nghiên cứu một số biến chứng thường gặp trong tuần lễ đầu và một số yếu tố liên quan trên bệnh nhân tai biến mạch máu não

Bi n ch ng táo bón.. Bi n ch ng loét da.

M C L C

T V N ……….-1-

Ch ng 1 - 3 -

T NG QUAN TÀI LI U - 3 -

1.1.2 Phân lo i .- 3 -

1.2 c đi m d ch t h c [4,15,17,22] - 3 -

1.3.S l c gi i ph u, ch c n ng tu n hoàn não - 5 -

1.3.1 H th ng đ ng m ch não[7,9,13] - 5 -

1.3.1.1 Tu n hoàn ngo i vi - 5 -

1.3.1.2 Tu n hoàn trung tâm - 5 -

1.3.2 Sinh lý tu n hoàn não[8,9,13] - 5 -

1.3.2.1 L u l ng tu n hoàn não - 5 -

1.3.2.2 i u hòa cung l ng máu ng i bình th ng - 6 -

1.3.3 C ch b nh sinh[13] - 6 -

1 3.3.1 C ch b nh sinh c a nh i máu não - 6 -

1.3.3.2 C ch b nh sinh c a ch y máu não - 7 -

1.4 Các y u t nguy c c a tai bi n m ch máu não[5,16,20] - 7 -

1.5 M t s bi n ch ng th ng g p trong tai bi n m ch máu não[2,3,23]…… - 8 -

1.5.1 Viêm ph i - 8 -

1.5.2 Táo bón - 9 -

1.5.3 Loét - 10 -

1.5.4 T ng đ ng huy t - 12 -

1.5.5 Bí ti u c p - 13 -

1.5.6 T c m ch chi - 13 -

Ch ng 2 - 16 -

I T NG VÀ PH NG PHÁP NGHIÊN C U - 16 -

2.1 i t ng nghiên c u .- 16 -

2.1.1 Tiêu chu n l a ch n b nh nhân - 16 -

2.1.2 Tiêu chu n lo i tr - 16 -

2.2 Ph ng pháp nghiên c u - 16 -

2.2.1 Ph ng pháp nghiên c u: S d ng ph ng pháp mô t c t ngang…… .- 16 -

2.2.3 Các b c ti n hành - 16 -

2.2.3.1 nh ngh a: - 16 -

2.2.3.2 Lâm sàng: - 16 -

2.2.3.3 Ch n đoán hình nh - 17 -

2.2.3.4 Xác đ nh v trí t n th ng……… … - 17 -

2.2.3.5 Các y u t nguy c - 17 -

2.2.3.6 ánh giá bi n ch ng khi có các bi u hi n lâm sàng sau: - 18 -

2.3 o đ c trong nghiên c u - 20 -

2.4 a đi m nghiên c u và th i gian nghiên c u - 20 -

Ch ng 3 - 21 -

K T QU NGHIÊN C U 21

-3.1 Mô t bi n ch ng th ng g p……….-21-

3.2 c đi m chung đ i t ng nghiên c u - 21 -

3.2.1 Tu i .- 22 -

3.2.2 Gi i tính - 23 -

3.2.3 Lo i tai bi n m ch máu não: 24

-3.2.4 S bi n ch ng trên m t b nh nhân……… -25 -

3.2 Y u t liên quan v i các bi n ch ng th ng g p - 26 -

3.2.1 Tu i v i bi n ch ng th ng g p - 26 -

3.2.3 Gi i tính v i bi n ch ng - 27 -

3.2.4 Lo i t n th ng v i bi n ch ng .- 28 -

3.2.5 Ý th c v i bi n ch ng - 29 -

3.2.6 V trí t n th ng v i bi n ch ng .- 30 -

3.2.7 Y u t nguy c v i bi n ch ng 31

-3.2.7.1 Y u t nguy c v i có bi n ch ng sau TBMMN……… 31-

3.2.7.2 Y u t nguy c v i không có bi n ch ng……… ………32 -

Ch ng 4 - 36 -

BÀN LU N - 36 -

4.1 c đi m đ i t ng nghiên c u: - 36 -

4.2 c đi m các bi n ch ng sau tai bi n m ch máu não: - 37 -

4.2.1 Bi n ch ng viêm ph i .- 37 -

4.2.2 Bi n ch ng táo bón .- 38 -

4.2.3 Bi n ch ng t c m ch chi .- 38 -

4.2.4 Bi n ch ng loét da .- 39 -

4.2.5 Bi n ch ng bí ti u c p - 40 -

4.2.6 Bi n ch ng t ng đ ng huy t - 40 -

K T LU N - 42 -

KI N NGH - 44 -

T V N

Tai bi n m ch máu não (TBMMN) là b nh lý c p tính c a h th ng m ch máu não và là b nh lý th ng g p trong Th n kinh – Tim m ch TBMMN là b nh có t

l t vong r t cao n u không c ng đ l i nh ng di ch ng n ng n , nh h ng đ n

đ i s ng, sinh ho t c a ng i b nh, gia đình và xã h i Theo th ng kê c a T ch c

Y t th gi i (TCYTTG) , đ i v i các n c phát tri n TBMMN là nguyên nhân t vong đ ng hàng th ba sau b nh ung th và tim m ch [13] T l m c b nh các

