Ở họ, tinh thần cộng đồng làng xã rất sâu

đậm và ý thức tuân thủ luật tục rất mạnh mẽ Trong xã hội cổ truyền, mỗi làng tuy không hoàn toàn khép kín biệt lập, nhưng vẫn có nét riêng của cộng đồng mình, từ địa vực sinh sống đến “bộ máy” tự quản, từ các quan hệ kinh tế – xã hội, lề thói, đến mối liên kết tinh thần, từ ngôi nhà chung “nhà Rông”, nguồn thức ăn, đến nghĩa địa…Họ đều là những cư dân nông nghiệp, có truyền thống canh tác của lúa, rẫy và sống gắn bó sâu sắc rất lâu đời với môi trường sinh thái rừng miền cao

Trang 9

nguyên Mấy tháng giao thời nông nhàn nằm trong mùa khô Tây Nguyên, người

ta tổ chức ăn tết theo tõng làng và có nhiều sinh hoạt lễ tục diễn ra sôi nổi như: cầu

an, cúng lúa mới, cúng máng nước…đặc biệt là lễ bỏ mả thường rộ vào tháng 2, tháng 3 Có người gọi đây là “mùa bỏ mả”

Người Tây Nguyên tin mọi vật đều chứa tinh linh hay “hồn” (đa thần giáo)

Lễ bỏ mả của những tộc người Thượng là dịp sinh hoạt văn hoá cổ truyền tổng hợp đặc sắc: Có hiến tế bằng súc vật, lễ cúng và lễ chia của cải cho người chết, có trình diễn âm nhạc, múa, trò rối và mặt nạ, có việc ngả món và hình thức Èm thực cộng đồng – cộng cảm…Tiến sĩ Ngô Văn Doanh từng nhận xét: …”Không một lễ hội nào ở Tây Nguyên lại mang tính tổng hợp văn hoá nghệ thuật một cách nhuần nhuyễn và sinh động như lễ bỏ mả” Hàng loạt giá trị văn hoá được tạo ra nhân dịp

bỏ mả

1.1. Nguồn gốc cơ bản hình thành nghệ thuật điêu khắc

tượng nhà mồ Tây Nguyên

Cả hai tộc người Ba na và Gia rai đều có quan niệm giống nhau về người chết, về thế giới và cuộc sống của người chết Khi người ta chết đi, hồn đều thành

ma (Atâu) Ma chỉ ra đi vĩnh viễn sau khi người sống làm cho nã nhà mả và lễ bỏ

mả Thế giới của người chết nằm trên mặt đất và là nơi tối tăm ở phía mặt trời lặn.Ở thế giới của người chết đó, các hồn ma (Atâu) còng sinh sống, làm ăn, và cũng chết nh người sống vậy Atâu chết đI, sau một vài kiếp đều hoá

chưa chồng khiêng và một hoặc hai thanh niên chưa vợ điều khiển Cuộc múa rối được tiến hành quanh nhà mồ theo sau là mọi người nhảy múa, ca hát, đánh chiêng, trống… Còng trong buổi lễ bỏ mả này, người dân còn được thưởng thức tài đẽo gọt, tạc các hình người, hình thú, thưởng thức vẻ đẹp của nhà mồ, tài năng làm ra các con rối, điểm nhấn đặc biệt, gắn chặt và không thể thiếu trong quan niệm, tín ngưỡng của người Tây Nguyên chính là những bức tượng gỗ bao quanh không gian nhà mồ Theo quan niệm thì tượng nhà mồ được làm ra trong lễ

Trang 10

bỏ mả là để đưa tiễn người chết sang thế giới xa xăm, thế giới khác Theo quan niệm của người Gia Rai, Ba na tượng thay thế người, nên những hình tượng được làm quanh nhà mồ không gì khác hơn là để phục vụ cuộc sống vật chất và tinh thần của người chết Bởi vậy, khi sống cuộc đời ra sao thì khi chết đi, con người chỉ đi

xa nhưng cũng là một cuộc sống không khác gì thế giới bên này

Những bức tượng nhà mồ với những hình, khối, đường nét sống động bằng chất liệu gỗ thiên nhiên qua đôi bàn tay khéo léo của con người đã tạo nên nét độc đáo tạo nên linh hồn ngôi nhà mồ, tượng ra đời từ thiên nhiên rồi hoà vào thiên nhiên mặc cho các yếu tố của thời tiết như mưa, nắng, sương, gió làm hư háng Khi quan sát tượng nhà mồ với muôn hình muôn dạng bao quanh lấy ngôi nhà mồ tại khu nghĩa địa, người xem không có cảm giác sợ hãi, cách biệt với thế giới tượng mồ,

mà còn cảm nhận được những sinh hoạt quen thuộc vẫn tồn tại và diễn ra hàng ngày trong môi trường sống của người Gia rai, Ba na…tõ người lấy nước, người khóc, người chia cơm lam, người đánh trống…người nghệ nhân đem lại cái cảm giác gần gũi giữa người sống và người chết thông qua thế giới tượng mồ, đồng thời làm tan biến sự sợ hãi của người sống đối với một thế giới khác biệt Có thể nói tượng nhà mồ nh mét cầu nối trong tiềm thức của người sống với không gian, ý nghĩa chung của ngôi nhà mồ

Trang 11

Tượng người ôm mặt( bào thai) Tượng nam nữ giao hoan

Đó là thế giới sinh thành con người, có bào thai trong bụng mẹ, có giao hoan, giao phối âm dương, có bụng mang dạ chửa Con người từ thuở nguyên sơ phô bày dáng khoả thân, minh chứng sức mạnh truyền đời của loài người, với nét đẽo thô ráp nhưng được cường điệu những bộ phận cần được phụ trương, bởi thế đường nét mạnh mẽ gây Ên tượng mạnh rất khác thường

Ở nhóm tượng thứ nhất này có ba loại tượng cụ thể:

- Loại thứ nhất là tượng thể hiện cặp nam- nữ đang phô bày bộ phận sinh dục và cảnh nam nữ giao hợp

- Loại thứ hai là tượng đàn bà chửa

Định dạng
Số trang	15
Dung lượng	70,73 KB