HộI ĐồNG BIÊN TậP Phó Chủ tịch Hội đồng: GS.TSKH Nguyễn Khoa Sơn pgs.tskh Nguyễn Tác An, pgs.ts Lê Trần Bình, pgs.tskh Nguyễn Văn C , gs.tskh Vũ Quang Côn, ts.. Mai H , gs.vs Nguyễn Văn
Trang 1TµI NGUY£N THI£N NHI£N Vµ M¤I TR¦êNG VIÖT NAM
Nhµ xuÊt B¶n khoa häc tù nhiªn vµ c«ng nghÖ
Lò lôt miÒn trung nguyªn nh©n c¸c gi¶i ph¸p phßng tr¸nh
vµ
Trang 2bé s¸ch chuyªn kh¶o
øng dông vµ ph¸t triÓn c«ng nghÖ cao
Trang 3HộI ĐồNG BIÊN TậP
Phó Chủ tịch Hội đồng: GS.TSKH Nguyễn Khoa Sơn
pgs.tskh Nguyễn Tác An, pgs.ts Lê Trần Bình, pgs.tskh Nguyễn Văn C , gs.tskh Vũ Quang Côn, ts Mai H , gs.vs Nguyễn Văn Hiệu, gs.TSKH H Huy Khoái, gs.tskh Nguyễn Xuân Phúc, gs.ts Bùi Công Quế, gs.tskh Trần Văn Sung, pgs.ts Phạm Huy Tiến, gs.ts Trần Mạnh Tuấn, gs.tskh Nguyễn ái Việt
Trang 4Viện Khoa học v Công nghệ Việt Nam l cơ quan nghiên cứu khoa học tự nhiên v công nghệ đa ng nh lớn nhất cả n'ớc, có thế mạnh trong nghiên cứu cơ bản, nghiên c'ú v phát triển công nghệ,
điều tra t i nguyên thiên nhiên v môi tr'ờng Việt Nam Viện tập trung một đội ngũ cán bộ nghiên cứu có trình độ cao, cơ sở vật chất
kỹ thuật hiện đại đáp ứng các yêu cầu về nghiên cứu v thực nghiệm của nhiều ng nh khoa học tự nhiên v công nghệ
Trong suốt 30 năm xây dựng v phát triển, nhiều công trình v kết quả nghiên cứu có giá trị của Viện đD ra đời phục vụ đắc lực cho
sự nghiệp xây dựng v bảo vệ Tổ quốc Để tổng hợp v giới thiệu có
hệ thống ở trình độ cao, các công trình v kết quả nghiên cứu tới bạn đọc trong n'ớc v quốc tế, Viện Khoa học v Công nghệ Việt Nam quyết định xuất bản bộ sách chuyên khảo Bộ sách tập trung
v o ba lĩnh vực sau:
Nghiên cứu cơ bản;
Phát triển v ứng dụng công nghệ cao;
T i nguyên thiên nhiên v môi tr'ờng Việt Nam
Tác giả của các chuyên khảo l những nh khoa học đầu ng nh của Viện hoặc các cộng tác viên đD từng hợp tác nghiên cứu
Viện Khoa học v Công nghệ Việt Nam xin trân trọng giới thiệu tới các quý đọc giả bộ sách n y v hy vọng bộ sách chuyên khảo sẽ
l t i liệu tham khảo bổ ích, có giá trị phục vụ cho công tác nghiên cứu khoa học, ứng dụng công nghệ, đ o tạo đại học v sau đại học
Hội đồng Biên tập
Trang 5Hµ NéI - 2007
Lò lôt miÒn trung nguyªn nh©n
C¸c gi¶i ph¸p phßng tr¸nh
vµ
Trang 61.3 ��c �i�m sông ngòi d�i duyên h�i mi�n Trung 20 1.4 ��c �i�m h�, ��m phá ven bi�n 21 1.5 ��c �i�m th� nh��ng và l�p ph� th�c v�t 21
2 ��c �i�m l� các sông d�i duyên h�i mi�n Trung 22 2.1 ��c tr�ng l� d�i duyên h�i mi�n Trung 22 2.1.1 Tình hình tài li�u khí t��ng th�y v�n 22 2.1.2 ��c �i�m l� các sông trong d�i duyên h�i mi�n Trung 28 2.1.3 ��c �i�m l� trên các l�u v�c sông chính d�i duyên
