mô tả mối liên quan giữa chỉ số hình thái với bệnh tim mạch trên những bệnh nhân đang điều trị

Tên tu i và các thông tin cá nhân.

T V N

Hi n nay cùng v i s phát tri n không ng ng thì mô hình chung xu h ng b nh

t t c ng gia t ng không kém c n c phát tri n, n c đang phát tri n và nh ng

n c nghèo Trong s đó không th không th không k t i s gia t ng chóng m t

c a b nh tim m ch B nh tim m ch (TM) là m t trong nh ng nguyên nhân làm gi m

ch t l ng cu c s ng, gây già nua tr c tu i ho c t vong s m [26]

Theo T ch c Y T Th Gi i n m 2002 kho ng 12,6% t l t vong chung trên

toàn c u là do b nh tim thi u máu c c b và nh i máu c tim (NMCT) [12] M hàng n m có kho ng 1,5 tri u ng i b NMCT, t l t vong trong giai đo n c p

kho ng 30% [12] Theo th ng kê c a t ng h i y h c n m 2001 t l t vong do

nguyên nhân tim m ch nói chung là 7,7%, trong đó 1,02% t vong do NMCT [17]

T i Vi t Nam, th ng kê c a B y t t i các b nh vi n trong c n c trong nh ng

n m g n đây cho th y, t l m c và t l t vong c a các b nh tim m ch khá cao T

l m c b nh lý TM và đ t qu ngày càng t ng, tiêu bi u là b nh THA Theo nghiên

c u c a Vi n Tim m ch Vi t Nam trong c ng đ ng trên 25 tu i, n m 1960 t l m c

mi n B c là 2%, toàn qu c n m 1992 là 11,7% , đ n n m 2003 là 16,3% mi n

B c Vi t Nam (th ng kê trong 4 t nh và thành ph )

V n đ cân n ng và th a cân, béo phì đang ngày tr thành m i quan tâm l n

không ch trong ngành Y t mà c trong c ng đ ng dân c ây không ch là y u t

gây b nh tim m ch mà còn là nguyên nhân c a r t nhi u các c n b nh khác M t s

nghiên c u cho th y ch s BMI c ng nh vòng b ng (VB), vòng hông (VH) có liên

quan t l thu n v i t l m c b nh TM Tuy nhiên Vi t Nam, chúng tôi ch a th y

có nghiên c u đ y đ nào v m i liên quan này Vì v y chúng tôi ti n hành nghiên

c u đ “ M i liên quan gi a ch s hình thái v i b nh Tim m ch trên nh ng b nh

nhân đang đi u tr ” nh m 3 m c tiêu:

1 ánh giá tình tr ng th a cân, béo phì thông qua ch s BMI, s đo vòng b ng,

vòng hông trên nh ng b nh nhân đang đi u tr t i Vi n Tim m ch – B nh vi n B ch

Mai

2 Mô t m i liên quan gi a ch s BMI, s đo vòng b ng, vòng hông và t l m c

m t s b nh lý tim m ch nhóm b nh nhân này

CH NG 1

T NG QUAN TÀI LI U

Trong th k XX b nh tim m ch đã l m t là tai h a l n nh t c a loài ng i V

cu i th k , m i n m chúng đã c p đi sinh m ng c a 17 tri u ng i, g p 6 l n t vong do HIV – AIDS Theo th ng kê c a t ch c Y t Th gi i c 4 giây l i có 1

ng i b nh i máu c tim, 5 giây l i có 1 ng i b tai bi n m ch máu não và c 3 giây l i có 1 ng i ch t là do b nh tim m ch.[8]

B nh tim m ch là b nh có nguy c gây t vong cao N m 1980, b nh TM là

b nh gây t vong cao đ ng hàng th t , n m 2000 thì b nh này gây t vong hàng

đ u.[10] N u nh t l t vong do nguyên nhân tim m ch đ u th k XX ch chi m 20% t l t vong chung thì đ u th k XXI con s đó là kho ng 50% các

n c phát tri n và 25% các n c đang phát tri n [12]

