Sáng kiến Một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả giờ dạy tiết luyện tập môn hình học ở bậc THCS

Một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả giờ dạy tiết luyện tập môn hình học ở bậc THCS.MỘT SỐ BIỆN PHÁP NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ GIỜ DẠY TIẾT LUYỆN TẬP Trong quá trình dạy học toán cũng nh

Một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả giờ dạy tiết luyện tập môn hình học ở bậc THCS.

MỘT SỐ BIỆN PHÁP NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ GIỜ DẠY TIẾT LUYỆN TẬP

Trong quá trình dạy học toán cũng như dạy bất cứ môn học nào ở trường phổthông điều quan trọng nhất là giáo viên sử dụng phối hợp linh hoạt các phươngpháp dạy học theo hướng tích cực nhằm hình thành một cách vững chắc cho họcsinh một hệ thống khái niệm, phương pháp chứng minh một bài toán nói chung vàchứng minh một bài hình học nói riêng Đó là cơ sở của toàn bộ kiến thức toán họccủa học sinh, là tiền đề quan trọng để xây dựng cho học sinh khả năng vận dụngkiến thức đã học để giải toán trong chương trình bậc THCS và áp dụng được vàocuộc sống

Với mục đích giúp học sinh yêu thích và thấy được sự hấp dẫn của môn hìnhhọc, giúp cho không khí của một tiết hình học nhẹ nhàng, giúp cho học sinh chứngminh một bài toán hình học một cách đơn giản Từ đó giúp học sinh học tốt mônhình học và nâng cao chất lượng học tập môn toán Tôi xin vận dụng một sốphương pháp chứng minh hình học nhằm nâng cao hiệu quả giải toán hình họctrong tiết luyện tập ở bậc THCS

2 Mục đích nghiên cứu

Việc giải một bài tập hình học của học sinh có học lực trung bình hay yếu làmột vấn đề khó khăn lớn đối với HS Các em không biết dựa vào cái gì để chứngminh bài toán hoặc không biết bắt đầu từ đâu, dùng từ như thế nào Trong một tiếtluyện tập môn hình học của HS lớp 9 có một em hỏi tôi rằng: “ Khi thầy giải bàitập thì em hiểu nhưng em không biết phải bắt đầu chứng minh từ đâu “ Chứng tỏrằng kĩ năng phân tích đề bài của học sinh còn hạn chế Vì vậy mục đích chính củatôi khi nghiên cứu là nhằm giúp cho HS nắm được cách phân tích bài toán để đưabài toán về những dạng bài toán cơ bản mà HS đã biết cách giải hay còn gọi lànhững bài toán thông thường

Kiến thức phân môn hình học của bậc học trung học cơ sở trải dài và cónhiều kiến thức khó, trừu tượng Sau những tiết dạy lí thuyết thường có từ một đến

1

hai tiết luyện tập Đa số bài tập vận dụng kiến thức tổng hợp để giải Để giải mộtbài tập hình học của lớp 9 thì phải vận dụng kiến thức của cả cấp học Cho nên việc

hệ thống kiến thức và phân loại dạng bài tập cũng như dạng chứng minh hình học

là rất quan trọng

3 Thời gian, địa điểm.

Học sinh cấp THCS (chủ yếu lớp 7, 8, 9) trường THCS Đông Ngũ và quaquá trình tích luỹ kinh nghiệm từ đồng nghiệp, trong thực tiễn đã giảng dạy từ năm

áp dụng các phương pháp dạy học tích cực vào các bài giảng HS tự phân tích vàgiải bài tập hình học HS hứng thú trong học tập,hiểu sâu, nhớ sâu hơn Cho nênviệc hướng dẫn cho HS chứng minh một vấn đề nào đó mà phân tích đưa bài toán

về dạng bài toán đã biết thì HS làm bài được kết quả cao hơn

Ngoài ra, việc giải bài tập hình học còn giúp học sinh rèn tính độc lập, pháthuy trí tưởng tượng phong phú, khả năng phân tích, liên hệ, tổng hợp, khái quáthoá, trừu tượng hoá

2

Một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả giờ dạy tiết luyện tập môn hình học ở bậc THCS.