n c phát tri n r t cao, hàng n m, Hoa K có kho ng 5 tri u tr ng h p b tai

bi n m i, ph n l n x y ra sau tu i 55 (Rusell 1983), t l t vong Hoa K n m

1977 có kho ng 182.000 ng i ch t do TBMMN chi m 1/10 t ng s t vong m i

lo i Theo Rusell 1983 t l t vong giai đo n đ u là 15% và 50% b nh nhân s ng sót thì tàn ph [4] Pháp n m 1982, t l t vong do TBMMN là 130/100.000 dân [8,12] Nghiên c u c a Bonita n m 1992 thì t l t vong do TBMMN là 10% – 12% t ng s t vong ng i trên 65 tu i t i các n c công nghi p [4,8,13] Vì v y,

đã có lúc ng i ta quan ni m “ Tai bi n m ch máu não là cách k t thúc cu c đ i

c a ng i già” [13].Trên s ng i b b nh, g n m t n a b t vong trong th i gian vài gi hay vài tu n l sau khi b b nh Trong s đó, 90% các b nh nhân s ng sót

th ng b tàn ph v th ch t và tâm th n [22] Theo báo cáo c a TCYTTG (Murray 1996) n m 1990 c tính có t i 2,1 tri u ng i t vong vì TBMMN t i Châu Á, bao g m 1,3 tri u ng i Trung Qu c, 448.000 ng i n và 390.000 ng i các n i khác tr Nh t B n

V i tu i th c a con ng i ngày nay càng đ c nâng cao, v n đ TBMMN đã tr nên m i quan tâm b c xúc c a y h c và y t c ng đ ng [16] Tuy đã th nghi m nhi u ph ng pháp đi u tr , nh ng đ n nay v n ch a có ph ng pháp đi u tr nào

đ c coi là đ c hi u Chi phí cho đi u tr , ch m sóc b nh nhân TBMMN r t t n kém song k t qu đ t đ c còn h n ch Hoa K m i n m chi tiêu 7 t ôla cho TBMMN (Feignensson 1978) Pháp chi phí cho TBMMN chi m 2,5% – 3%

t ng chi phí y t trong c n c [13]

M t s bi n ch ng c a TBMMN th ng g p góp ph n gây t vong cao nh : Viêm

ph i, táo bón, t c m ch chi, loét, t ng đ ng huy t, bí ti u…

Nh ng b nh nhân TBMMN d b nguy hi m b i s phát tri n c a các bi n ch ng khác nhau và c ng là nguyên nhân c a s tàn t t b i TBMMN Vi c phát hi n, đi u

tr k p th i c ng nh d phòng t t các bi n ch ng trên TBMMN không nh ng làm

h n ch t vong mà còn làm gi m thi u di ch ng Trên c s đó chúng tôi ti n hành nghiên c u đ tài: “ Nghiên c u m t s bi n ch ng th ng g p trong tu n l

đ u và m t s y u t lien quan trên b nh nhân tai bi n m ch máu não đi u tr

t i vi n Lão Khoa Trung ng” V i m c tiêu:

1 Mô t m t s bi n ch ng th ng g p trên b nh nhân tai bi n m ch máu não trong

tu n l đ u

2 Mô t m t s y u t liên quan đ n các bi n ch ng th ng g p Tu i, gi i, y u t nguy c c a TBMMN và tình tr ng b nh

Ch ng 1

T NG QUAN TÀI LI U 1.1 nh ngh a và phân lo i tai bi n m ch máu não[8,13,21]

1.1.1 nh ngh a

Theo đ nh ngh a c a TCYTTG: “ Tai bi n m ch máu não là s x y ra đ t

ng t các thi u sót ch c n ng th n kinh, th ng khu trú h n lan t a, t n t i quá 24

gi ho c gây t vong trong 24 gi Các khám xét lo i tr nguyên nhân ch n

th ng” (Công b n m 1990, b n ti ng Pháp)

1.1.2 Phân lo i

Tai bi n m ch máu não th c ra là m t nhóm b nh lý khá ph c t p do r t nhi u nguyên nhân tùy thu c vào v trí t n th ng (đ ng m ch, t nh m ch) và c ch b nh sinh (ch y máu, thi u máu) v.v Th ng phân tai bi n m ch máu não thành ba lo i:

- Tai bi n thi u máu c c b (nh i máu não hay nh n não)

- Tai bi n ch y máu não

- Lo i h n h p v a ch y máu não v a nh n não

* Thi u máu c c b não là h u qu c a s gi m đ t ng t l u l ng tu n hoàn máu não do t c m t ph n hay toàn b m t đ ng m ch não Khu v c t i b i m ch không đ c nuôi d ng s b h y ho i nh n ra Trong thi u máu c c b não ng i

- Thi u máu c c b não hình thành: Không h i ph c, di ch ng nhi u

* Ch y máu là s xu t hi n c a máu trong nhu mô não Có th kèm theo máu trong khoang d i nh n và các não th t