1.1 Th c tr ng b nh TM hi n nay

1.1.1.Trên th gi i

T i Pháp n m 1991 có 6 nhóm gây t vong cao trong đó b nh TM chi m hàng

đ u 363/100.000 ng i nam gi i và 231/100.000 ng i n gi i (Báo cáo th XX

v dân s Pháp INED, 1989), t l t vong b nh TM cao h n b nh ung th [18]

T i các n c Châu âu khác, t l này không kém ph n đe d a, n m 1985 riêng nam gi i, t l t vong Liên Bang c (c ) là 638.5/100.000 ng i, Áo là

646.2/100.000 ng i, B là 688.2/100.000 ng i, Hà Lan là 465.5/100.000

ng i, Anh là 548.9/100.000 ng i, Th y S là 422.4/100.000 ng i.[18]

1.1.2 T i Vi t Nam

T nhi u n m nay, Vi n Tim m ch – B nh vi n B ch Mai đã ti p nh n BN tim

m ch đ n khám và đi u tr c ng nh t vong do b nh tim m ch luôn đ ng v trí hàng đ u, theo s li u t 1992-1996 c a Ngô V n Thành và Nguy n Th H ng thì

t vong TM chi m 33,1% trong t ng s t vong t i BV B ch Mai, ch đ ng sau t vong do t t c các lo i b nh nhi m trùng c ng l i (37,2%), v t xa t vong do ung

th (8,87%) và t vong do các b nh khác (20,1%) G n đây nh t theo th ng kê c a

GS Tr n Qu và TS Nguy n Chí Phi thì BN tim m ch đi u tr n i trú trong n m

1998 là 2.220 ng i, chi m 12,42% t ng s đi u tr n i trú trong n m, đ ng hàng

đ u trong các nhóm b nh.[25]

B nh tim m ch là b nh chuy n hóa m c ph i, tuy ch a tìm đ c nguyên nhân

nh ng ng i ta đã xác đ nh đ c m t s y u t nguy c gây b nh

1.2 Các y u t nguy c gây b nh TM

- Y u t không thay đ i đ c: tu i, gi i tính, di truy n

- Y u t có th thay đ i đ c: hút thu c lá, u ng r u, t ng huy t áp, r i lo n lipid máu, béo phì, l i s ng t nh t i, stress

1.2.1 Tu i tác và gi i tính: Tu i tác có tác đ ng rõ ràng lên h th ng tim m ch,

tu i càng l n thì kh n ng m c các bênh tim m ch càng t ng Trong đ tu i t thanh niên đ n trung niên, nam b b nh tim m ch nhi u h n n , nh ng đ n tu i mãn kinh thì t l b nh tim m ch n x p x nam

1.2.2 Di truy n: Nhi u nghiên c u cho th y n u b m hay anh ch em b b nh

tim thì con cái, anh ch em ru t có nhi u nguy c m c b nh

1.2.3 Hút thu c lá

- Hút thu c lá không ch gây ra b nh m ch vành mà còn gây ra các b nh khác

nh : m ch máu ngo i biên, ung th ph i, d dày, t y… Hút thu c lá dù ít hay nhi u

c ng làm t ng nguy c m c b nh m ch vành N u hút > 20 đi u/ngày thì s t ng nguy c 2 – 3 l n so v i ng i không hút

- Nh ng ng i không hút thu c lá nh ng ti p xúc v i khói thu c do ng i khác hút c ng làm t ng nguy c b nh m ch vành, nh ng ng i này g i là hút thu c lá th

đ ng

- C ch gây b nh m nh vành c a hút thu c lá r t ph c t p: t n th ng thành

m ch, co m ch vành, đông máu, gây viêm, do nicotine và các ch t khác có trong thu c lá cacbon monoxide gây nên…

M , nghiên c u trên 4120 nam gi i hút thu c lá, ng i ta th y nguy c b

b nh đ ng m ch vành t ng lên g p 3 l n và t l t vong c ng cao h n nhi u l n so

v i ng i không hút thu c lá [12]