II PHẦN NỘI DUNG

1 Chương 1: Tổng quan.

1.1 Cơ sở lí luận.

Theo tinh thần đổi mới phương pháp giảng dạy hiện nay là tích cực hoá hoạtđộng của học sinh, khơi dậy và phát huy khả năng tự học nhằm hình thành cho họcsinh tư duy tích cực độc lập sáng tạo phát hiện và giải quyết vấn đề; rèn luyện kỹnăng vận dụng kiến thức vào thực thực tiễn , tác động đến tình cảm đem lại niềmvui, hứng thú học tập cho học sinh

Đặc trưng của một tiết học bộ môn toán chia làm 3 loại chính:

Tiết luyện tập không phải chỉ là tiết giải các bài tập đã cho học sinh làm ở nhà hay

sẽ cho học sinh làm trên lớp mà còn phải là tiết dạy cách suy nghĩ giải toán

Trong tiết luyện tập, phần nào đó giáo viên được “tự do” hơn trong việc lựa chọnnội dung dạy học so với tiết lý thuyết, sao cho đạt được mục đích yêu cầu đề ra

1.2 Cơ sở thực tiễn.

Việc thay sách giáo khoa, thực hiện đổi mới chương trình THCS kéo theophương pháp giảng dạy của giáo viên cũng phải thay đổi Mặt khác học sinh tuy đãphần nào làm quen với phương pháp học tập ở bậc THCS song khả năng vận dụng

lý thuyết vào giải bài tập còn yếu Khảo sát thực tế tại nhà trường cho thấy việchình thành thuật toán, phương pháp giải tổng quan cho các dạng bài tập còn chậm,thiếu tính sáng tạo Với đề tài này tôi mong muốn đưa ra một số nhận định chủquan về cách dạy và cách học một giờ luyện tập đối với giáo viên cũng như họcsinh nhằm nâng cao hiệu quả giờ dạy tiết luyện tập môn hình học ở bậc thcs

2 Chương 2: Nội dung vấn đề nghiên cứu.

3

2.1 Thực trạng.

Đã qua khoảng thời gian làm công tác giáo dục được trực tiếp truyền thụkiến thức cho các em học sinh Bản thân tôi nhận thấy rất ít học sinh có khả nănggiải tốt một bài toán, nhất là loại toán hình ở trường phổ thông nói chung và bậcTHCS nói riêng Nguyên nhân của tình trạng trên là:

1/ Về phía giáo viên:

Giáo viên còn hạn chế khi lựa chọn hệ thống câu hỏi một cách hợp lí, rõràng, mạch lạc trong soạn bài và giảng bài

Khi giảng dạy truyền thụ kiến thức cho học sinh thường thì giáo viên ít chú ýđến việc hệ thống kiến thức, tổng hợp kiến thức đó thành một phương pháp chứngminh

Ví dụ 1: Khi dạy về tam giác cân thì giáo viên phải nêu cho học sinh cách chứngminh một tam giác là tam giác cân

Ví dụ 2: Khi dạy về tam giác đều thì giáo viên phải nêu cho học sinh cách chứngminh một tam giác là tam giác đều

Giáo viên ít quan tâm đến việc hình thành phương pháp cho học sinh, ítquan tâm đến việc rèn luyện kỹ năng cho học sinh

Giáo viên vận dụng chưa linh hoạt các phương pháp dạy học theo hướng đổimới, tích cực hoá hoạt động của người học

Giáo viên chưa sử dụng hoặc chưa khai thác hết đồ dùng, thiết bị dạy họctrực quan

Học sinh nắm các kiến thức cơ bản về hình học chưa sâu, kỹ năng vận dụngkiến thức vào bài làm còn rất hạn chế

Học sinh chưa biết hệ thống cũng như kết nối giữa kiến thức này với kiếnthức khác để giải một bài tập

Học sinh chưa biết phân tích một bài toán để đưa bài toán đó về dạng bàitoán cơ bản đã biết cách giải

4

Một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả giờ dạy tiết luyện tập môn hình học ở bậc THCS.