1 2 c đi m d ch t h c [4,15,17,22]

- Khái ni m ng i cao tu i [22]: Theo TCYTTG có th x p các l a tu i nh sau:

T 45 tu i đ n 59 tu i : Ng i trung niên

T 60 tu i đ n 74 tu i: ng i nhi u tu i

T 75 tu i đ n 90 tu i: ng i già

Trên 90 tu i: ng i già s ng lâu

Theo cách s p x p này t 60 tu i tr lên thu c l p ng i cao tu i

c đi m quan tr ng nh t c a tu i già là s thoái tri n các ch c n ng và s kém thích nghi

- Theo các nghiên c u trên th gi i tuy s li u khác nhau (cao ho c th p) nh ng 2

th p k qua TBMMN đã t ng hàng n m, Thái Lan t l m i m c n m 1980 là 12,7/100.000 ng i đ n n m 1984 là 18,7/100.000 T l t vong b t đ u gi m 27%

so v i th p k tr c

* Vi t Nam:

- Theo nghiên c u d ch t h c TBMMN 1989 – 1994 c a b môn Th n kinh tr ng

i h c Y Hà N i t l hi n m c trung bình là 115,92, t l m i m c trung bình là 28,25, t l t vong trung bình là 21,55

- Nam gi i b TBMMN nhi u h n, t nam/n là 1/1,48

- Nhóm tu i d i 50 tu i b TBMMN chi m t l th p (9,5%) trong c ng đ ng

nh ng l i chi m t l đáng quan tâm (36%) trong b nh vi n

- Tai bi n th xu t huy t chi m 35% s b nh nhân n i trú

- Di ch ng nh và v a chi m t l cao (68,42%) Di ch ng v n đ ng là ch y u có 92,62% b nh nhân T l b nh nhân đi u tr t i nhà còn cao 51%

1 3.S l c gi i ph u, ch c n ng tu n hoàn não

1.3.1 H th ng đ ng m ch não[7,9,13]

Não đ c nuôi d ng b ng h th ng tu n hoàn não, đ c hình thành t 4

cu ng m ch chính: hai đ ng m ch c nh trong và hai đ ng m ch đ t s ng Lazorthe (1968) phân chia tu n hoàn não thành hai khu v c t i máu có ch đ huy t áp khác nhau:

1.3.1.1 Tu n hoàn ngo i vi

Do các nhánh nông c a các m ch máu não t i máu cho d i v não và l p

ch t tr ng d i v , t o thành m t h n i r t phong phú Qua m i l n phân nhánh, áp

l c t i đó gi m xu ng, do đó có áp l c th p, khi huy t áp h đ t ng t d b t n

th ng nh i máu não

1.3.1.2 Tu n hoàn trung tâm

G m các nhánh sâu c a m ch máu não cho vùng nhân xám trung ng, sau

đó đi ra nông t n cùng l p ch t tr ng d i v Nh ng nhánh này là nhánh t n, do

đó ch u áp l c cao Khi có đ t t ng huy t áp đ t ng t th ng gây ch y máu não

Gi a các khu v c ngo i vi và trung tâm hình thnhf m t đ ng vi n ranh gi i, không có m ch n i quan tr ng gi a hai khu v c nông và sâu đ c g i là vùng “ t i

h n” r t d x y ra các t n th ng nh i máu lan t a ho c nh i máu ch y máu não

1.3.2 Sinh lý tu n hoàn não[8,9,13]

1.3.2.1 L u l ng tu n hoàn não

L u l ng tu n hoàn não ch a đ n 15% t ng l u l ng tu n hoàn c a c

th Theo Ingvar và c ng s , l u l ng tu n hoàn não trung bình ng i l n: 44,8±5,4ml/100 gram não/phút L u l ng trong ch t xám là 79,7±10,7ml/100 gram não/phút Tai bi n nh i máu não s x y ra khi l u l ng máu não gi m d i 18-20ml/100 gram não/phút, trung tâm nh i máu não là vùng ho i t có l u

l ng t 10-15ml/100 gram não/phút Còn xung quanh vùng này có l u l ng máu

t 20-25ml/100 gram não/phút, các t bào v n còn s ng nh ng không ho t đ ng

i u tr tai bi n nh i máu não là nh m ph c h i t i máu cho vùng này

1.3.2.2 i u hòa cung l ng máu ng i bình th ng

Ng i bình th ng luôn có cung l ng máu não luôn c đ nh 55ml/100 gram não/phút Cung l ng này không bi n đ i theo cung l ng tim Khi có huy t áp cao máu lên não nhi u thì c tr n thành m ch tùy thu c vào huy t áp trong long m ch,

c ch này m t tác d ng s gây ra tai bi n, x y ra khi có s đ t bi n c a huy t áp Theo Bayliss huy t áp trung bình đ c coi là huy t áp đ y máu lên não, đ c tính theo công th c:

* Ngoài hi u ng Bayliss, s đi u hòa còn có c ch khác tham gia:

- nh h ng c a y u t th d ch, chuy n hóa Các m ch máu não r t nh y c m v i

s thay đ i hóa h c trong máu đ c bi t là n ng đ khí carbonic và oxy trong máu

đ ng m ch Khi PCO2 t ng gây giãn m ch máu não và n u gi m s gây co m ch não Khi PO2 gi m s làm s làm giãn m ch máu não (đ nh y c m ít h n PaCO2)

- S đi u hòa th n kinh giao c m c a m ch máu

1.3.3 C ch b nh sinh[13]

1 3.3.1 C ch b nh sinh c a nh i máu não

Bình th ng l u l ng máu lên não kho ng 700-750ml/phút Trong thi u máu c c b não, vi c gi m l u l ng máu lên não gây thi u h t cung c p oxy và glucose là nh ng y u t đ u tiên gây ra t n th ng t bào não N u s cung c p oxy không đ , các ty l p th không đ m nhi m đ c nhu c u n ng l ng c a não do suy

s p t ng h p sinh hóa c a ATP mà ATP là ngu n c p n ng l ng duy nh t cho não Do thi u oxy, phân h y glucose trong đi u ki n y m khí gây đ ng acid lactic làm toan chuy n hóa m c đ n ng, r i lo n th m th u làm t n th ng t bào

não theo nhi u c ch khác nhau mà ch y u là h ng t bào, t o đi u ki n cho các

đ c ch t xâm nh p vào trong t bào, làm ch t t bào

Khi mô não thi u máu các t bào sao b t n th ng phù não xu t hi n s m S

gi m cung c p oxy làm gi m s s n xu t ATP và thoát ion K+

, s xâm nh p các ion

Cl- và Na+ vào t bào sao gây ra phù t ch c th n kinh đ m Phù não xu t hi n s m kho ng 3 gi sau ngh n m ch và t i đa 24 gi , t n t i và lan t a t i 72 gi

1.3.3.2 C ch b nh sinh c a ch y máu não

Cho đ n nay có hai h c thuy t đ i l p nhau:

- Thuy t do v m ch c a Charcot và Bouchard (1868) gi i thích ch y máu não là do

v các túi ph ng vi th và đã đ c xác nh n qua các hình nh vi th Túi ph ng này th ng th y đ ng m ch xuyên xu t phát t đ ng m ch não gi a mà th ng là

đ ng m ch đ u – vân còn g i là “đ ng m ch c a ch y máu não” là nh ng đ ng

m ch tân nên ph i ch u áp l c cao, khi huy t áp cao d b v

- Thuy t không do v m ch c a Rouchox (1884) c t ngh a hi n t ng ch y máu là

do thoát h ng c u thành m ch Tr c khi ch y máu não đã có thi u máu c c b gây

t n th ng nh n não n giai đo n sau, tu n hoàn tái l p l i, nh ng thành m ch

v n n m trong khu v c đã thi u máu nên c ng b t n th ng và vì th đã đ h ng

c u thoát ra kh i thành m ch Thuy t thoát bào qua thành m ch xóa đi m t ph n ranh gi i gi a ch y máu não và nh i máu não, coi đó là hai giai đo n c a cùng m t quá trình Tuy có khác nhau nh ng c hai thuy t đ u th ng nh t vai trò c a thành

m ch

1.4 Các y u t ngu y c c a tai bi n m ch máu não[5,16,20]

Nhi u y u t nguy c đ i v i TBMMN đã đ c xác đ nh Theo tài l u c a TCYTTG (1989) đ i v i m i TBMMN c n chú ý đ n các y u t nguy c sau:

- T ng huy t áp: T ng huy t áp là y u t nguy c hàng đ u trong TBMMN, đ c bi t

là trong ch y máu não

- T ng lipit máu: đây là y u t nguy c quan tr ng c a x v a đ ng m ch, khi có

x v a thành m ch làm h p đ ng kính lòng m ch d n đ n h u qu gây thi u máu

c c b não

- T ng đ ng máu: T ng đ ng máu là y u t nguy h i đ i v i TBMMN do trong đái tháo đ ng có hi n t ng thoái hóa thành m ch, làm t ng tr ng các m ng x

v a m ch máu trong và ngoài s

- Các b nh tim m ch gây t c m ch: rung nh , h p hai lá, lo n nh p hoàn toàn, các

c c huy t kh i t tim… theo dòng máu lên não gây t c m ch

- Nh i máu c tim: Thi u máu c c b có th x y ra hai tu n sau nh i máu c tim, thi u nuôi d ng c tim, suy tim là nguy c gây gi m huy t đ ng

- Béo phì: là y u t quan tr ng v i b nh tim và th phát đ i v i TBMMN

- Nghi n thu c lá: Thu c lá làm t ng nguy c tai bi n do v a x đ ng m ch

- Ngoài ra còn nhi u y u t khác nh : t ng acid uric, ít v n đ ng th l c, ph n dùng thu c tránh thai, y u t gi i, ngh nghi p…

1.5 M t s bi n ch ng th ng g p trong tai bi n m ch máu não[2,3,23]

- V sinh r ng mi ng và đ ng hô h p trên s ch s

- Ch đ dinh d ng: cung c p đ n c đ làm loãng đ m, b sung vitamin qua rau qu , n giàu protein…