1.2.4 U ng r u

M t s nghiên c u cho th y r u có m i liên quan v i THA và các b nh lý TM

M t công trình nghiên c u ti n hành trên 4.626 nam gi i và 4.647 ph n tu i trung bình t 20 - 59 c a 32 qu c gia cho th y: nh ng đàn ông u ng t 300 - 499 ml r u

m i tu n, t c trên 60 ml r u m i ngày có huy t áp tâm thu trung bình cao h n

nh ng ng i không u ng r u là 2,7 mmHg c a huy t áp tâm thu và 1,6 mmHg huy t áp tâm tr ng

Nhi u nghiên c u khác đã ch ra r ng có s liên quan gi a nh ng ng i u ng

r u v i b nh thi u máu c tim và nh i máu c tim Tuy nhiên s liên quan này s

t l ngh ch v i l ng r u u ng m i ngày Có ngh a là u ng r u v a ph i thì t l

b nh thi u máu và nh i máu c tim s gi m, còn n u u ng nhi u r u quá thì nguy

c thi u máu và nh i máu c tim s gia t ng Nh ng ng i u ng r u v i m c đ

v a ph i thì s gi m 40-70% nguy c m c b nh đ ng m ch vành so v i nh ng

ng i không u ng ho c u ng quá nhi u

R u c ng là nguyên nhân làm gi m l ng ch t Fibrinogen trong máu c ng nh

gi m quá trình kích ho t ti u c u, t đó làm gi m kh n ng hình thành các c c máu đông trong lòng m ch làm t ng nguy c đ t qu và nh i máu c tim

nh ng ng i d i 65 tu i thì u ng nhi u r u s là m t nguyên nhân chính, chi m đ n 63% các tr ng h p lo n nh p tim ki u rung nh

V i các m ch máu ngo i vi nh : đ ng m ch đùi, khoeo, cánh tay… thì r u làm

gi m b t nhi u kh n ng m c b nh M t nghiên c u cho th y: t l ng i u ng r u

m i ngày b b nh đ ng m ch ngo i vi ch b ng 0,92 so v i ng i không u ng hay

T ng huy t áp là m t trong nh ng y u t nguy c góp vai trò quan tr ng trong

vi c gây b nh TM Huy t áp bao g m 2 tr s huy t áp là huy t áp tâm thu (huy t áp

t i đa) và huy t áp tâm tr ng (huy t áp t i thi u)[6] Theo t ch c Y t Th gi i,

huy t áp tâm thu có giá tr trong kho ng t 90 đ n d i 140mmHg, b ng ho c trên 140mmHg là t ng huy t áp Huy t áp tâm thu t ng khi lao đ ng, do h van đ ng

m ch ch (do t ng th tích tâm thu)[6] Huy t áp tâm tr ng có giá tr trong kho ng

t 60 đ n d i 90mmHg, b ng ho c trên 90mmHg là t ng huy t áp Huy t áp tâm

tr ng t ng khi gi m tính đàn h i c a thành m ch (g p trong x v a đ ng m ch),

khi co m ch.[6]

T ng huy t áp v a là m t b nh v a là y u t nguy c gây b nh tim m ch HA

t ng cao làm tim h at đ ng g ng s c h n, vách tim dày lên và tr nên c ng h n d n

đ n t ng nguy c b đ t qu , NMCT, suy th n và suy tim i u tr t ng HA làm

gi m nguy c NMCT và đ t qu Các nghiên c u cho th y khi gi m 20mmHg HA tâm thu và 11mmHg HA tâm tr ng thì gi m đ c 60% đ t qu và 46% b nh NMCT

1.2.6 R i lo n lipid máu

Theo m t s nghiên c u th y r ng t ng cholesterol máu là y u t đ c l p làm

t ng t l m i m c c a b nh tim thi u máu c c b và b nh lý m ch vành Cholesterol là thành ph n m trong máu, nó v n chuy n trong máu và có m t t t

c các t bào trong c th Gan s n xu t ra t t c các lo i cholesterol mà c th c n

đ tham gia c u trúc màng t bào và m t s hormone

- Nguyên nhân t ng cholesterol máu: Do n nhi u th c n giàu cholesterol: lòng

đ tr ng, m đ ng v t, gan, não Do kém đào th i, l i trong c th gây vàng da,

t c m t T ng huy đ ng, t ng cùng v i lipid máu: ti u đ ng t y, h i ch ng th n h

Do thoái hóa ch m: thi u n ng tuy n giáp, tích đ ng glycogen trong t bào gan.[9]