Do ý thức học tập của học sinh chưa cao, chưa thật sự tập trung chú ý để ghinhớ các định lý, các tính chất, các hệ quả nên khi chứng minh một bài toán học sinhkhông nhớ kiến thức nào để vận dụng Học sinh ít có sự liên hệ giữa bài tập này vớibài tập khác Học sinh còn mang tính chất học vẹt nên khi gặp bài toán tương tựnhư bài đã sửa hôm trước vẫn không làm được

Một lý do khách quan nữa là do đặc thù của môn học Môn hình học là môn học cótính suy luận cao và mang tính trừu tượng Đòi hỏi học sinh phải biết tư duy, sángtạo, phân tích tổng hợp… thì mới giải được bài tập

Nguyên nhân để dẫn đến chất lượng của bộ môn hình học còn thấp thì cónhiều Song bằng kinh nghiệm giảng dạy của mình Tôi xin được tham gia đónggóp ý kiến nhằm nâng cao hiệu quả của giờ luyện tập hình học và hơn hết là mongmuốn nâng cao chất lượng dạy - học bộ môn hình học ở bậc THCS Giúp các emhiểu, biết cách làm, biết vận dụng vào thực tế

5

2.2 Giải pháp

2.2.1 Về phía giáo viên:

1/ Trong soạn bài và giảng bài giáo viên cần lựa chọn hệ thống câu hỏi mộtcách hợp lí, rõ ràng, mạch lạc Hệ thống câu hỏi được chia nhỏ, giúp học sinh địnhhình rõ ràng nội dung cần trả lời

2/ Giáo viên phải nắm được mục đích, yêu cầu của từng bài, từng chương vànội dung của phân môn hình học của cả cấp học THCS Từ đó xác định đúng trọngtâm kiến thức cần giảng dạy

3/ Giáo viên nắm vững các phương pháp giảng dạy đặc trưng của bộ môn.4/ Giáo viên vận dụng linh hoạt các phương pháp giảng dạy trong từng tiếthọc cụ thể

Dấu hiệu 2 Dấu hiệu 3 Dấu hiệu 4

Dấu hiệu 5

Một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả giờ dạy tiết luyện tập môn hình học ở bậc THCS.

Dựa vào dấu hiệu nhận biết hbh

5/ Giáo viên áp dụng đổi mới phương pháp dạy học trong giảng dạy và tíchcực sử dụng thiết bị dạy học trực quan

6/ Trong tiết luyện tập phải xác định rõ:

* Thầy phải luyện cái gì?

- Nhắc lại một cách có hệ thống các nội dung lý thuyết đã học(định nghĩa, định

lý, qui tắc, công thức,…), chú ý đến phương pháp giải các dạng toán

- Sau đó giáo viên có thể mở rộng phần lý thuyết ở mức độ phổ thông nếu cầnthiết

* Giáo viên nên thể hiện thông qua phần kiểm tra bài cũ đầu tiết học

- Giáo viên chốt lại vấn đề theo nội dung sau:

+ Phân tích những sai lầm và nguyên nhân dẫn đến những sai lầm đó ( nếu có) + Khẳng định những chỗ làm đúng, làm tốt của học sinh để kịp thời động viên + Đưa ra những cách giải khác ngắn gọn hơn, hay hơn hoặc vận dụng lý thuyếtlinh hoạt hơn ( nếu có thể)

3/ Bước 3:

Giáo viên cho học sinh làm một số bài tập mới (có trong hệ thống bài tập mà HSchưa làm hoặc GV biên soạn theo mục tiêu đề ra của tiết luyện tập) của các tiếtluyện tập nhằm mục đích :

- Kiểm tra ngay sự hiểu biết của học sinh phần lý thuyết mở rộng mà giáo viênđưa ra ở đầu giờ học (nếu có)

- Khắc sâu hoàn thiện lý thuyết qua các bài tập có tính chất phản ví dụ, các bàitập vui có tính thiết thực

4/ Bước 4: Củng cố sau tiết luyện tập, hướng dẫn học bài về nhà

- Hệ thống lại những dạng toán đã luyện, phương pháp giải các dạng toán đó

- Kiến thức sử dụng trong tiết luyện tập

- Ra bài tập về nhà, dặn dò chuẩn bị cho tiết học sau

Phương án 2

1/ Bước 1 :

Cho HS trình bày lời giải các bài tập cũ đã cho HS làm ở nhà, nhằm kiểm tra:

- HS hiểu lý thuyết đến đâu

- Kỹ năng vận dụng LT trong việc giải BT

- HS mắc những sai phạm nào?