- Bi u hi n: Có c m giác bu n mót nh ng không đi đ c, s l n đi đ i ti n ít, phân

c ng, nh hòn bi nh , hay phân dê, r n nhi u m i đi đ c, c m giác tr c tràng b

đ ng ôi khi th y tr ng b ng, nhi u h i

- Nguyên nhân táo bón ng i TBMMN là do nh ng ng i này, vùng não dùng

đ đi u khi n đ i tràng và h u môn b t n th ng làm m t đi s co th t và giãn n

c a các c tr n trong đ i tràng và c vòng c a h u môn Ngoài ra, s y u đu i c a

b p th t b ng và vùng x ng ch u làm s di chuy n c a phân trong đ i tràng c ng khó kh n

- Ngoài ra còn do các nguyên nhân sau: thói quên n không đ ch t x , u ng không đ n c, ít ho t đ ng ,s d ng thu c đi u tr dài…

- Móc phân b ng ngón tay: áp d ng khi có táo bón B nh nhân n m nghiêng trái, hai g i h i g p v phía ng c y nh m t ngón tay đã bôi tr n vào tr c tràng, móc phân ra Ngh m t quãng ng n ch cho ru t co bóp Ti p t c làm cho đ n khi l y

h t phân ra V sinh ngoài cho b nh nhân

- S d ng thu c nh n tràng theo y l nh c a bác s

1.5.3 Loét

- Loét do đè ép là loét hình thành trên ph n t ch c g n x ng c a c th khi ng i

b nh n m ho c ng i lâu ép lên vùng đó

- C ch gây loét: Khi da còn s ng, da s thu nh n nh ng ch t dinh d ng c n thi t

và oxy t máu N u da b đè ép trong m t th i gian dài, máu không th đ n, da s không nh n đ c ch t dinh d ng và s b ho i t , nhi m trùng

- Nh ng vùng hay b loét: Nh ng ch hay b loét là nh ng ch b t đè nhi u nh :

ch m, hai g x ng b vai, khu u tay, x ng cùng c t, ng i, m u chuy n l n

x ng đùi, gai ch u, đ u g i, hai gót chân, m t cá ngoài

- Các y u t thu n l i gây loét: Da t, ph n c th b li t, m t c m giác, các b nh

v tim m ch gây nên r i lo n tu n hoàn, r i lo n cung c p n ng l ng, ch t dinh

d ng, các r i lo n chuy n hóa nh đái tháo đ ng

- M c đ 3 (Ho i t ): Da b h hoàn toàn, ti p đ n là hi n t ng h y ho i ho c ho i

t l p bi u bì hay các l p sâu h n V t loét mang hình dáng c a m t v t th ng sâu

- M c đ 4 (V t th ng lan r ng, ho i t sâu): Da b phá h y, v t th ng lan r ng sau đó là hi n t ng ho i t các t bào c x ng

* Phòng ng a

- Gi ng n m cho b nh nhân luôn ch c ch n

- Ga gi ng luôn gi ph ng

- t b nh nhân trên đ m h i, đ m n c, lót ch n bông đ n m…

- Lo i b tr ng l c giúp tái l p tu n hoàn cho các mô ph c h i t t h n, b nh nhân

đ c đ t n m c 4 t th (nghiêng 2 bên, s p, ng a) tr khi có ch ng ch đ nh,

ph i ki n tra vùng b đè ép sau m i l n thay đ i t th

- Khi b nh nhân ng i lâu trên xe l n h ng d n b nh nhân ng i d n tr ng l c lên toàn b mông và hai đùi, không nên đ hai chân cao khi ng i vì tr ng l c c a toàn

b c th d n lên 2 ng i và b nh nhân s b d b loét Nh c nh b nh nhân t mình nâng ng i lên c sau 20 – 30 phút/ l n S d ng đ m khi ng i trên xe l n

ho c trên gh

- Không đ các v t s c nh n g n n i c a b nh nhân vì nó có th đâm vào ng i

mà b nh nhân không bi t, b nh nhân c ng c n c nh giác v i các v t nóng vì có th gây b ng cho da

- Luôn luôn gi cho da s ch và khô, th ng xuyên v sinh da c n th n, luôn r a da

b ng xà phòng trung tính và lau khô b ng kh n m m, sau đó làm d u da b ng thu c làm m m da ho c bôi lên m t l p silicon m ng đ gi cho da m m và đàn h i

- H ng d n cho b nh nhân t ki m tra da, t làm v sinh (có th dùng g ng đ soi), t l n tr không đ m t t th lâu

- T p vân đ ng ch đ ng ho c th đ ng ngoài tác d ng t ng c ng th l c, t ng

t m ho t đ ng kh p còn có tác d ng làm t ng l u thông tu n hoàn ch ng loét và chóng lành v t loét

- Dinh d ng t t c ng có tác d ng phòng loét: cho b nh nhân n u ng đ y đ ch t

đ m Các th c n nh tr ng, s a, th t, cá… Các rau qu nhi u vitamin nh rau, cam, chanh, nho, táo…