- H u qu : Cholesterol máu t ng cao và kéo dài s xâm nh p vào các t bào làm

r i lo n ch c ph n c a các t vào các c quan, n ng nh t là x v a đ ng m ch Các

m ng x v a bám vào thành m ch làm thành m ch d y lên, t ng áp l c ngo i vi cho tim do đó tim ph i ho t đ ng nhi u h n đ đ y máu đi, lâu d n s làm suy gi m

ch c n ng và ho t đ ng c a tim Ho c c ng có th kh i x v a di chuy n trong lòng

m ch, khi đi qua nh ng đ ng m ch nh s gây bít t c và là nguyên nhân c a nh i máu c tim, nh i máu não [9]

1.2.7 ái tháo đ ng ( T )

B nh tháo đ ng (ti u đ ng) đ c y v n mô t t th k XI v i 4 tri u tr ng

chính: n nhi u, đái nhi u, g y nhi u T gây t n th ng m ch máu thông qua x

v a m ch máu, gây nhi u bi n ch ng cho các c quan nh : th n, m t, não, chi đ c

bi t T là m t trong nh ng y u t nguy c b nh TM Nghiên c u Framingham cho th y T làm t ng nguy c x v a m ch 2 – 3 l n so v i nhóm BN không b

T [3]

Ng i T có nguy c b b nh tim m ch g p 2-8 l n nh ng ng i không T , 3/4 nh ng ng i T t vong vì b nh m ch vành Do v y vi c ki m soát đ ng huy t đóng vai trò quan tr ng trong vi c gi m nguy c x v a đ ng m ch và góp

ph n làm gi m các bi n ch ng TM

1.2.8 Stress

- Khi b stress c th th ng t ng ti t các ch t (thông th ng là adrenalin) làm

t ng nhu c u oxy c a c tim, co m ch vành, r i lo n ch c n ng đông máu, thành

m ch và có nh h ng không t t đ i v i tim m ch

- C ng th ng th n kinh tác đ ng t i s huy đ ng catecholamine làm gia t ng ho t

đ ng c a h th n kinh giao c m và là y u t quan tr ng gây THA Nhi u nghiên c u

đã ch ng minh r ng c ng th ng th n kinh, stress làm t ng nh p tim, d i tác d ng

c a ch t trung gian hóa h c là adrenalin và noradrenalin

1.2.9 Béo phì, ít v n đ ng

Ch đ n th a ch t béo k t h p v i l i s ng t nh t i, ít v n đ ng là đi u ki n gây th a cân, béo phì ây không ch là nguyên nhân gây b nh TM mà còn là nguyên nhân c a nhi u b nh khác

BMI (ch s kh i c th ) là ch vi t t t theo tên ti ng Anh “Body Mass Index”-

đ c dùng đ đánh giá m c đ g y hay béo c a m t ng i Ch s này có th giúp xác đ nh m t ng i b b nh béo phì hay suy dinh d ng

25 <= BMI < 30 - ng i quá cân

vi c d tr gan thì m t l ng l n lipid t ng đáng k bao b c xung quanh các t ng

n m trong b ng, h u h t th ng g p ph n sau khi sinh, nh ng ng i có l i

s ng và công vi c b t bu c ng i nhi u và nh ng ng i trung tu i do s thay đ i hormone Do v y s đo vòng b ng và vòng hông có m i liên quan ch t ch đ n s tích t m th a trong c th