- Cách trình bày lời giải bằng ngôn ngữ, bằng kí hiệu chuẩn xác chưa?

2/ Bước 2:

Giáo viên chốt lại những vấn đề có tính chất trọng tâm:

- Nhắc lại một số vấn đề chủ yếu về lý thuyết mà học sinh chưa vận dụng đượckhi giải bài tập

- Chỉ ra những sai sót của học sinh, những sai sót thường mắc phải mà giáo viêntích luỹ được trong quá trình giảng dạy

- Hướng dẫn cho HS cách trình bày, diễn đạt bằng ngôn ngữ, ký hiệu toán học…

3/ Bước 3:

Giống như Bước 3 phương án 1

8

Một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả giờ dạy tiết luyện tập môn hình học ở bậc THCS.

Làm thêm bài tập mới, nhằm đạt được yêu cầu:

- Hoàn thiện lý thuyết, khắc phục sai lầm HS thường mắc phải

- Rèn luyện một vài thuật toán cơ bản mà HS cần ghi nhớ trong quá trình họctập

- Rèn luyện cách phân tích bài toán, tìm phương hướng giải quyết bài toán

4/ Bước 4: Củng cố sau tiết luyện tập, hướng dẫn học bài về nhà

- Hệ thống lại những dạng toán đã luyện, phương pháp giải các dạng toán đó

- Kiến thức sử dụng trong tiết luyện tập

- Ra bài tập về nhà, dặn dò chuẩn bị cho tiết học sau

* Tóm lại:

Dù sử dụng phương án nào thì cũng có ba phần chủ yếu:

- Hoàn thiện lý thuyết

- Rèn luyện kỹ năng thực hành

- Phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo của học sinh

* Q ui trình soạn bài

1) Nghiên cứu tài liệu:

- Trước hết phải nghiên cứu lại phần lý thuyết mà học sinh được học Qua đóphải xác định kiến thức nào là kiến thức cơ bản, trọng tâm, kiến thức nào nâng cao,

mở rộng cho phép

- Tiếp theo là nghiên cứu các bài tập trong SGK, sách bài tập theo yêu cầusau:

a) Cách giải từng bài toán như thế nào?

b) Có thể có bao nhiêu cách giải bài toán này

c) Cách giải nào là thường gặp? Cách giải nào là cơ bản?

d) Ý đồ của tác giả đưa ra bài toán này để làm gì ?

e) Mục tiêu và tác dụng của từng bài tập như thế nào?

- Nghiên cứu sách tham khảo, sách giáo viên kỹ sau đó tập trung xây dựng nộidung tiết luyện tập và phương pháp luyện tập

2) Nội dung bài soạn :

a) Mục tiêu của tiết luyện tập

9

b) Cấu trúc tiết luyện tập:

b.1- Chữa các bài tập cũ trước:

- Số lượng bài tập, dự kiến thời gian

- Chốt lại vấn đề gì qua các bài tập này ?

b.2- Cho học sinh làm bài tập mới.( Chọn trong SGK, SBT hay GV soạn ra.)

- Số lượng bài tập, dự kiến thời gian

- Bài tập đưa ra có dụng ý gì ?

b.3- Hướng dẫn học sinh học bài, làm bài ở nhà sau tiết bài tập

- Hệ thống các bài tập cho về nhà làm ( Chọn trong SGK, SBT hay GV soạnra.)

- Gợi ý gì đối với từng bài tập cho học sinh yếu, học sinh giỏi?

c) Thực hiện nội dung đã nêu ở trên trong tiết luyện tập

Tiến trình được thực hiện trên lớp thế nào để phát huy được tính tích cực chủ độngsáng tạo của học sinh theo tinh thần đổi mới phương pháp dạy học

2.2.2 Đối với học sinh.

2.2.2.1 Học sinh phải nắm được những yêu cầu cơ bản để giải một bài toán hìnhhọc

Gồm các yêu cầu cơ bản sau: 4 yêu cầu

1.1 Phải nắm được các khái niệm , các định nghĩa , định lí , hệ quả… ở trongbài giảng phần lí thuyết Học sinh cần xác định đây là một yêu cầu có tính chất cơbản vì nếu không thì không có cơ sở để giải toán được

1.2 * Để giải một bài toán, học sinh phải hiểu kĩ bài toán

- Thế nào là hiểu kĩ đề toán? – Là trả lời được hai câu hỏi lớn:

+ Đầu bài cho ta những dự kiện ( yếu tố ) nào?