1 5.4 T ng đ ng huy t

- T ng đ ng huy t (T H) là có quá nhi u glucose trong máu, ph n ánh s d th a glucose t i các mô c a c th N u T H n ng và kéo dài s gây t n th ng các

m ch máu và c th

- Theo TCYTTG, n u đ ng huy t lúc đói ≥ 1,26g/l (7mmol/l) là T H N u

đ ng huy t th và b t c lúc nào trong ngày ≥ 2g/l (11mmol/l) là T H sau b a n

- ái tháo đ ng làm cho quá trình x v a đ ng m ch di n ra nhanh h n ng i bình th ng, do v y hi n t ng nh ng c c huy t kh i hình thành trong lòng đ ng

m ch hay các m ng x v a làm bít t c lòng đ ng m ch là nguyên nhân làm cho máu, ôxy không đ n nuôi d ng đ c vùng m ch máu đó cung c p ây không ch

là lý do d n đ n t c m ch máu não, phình v m ch máu não mà còn gây ra đau th t

ng c và nh i máu c tim

- Ph n l n các t n th ng m ch máu trong b nh ti u đ ng đ u là h u qu c a vi c

r i lo n chuy n hóa lipid, mà trong đó hi n t ng t ng đ ng huy t là m t trong

nh ng nguyên nhân chính làm phát sinh ra b nh và thúc đ y b nh ngày càng tr m

tr ng h n Nh ng r i lo n chuy n hóa lipid này, n u không đ c đi u tr k p th i,

s phát sinh ra nh ng m ng x v a đ ng m ch và d n đ n các bi n ch ng t c đ ng

m ch

* Phòng ng a

- Th c hi n y l nh thu c và xét nghi m: thu c u ng, thu c tiêm

- Ki m soát và theo dõi đ ng máu: thu c, th đ ng máu

- C n n nh t, h n ch n đ ng t, n ít m , ph t ng đ ng v t, không hút thu c lá,

h n ch t i đa s d ng các ch t kích thích nh r u bia, cà phê…

- n đúng gi , u ng thu c đúng gi , không n v t, nên n thành b a, l a ch n th c

n theo h ng d n, n đ ch t x

- L n tr , xoa bóp th ng xuyên; ho t đ ng v a s c

- V sinh cá nhân: đánh r ng mi ng, v sinh m t, v sinh thân th , bàn chân…thay

qu n áo s ch s

1.5.5 Bí ti u c p

- i ti u là m t đ ng tác theo ý mu n do s k t h p hài hòa gi a s co bóp m nh

c a bàng quang và s giãn n th t r ng c a c bàng quang, đó là c vòng trong và

c vòng ngoài (c vòng ni u đ o) C vòng trong còn có tên là c vòng nh n, ch u

s chi ph i c a h th n kinh th c v t, còn c vòng ngoài ch u s chi ph i c a não

Nh v y, mu n đi ti u đ c ph i có đ các đi u ki n: bàng quang co bóp đ m nh, các c vòng giãn n đ r ng, ni u đ o thông th ng, không b v ng m c Thi u

m t trong các y u t trên s d n đ n bí ti u

- Bí ti u là tình tr ng không th đi ti u đ c do t c ngh n s thoát n c ti u Tình

tr ng bí ti u có th n ng lên trên m t b nh nhân có ti n s khó ti u ho c có th x y

ra đ i v i ng i ch a h có r i lo n ti u ti n

- Bí ti u c p tính là hi n t ng đ t ng t bí ti u, b nh nhân c r n m i may ra có vài

gi t n c ti u thoát ra ngoài, trong khi đó thì bàng quang c ng đ y, c m giác r t t c

b ng và đôi khi xu t hi n c n co th t

- Bí ti u m n tính là k t qu c a tình tr ng ti u khó và ti u không h t tr i qua th i gian dài, n c ti u t n t i trong bàng quang ngày m t t ng n lúc nào đó b ng

d i hình thành kh i c u bàng quang l n d n nhìn th y đ c, to nh qu bóng nh

B nh nhân d n d n thích nghi v i tình tr ng b t th ng này Nh ng s đ ng này

vô cùng nguy hi m v i th n N u tình tr ng này kéo dài s gây ra s c ng tr ng toàn b h ti t ni u, viêm nhi m ti t ni u ng c dòng và suy th n

* X trí và ch m sóc

- t sonde ti u

- R a sonde th ng xuyên 3 ngày/ l n b ng NaCl 9%

- Không l u sonde quá lâu trên m t tu n ph i thay sonde

- Khi l u sonde nên k p xong hàng ngày t 4 - 6 gi tháo n c ti u m t l n ph i

k p th sonde ti u khi có ý đ nh rút sonde

1.5.6 T c m ch chi

B nh nhân TBMMN th ng n m b t đ ng lâu làm gi m dòng ch y c a máu

tnh m ch và gây hình thành c c máu đông C c máu đông s phát tri n trong t nh

m ch sâu trong c (t c t nh m ch sâu), t c m ch chi

- Các tri u ch ng th ng g p nh t trong giai đo n đ u là phù hai chi d i đi kèm

v i c m giác n ng, chu t rút v ban đêm

-Các tri u ch ng n ng d n và xu t hi n các m ng r i lo n dinh d ng trên da và các tnh m ch giãn d n, n i ngo n nghoèo, có th có nh ng đ t viêm t c t nh m ch

v i các tri u ch ng nhi m trùng toàn thân nh s t cao, môi khô l i b n và t i ch

tnh m ch b viêm đ , bên trong lòng xu t hi n nh ng c c thuyên t c c ng …

- Vi c xác đ nh ch n đoán ch yêu d a vào bao g m nhìn th y nh ng đo n t nh

m ch b giãn, ngo n ngoèo, da đ i màu, r i lo n dinh d ng, loét và s xu t hi n các u máu