Hình 1: M vùng b ng

Hình nh cho th y l ng ch t béo màu vàng bao b c m t tr c và sau c a c

th nh ng s l ng l n ch t béo l i t p trung g p 2 – 3 l n m t tr c c a b ng

Ch t béo n i t ng đ c cho là nguyên nhân gây viêm ru t và viêm thành m ch, là

th ph m hàng đ u gây b nh tim, ti u đ ng và m t s lo i ung th

ã có r t nhi u các nghiên c u ch ng minh r ng có m i liên quan gi a béo phì

và b nh lý TM, m i liên quan gi a ch s BMI và THA V i ng i có cân n ng cao,

n u b t cân n ng, huy t áp đ ng m ch c ng gi m b t

T i Vi t nam, k t qu nghiên c u c a ào Thu Giang, Nguy n Kim Th y (n m

2006) c ng th y r ng ch s BMI và béo b ng có liên quan ch t ch đ n THA nguyên phát Y u t THA nguyên phát t p trung nh ng BN th a cân, béo phì cao

h n rõ r t so v i nhóm không th a cân [7]

Trên th gi i, nghiên c u c a Stamler (1978), Dyet và Elliot (1989) ch ng minh

r ng có m i liên quan gi a béo phì và THA, gi m cân s làm gi m huy t áp Nghiên

c u cho th y THA có t l cao nhóm ng i có ch s BMI ≥ 25 Châu Âu, BMI

> 23 H ng Kông, BMI > 22.6 ng i Vi t Nam.[7][19][15]

T n m 1988 đ n 1991, m t nhóm nghiên c u g m ba thành viên : W.D.Ashton, K.Nanchahal và D.A.Wood đã ti n hành nghiên c u trên 14.077 ph n có đ tu i

30 – 64 tu i t i Anh thì th y r ng ch s BMI l n là y u t nguy c gây b nh m nh vành Trong khi đó, m t nghiên c u khác đ c ti n hành trên 9.913 đ i t ng c nam và n đ tu i t 18 đ n 74 tu i t i 10 t nh c a Canada: Alberta, Manitoba, Ontario, Quebec, Saskatchanan…c ng th y r ng ch s BMI t 23 – 26 n gi i và

25 – 26 nam gi i, s đo VB > 90 nam gi i và > 80 n gi i là y u t đ d báo

các nguy c v TM – “nghiên c u so sánh chu vi VB, t l eo – hông và ch s BMI

nh là các y u t nguy c gây b nh TM” [20] [21]

CH NG 2

2.1 i t ng và ph ng pháp nghiên c u

2.1.1 i t ng nghiên c u: Các BN ≥ 18 tu i đang n m đi u tr t i Vi n Tim

m ch – B nh vi n B ch Mai trong th i gian 01/01/2011 – 31/05/2011

2.1.2 Tiêu chu n l a ch n:

+ Các BN ≥ 18 tu i đang n m đi u tr t i Vi n Tim m ch – B nh vi n B ch Mai + BN đ ng ý tham gia nghiên c u

2.1.3.Tiêu chu n lo i tr :

+ BN không đ ng ý tham gia nghiên c u

+ BN đang mang thai ho c đang cho con bú

+ BN n ng đang th máy ho c do nguyên nhân b nh lý khác không th l y các

s đo chu n

2.2.Th i gian ti n hành nghiên c u: 01/01/2011 – 31/05/2011

2.3 a đi m ti n hành nghiên c u: Vi n Tim m ch – B nh vi n B ch Mai 2.4 Ph ng pháp nghiên c u:

2.4.1 Thi t k nghiên c u: C t ngang, mô t

2.4.2 C m u: 140 BN ≥ 18 tu i đang đi u tr t i Vi n Tim m ch – B nh vi n

+ S d ng các công c khác nh : cân, th c dây chuyên d ng “BMI calculator”

đo l ng trên BN và ghi vào b ng thu th p s li u (Ph l c I) đã so n s n

+ Cách đo chi u cao:

Yêu c u BN đ ng th ng, hai chân hình ch V, th ng đ u, m t nhìn th ng, hai tay

đ ngang ng c ho c đ th ng d c hai bên đùi o t gót chân BN đ n ngang đ nh

đ u (gót – mông – đ u th ng hàng), yêu c u BN không ki ng chân, không ng ng

đ u lên trên c ch s 2 l n đo

Hình 3 : Cách đo chi u cao + Cách đo vòng b ng

Yêu c u BN đ ng th ng, c th th l ng tr ng thái t nhiên, l y th c dây

qu n quanh b ng 1 vòng, vòng qu n đ t ngang ch y qua r n, không đo ch t sao cho

th c dây qu n v a ph i quanh b ng, di chuy n đ u dây m c 0 đ n v trí đ 1 vòng qu n quanh b ng ng i b nh, nh ch s đo l n 1 o l i l n 2 cách làm c ng

t ng t nh l n 1

Hình 4 : Cách đo vòng b ng + Cách đo vòng hông:

Yêu c u BN đ ng th ng, qu n th c dây m t vòng quanh b ng, đ t th c dây

ch y n i quanh hai gai ch u ngoài, qu n v a ph i không quá ch t, nh ch s đo l n

- Nghiên c u đ c thông qua s đ ng ý c a tr ng i h c Th ng Long

- Nghiên c u đ c s cho phép c a Ban lãnh đ o Vi n Tim m ch – B nh vi n

B ch Mai

- B ng thu th p s li u bao g m nh ng thông tin c b n v n i dung, cách ti n hành đ n gi n không nh h ng đ n s c kh e hay gây phi n hà cho ng i b nh

Tr c khi thu th p thông tin, BN đã đ c gi i thích rõ v m c đích nghiên c u và

ch ti n hành khi BN đ ng ý tham gia nghiên c u Tên tu i và các thông tin cá nhân

c a BN ch đ c s d ng v i m c đích liên l c Các thông tin cá nhân thu đ c đ m

b o tuy t m t, không s d ng và không công b

- Các s li u nghiên c u nh m m c đích ph c v cho nghiên c u, không ph c v cho m c đích khác K t qu nghiên c u nh m mô t m i liên quan gi a ch s BMI,

s đo VB - VH và m t s b nh lý Tim m ch

CH NG 3

K T QU NGHIÊN C U

Qua nghiên c u 140 BN chúng tôi thu đ c k t qu nh sau:

3.1 c đi m chung c a nhóm nghiên c u

3.1.2 c đi m chung v ngh nghi p

B ng 2: c đi m v ngh nghi p trong nghiên c u

Nh n xét: Trong nghiên c u c a chúng tôi, nhóm ngh nghi p làm ru ng chi m

t l cao nh t (43.6%) ng th 2 là nhóm ngh khác bao g m: lái xe, giáo viên,

n i ch … (chi m 25%) Th p nh t là nhóm ngh h c sinh, sinh viên v i 3.6%

3.2 M i liên quan gi a tu i và ch s BMI

B ng 3: M i liên quan gi a tu i và ch s BMI

18 - 40

40 - 60

>= 60

Bi u đ 3: c đi m v nhóm tu i

Nh n xét: Trong nghiên c u c a chúng tôi nhóm BN n m trong đ tu i 40 – 60

có ch s BMI TB l n nh t (BMI TB = 24.06 kg/m 2

), l n th 2 là nhóm BN ≥ 60

(BMI TB = 23.87 kg/m 2 ) và th p nh t là nhóm BN n m trong đ tu i 18 – 40 Tu i trung bình c a nhóm BN nghiên c u là 58.12 ± 16.97

3.3 M i liên quan gi a ch s BMI và s đo VB – VH

B ng 4: Mô t m i liên quan gi a ch s BMI, s đo VB – VH

Ch s BMI

n2(%) VH TB(cm)

< 18.5 12 (8.57) 70.25 13(9.29) 79.92 18.5 – 24.9 85(60.72) 81.64 84 (60) 88.65

≥ 25 57(30.71) 92.39 57(30.71) 98.21

70.25 81.64 92.39

79.92 88.65 98.21

0 20 40 60 80 100

BMI < 18.5 18.5 <= BMI < 25 BMI >= 25

Bi u đ 4: Mô t m i liên quan gi a ch s BMI và s đo VB - VH

Nh n xét: Trong nghiên c u c a chúng tôi s BN có ch s BMI càng l n thì có

s đo VB TB, VH TB càng l n VB TB l n nh t nhóm BN có BMI ≥ 25

(92.39cm)và th p nh t nhóm BN có BMI <25 (70.25cm) VH TB l n nh t nhóm

BN có BMI ≥ 25 (98.21cm) và th p nh t nhóm BN có BMI < 25 (79.92cm)