+ Ta phải chứng minh những gì?

* Ta phải tiến hành phân tích những cái đã cho, những cái cần tìm Trong quátrình này ta nên sử dụng một lời khuyên của một nhà toán học: “ Hãy thay cái đượcđịnh nghĩa bằng cái định nghĩa ”

Ví dụ : Bài cho ta một tam giác ABC cân tại A Ta có thể hiểu tương đương là:

- Hai cạnh bên AB = AC

- Hai góc ở đáy B  C

- AH đồng thời là đường cao, trung tuyến, trung trực, phân giác

* Biểu hiện cụ thể để có thể đánh giá học sinh đã hiểu được đề toán là tómtắt được đề bài bằng cách biểu diễn đề dưới hình thức giả thiết và kết luận một cáchđúng, gọn nhằm phục vụ cho đề toán về sau

10

Một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả giờ dạy tiết luyện tập môn hình học ở bậc THCS.

* Biểu hiện tiếp nữa là học sinh minh họa được bằng một hình vẽ cụ thể.Hình vẽ phải đúng và chính xác Học sinh phải hiểu được nếu vẽ được hình vẽđúng và chính xác thì sẽ tránh được vài ngộ nhận sẽ dẫn đến kết luận sai với đề bài

đã cho

1.3 Nắm vững các phương pháp suy luận như suy diễn, quy nạp, tương tự.Nắm vững các thao tác tư duy, như trừu tượng hóa, cụ thể hóa, đặc biệt hóa, kháiquát hóa, so sánh, đối chiếu và nhất là phân tích tổng hợp Phân tích phải hợp vớitổng hợp và phân tích để tổng hợp được sâu sắc, đúng đắn , nhanh chóng

1.4 Học sinh cần biết cách xử lý đối với từng loại bài tập và nắm đượcnhững thủ thuật sử dụng cho từng kiểu bài riêng biệt

* Học sinh phải nắm được một số kiểu toán hình học ở bậc THCS sau:

1 Loại bài chứng minh các tính chấ

1.1 Chứng minh sự bằng nhau:

1.1.1 Chứng minh đoạn thẳng bằng nhau:

- Chỉ rõ chúng là những yếu tố tương ứng của các hình bằng nhau (Ví dụ:cạnh, đường cao, trung tuyến, phân giác… )

- Chỉ rõ chúng là các cạnh của tam giác cân, đường trung tuyến thuộc cạnhhuyền của tam giác vuông, nửa cạnh huyền

- Chỉ rõ chúng là các cạnh đối của hình bình hành, hình chữ nhật, hình vuông, hình thoi, các đường chéo hình chữ nhật, hình thang cân, …

- Chỉ rõ chúng là những khoảng cách từ một điểm trên đường phân giác củamột góc đến hai cạnh của góc ấy

- Chỉ rõ chúng là những dây cung trương các cung bằng nhau hoặc là nhữngtiếp tuyến vẽ từ một điểm đến một đường tròn

- Chỉ rõ chúng bằng đoạn thứ ba

1.1.2 Chứng minh các góc bằng nhau:

- Chỉ rõ chúng là các góc tương ứng trong tứ giác, tam giác bằng nhau

- Chỉ rõ chúng là các góc ở đáy của hình tam giác cân, hình thang cân, cácgóc đối của hình bình hành, hình thoi

- Chỉ rõ chúng là các góc cùng bằng, cùng bù, cùng phụ với góc thứ ba hoặccác góc bằng nhau

- Chỉ rõ chúng là những góc cùng tù, cùng nhọn, có cạnh tương ứng songsong, hoặc vuông góc, chúng là những góc so le trong, đối đỉnh, đồng vị

- Chỉ rõ chúng là những góc nội tiếp chắn một cung hay hai cung bằng nhau

Ví dụ: Cho ( I ; R ) HE là một dây cung Trên một cung tròn lấy hai điểm F và G(F ≠ G) Chứng minh :HFE HGE

Khi làm bài tập có dạng này thì giáo viên phải cho học

sinh nhắc lại định nghĩa góc nội tiếp, và tính chất góc nội tiếp

11