- S đ c đ c ng c a ph n m m, đ c bi t là vùng x ng chày, so sánh c hai bên,

có th s th y c m t đo n t nh m ch c ng, phù n , các c c thuyên t c và xác đ nh nhi t đ da

- Ch n đoán xác đ nh b ng siêu âm màu Doppler màu m ch máu xác đ nh đ c

nh ng r i lo n huy t đ ng h c, tình tr ng c a các van t nh m ch, m c đ giãn c a

- Giai đo n cu i có th di n ti n đ n tình tr ng giãn to toàn b h t nh m ch, giãn

tnh m ch r t l n, tr tu n hoàn và r i lo n dinh d ng c a da chân phía d i gây viêm loét, nhi m trùng

- C c thuyên t c có th tách r i kh i thành t nh m ch, đi v tim và gây thuyên t c

đ ng m ch ph i

* X trí và ch m sóc

- Th c hi n thu c theo y l nh đi u tr

- L n tr , xoa bóp 2 gi /l n, t p v n đ ng th đ ng th ng xuyên cho b nh nhân Dinh d ng: n nhi u b a, b sung vitamin nhóm A, B, C; ch bi n th c n đ m

b o v sinh; cân đ i kh u ph n protid/lipid/glucid = 1:1:4

V sinh cá nhân và v sinh thân th cho b nh nhân

6 Nghiên c u đã th c hi n: “Bi n ch ng th ng g p trong tu n l đ u trên b nh nhân đ t qu não c p”,Phan Thái Nguyên, V Anh Nh , b nh vi n c u Kè- Trà Vinh

K t qu : Bi n ch ng sau đ t qu não c p r t ph bi n Trong đó bi n ch ng táo bón th ng x y ra nh t chi m t l 71,1%; k đ n là các bi n ch ng tim m ch chi m 39%; t ng đ ng huy t chi m 32,1%; viêm ph i chi m 32%; t ng áp l c n i s chi m 28,3%; bí ti u c p chi m 25,1%; loét da chi m 13,9%; h natri máu chi m 13,4%; xu t huy t tiêu hóa chi m 12,7%; nhi m trùng ti u chi m 8%; cu i cùng là

bi n ch ng co gi t chi m 2,1%

Ch ng 2

I T NG VÀ PH NG PHÁP NGHIÊN C U 2.1 i t ng nghiên c u

2.1.1 Tiêu chu n l a ch n b nh nhân

- T t c các b nh nhân kh i b nh trong m t tu n tính t khi có tri u ch ng đ u tiên

và đ c ch n đoán là TBMMN có ít nh t m t bi n ch ng nêu sau đây: viêm ph i, táo bón, t ng đ ng huy t, bí ti u, t c m ch chi, loét

- B nh án rõ ràng, có đ ch n đoán lâm sàng và c n lâm sàng, có đ a ch liên l c c

th

2.1.2 Tiêu chu n lo i tr

- B nh nhân TBMMN không có bi n ch ng

- B nh nhân nh p vi n sau ngày th 7 TBMMN x y ra

- B nh nhân không ph i là TBMMN nh : ch n th ng s não, u não, viêm não…

Theo đ nh ngh a c a TCYTTG: “ Tai bi n m ch máu não là s x y ra đ t

ng t các thi u sót ch c n ng th n kinh, th ng khu trú h n lan t a, t n t i quá 24

gi ho c gây t vong trong 24 gi Các khám xét lo i tr nguyên nhân ch n

th ng” (Công b n m 1990, b n ti ng Pháp)

2.2.3.2 Lâm sàng:

M t s tri u ch ng lâm sàng (có th là d u hi u kh i phát ban đ u)

- R i lo n ý th c: nh (Glasgow: 13 – 14 đi m), v a (Glasgow: 9 – 12 đi m), n ng (Glasgow < 8 đi m) (ph l c 3)

T n th ng thân não (25 %): tri u ch ng đa d ng, có th gây li t t chi, r i

lo n th giác, h i ch ng khóa trong (t nh, hi u nh ng do li t, không làm gì đ c)

T n th ng t khuy t (25 %): nhi u đi m nh i máu nh quanh h ch n n, bao trong,

đ i th và c u não Ng i b nh v n ý th c, các tri u ch ng có th ch liên quan t i

v n đ ng ho c c m giác ho c c hai

2.2.3.5 Các y u t nguy c

c xác đ nh thông qua khám lâm sàng, ti n s và xét nghi m c n lâm sàng nh :

- T ng huy t áp: ti n s , đo Huy t áp 2 l n/24 gi T ng huy t áp đ i v i ng i t

18 tu i tr lên là khi ng i đó có ít nh t m t trong hai s huy t áp sau: (1) huy t áp

t i đa ≥ 140 mm Hg và (2) huy t áp t i thi u ≥ 90 mm Hg

- ái tháo đ ng: Bình th ng glucose huy t t ng khi đói < 6,1 mmol/L, n u

m c đ glucose huy t t ng khi đói ≥ 7,0 mmol/L trong ít nh t 2 l n xét nghi m liên ti p các ngày khác nhau thì b đái tháo đ ng

m ch, b nh m ch vành, béo phì, ti n s hút thu c lá LDL (1,8 – 3,9 mmol/l) T ng trong nguy c x v a đ ng m ch và b nh m ch vành

- Th a cân, Béo phì: xét nghi m HDL<0,9mmol/l G i W là kh i l ng c a m t

BMI> 40: quá béo phì [17]

- T ng acid uric: bình th ng:Nam 140-420 mol/L, N 120-380 mol/L

- B nh tim m ch: b nh van tim, thi u máu c tim, rung nh

+ X-quang: hình nh viêm ph i (tiêu chu n vàng): th y có vùng m hình tam giác đ nh h ng v r n ph i, đáy h ng ra ngoài (viêm ph i thùy)ho c th y hai ph

qu n th ng có nh ng đám m không đ u (viêm ph qu n ph i)

+ Xét nghi m công th c máu: s l ng b ch c u t ng cao trên 10 G/l, t ng ch

y u là b ch c u đa nhân trung tính

- Táo bón: táo bón th ng đ c đ nh ngh a là có d i 3 l n đi đ i ti n trong m t

tu n

+ Bi u hi n: Có c m giác bu n mót nh ng không đi đ c, s l n đi đ i ti n ít, phân c ng, nh hòn bi nh , hay phân dê, r n nhi u m i đi đ c, c m giác tr c tràng

b đ ng ôi khi th y tr ng b ng, nhi u h i

- Loét: Loét do đè ép là loét hình thành trên t ch c g n x ng c a c th , khi

+ M c đ 3 (Ho i t ): Da b h hoàn toàn, ti p đ n là hi n t ng h y ho i ho c

ho i t l p bi u bì hay các l p sâu h n V t loét mang hình dáng c a m t v t

th ng sâu

+ M c đ 4 (V t th ng lan r ng, ho i t sâu): Da b phá h y, v t th ng lan

r ng sau đó là hi n t ng ho i t các t bào c x ng

- T ng đ ng huy t: Theo TCYTTG, n u đ ng huy t lúc đói ≥1,26g/l (7mmol/l)

là T H N u đ ng huy t th và b t c lúc nào trong ngày ≥ 2g/l (11mmol/l) là

T H sau b a n

- Bí ti u:

+ Bí ti u là tình tr ng không th đi ti u đ c do t c ngh n s thoát n c ti u Tình

tr ng bí ti u có th n ng lên trên m t b nh nhân có ti n s khó ti u ho c có th x y

ra đ i v i ng i ch a h có r i lo n ti u ti n

+ Bí ti u c p tính là hi n t ng đ t ng t bí ti u, b nh nhân c r n m i may ra có vài

gi t n c ti u thoát ra ngoài, trong khi đó thì bàng quang c ng đ y, c m giác r t t c

b ng và đôi khi xu t hi n c n co th t

- T c m ch chi:

+ Các tri u ch ng th ng g p nh t trong giai đo n đ u là phù hai chi d i đi kèm

v i c m giác n ng, chu t rút v ban đêm.Các tri u ch ng n ng d n và xu t hi n các

m ng r i lo n dinh d ng trên da và các t nh m ch giãn d n, n i ngo n nghoèo, có

th có nh ng đ t viêm t c t nh m ch v i các tri u ch ng nhi m trùng toàn thân nh

s t cao, môi khô l i b n và t i ch t nh m ch b viêm đ , bên trong lòng xu t hi n

nh ng c c thuyên t c c ng …

+ Khám lâm sàng: nhìn, s : c ng chân b s ng to, s ng đ , chân nóng, các t nh

m ch nông n i rõ và viêm c ng

+ Ch n đoán đ c xác đ nh b ng siêu âm Doppler màu m ch máu: xác đ nh nh ng

r i lo n huy t đ ng h c, tình tr ng c a các van t nh m ch, m c đ giãn c a t nh

m ch và các c c thuyên t c trong lòng m ch

* T t c b nh nhân đ c thu th p theo b nh án chung (ph l c 2)

* Dùng ph ng pháp so sánh trung bình t ng c p, ki m đ nh X2 theo ph n m m SPSS 15.0

- Thu th p thông tin đ c s cho phép c a khoa, phòng b nh vi n Lão Khoa D i

s đ ng ý, giúp đ c a b nh nhân và ng i nhà b nh nhân

2.4 a đi m nghiên c u và th i gian nghiên c u

- Nghiên c u đ c ti n hành t i b nh vi n Lão khoa Trung ng trong kho ng

th i gian 1 tháng 1 n m 2011 đ n 20 tháng 4 n m 2011