h�i mi�n Trung
51
2.2 ��c �i�m ng�p l�t d�i duyên h�i mi�n Trung 85 2.2.1 ��c �i�m ng�p l�t d�i duyên h�i mi�n Trung 85 2.2.2 Tình hình ng�p l�t vùng ��ng b�ng h� l�u các l�u
v�c sông chính duyên h�i mi�n Trung trong nh�ng tr�n l� �i�n hình
Trang 7duyên h�i mi�n Trung
1.1 Phân b� l��ng m�a theo không gian và th�i gian d�i duyên h�i mi�n Trung
115
1.2 Cơ ch� hình thành m�a d�i duyên h�i mi�n Trung 117 1.3 Các hình th� gây m�a l�n � d�i duyên h�i mi�n Trung 122 1.4 Xây d�ng b�n �� l��ng m�a ngày l�n nh�t d�i duyên h�i mi�n Trung
2.3 �nh h��ng c�a th� nh��ng và l �p ph� th�c v�t ��n s� hình thành l� l�t dài duyên h�i mi�n Trung
1 Cơ s� lý lu�n c�a gi�i pháp t�ng th� 213
2 N�i dung cu� các gi�i pháp t�ng th� phòng tránh, gi�m nh� l� l�t d�i duyên h�i mi�n Trung
215 2.1 Các gi�i pháp công trình 220 2.2 Các gi�i pháp phi công trình 234
Trang 8L i nói u
L� l�t mi�n Trung �ã tr� thành tai bi�n t� nhiên, thư�ng xuyên
�e d�a cu�c s�ng c�a ngư�i dân trong vùng Các lưu v�c sông d�i
duyên h�i mi�n Trung (t� Thanh Hóa ��n Bình Thu�n) có chi�u dài
2000km �ư�ng b� bi�n v�i t�ng di�n tích 95.520 km2là nơi có ��ahình chia c�t m�nh, lòng sông ng�n d�c, n�m trong vùng có ch� ��khí h�u bi�n ��ng ph�c t�p L� l�t x�y ra do ch�u s� tác ��ng c�acác y�u t� n�i sinh, ngo�i sinh và ngày càng gia t�ng do s� ho�t
��ng kinh t� - xã h�i c�a con ngư�i trên b� m�t lưu v�c
Vào nh�ng n�m cu�i th� k� XX, ��u th� k� XXI thiên tai l� l�t
�ã liên ti�p x�y ra � các lưu v�c sông d�i duyên h�i mi�n Trung v�iqui mô và cư�ng �� l�n ��c bi�t các tr�n l� l�ch s� vào tháng XI
và tháng XII n�m 1999 �ã cư�p �i sinh m�ng c�a hơn 600ngư�i, làm b� thương trên 1.000ngư�i, nhi�u công trình dân sinh kinh t�, b�
�� s�p, hư h�ng n�ng, t�ng thi�t h�i ư�c tính g�n 5.000t� ��ng L�l�t �ã �� l�i h�u qu� h�t s�c n�ng n�, hàng ngàn h� dân ph�i di d�ikh�i các vùng s�t l�, ng�p l�t, h� sinh thái môi trư�ng các vùng c�asông ven bi�n b� h�y ho�i nghiêm tr�ng
��i v�i các nư�c phát tri�n, v�n �� nghiên c�u l� l�t thư�ng g�nli�n v�i qui ho�ch qu�n lý t�ng h�p th�ng nh�t tài nguyên - môi trư�ng theo các lưu v�c sông, t� �ó �ưa ra các gi�i pháp công trình
và phi công trình nh�m phòng tránh gi�m thi�u tai bi�n l� l�t �nư�c ta do nh�n th�c �ư�c t�m quan tr�ng c�a thiên tai l� l�t, nên Nhà nư�c �ã cho tri�n khai nghiên c�u nhi�u �� tài, �� án nh�m xác
��nh nguyên nhân và �� xu�t các gi�i pháp phòng tránh S�n ph�mc�a các �� tài �� án �ã �óng góp nhi�u cho vi�c quy ho�ch th�y l�icác lưu v�c sông mi�n Trung làm gi�m nh� thiên tai l� l�t, song do h�n ch� v� m�c tiêu, n�i dung và kinh phí nên nhi�u v�n �� quan
tr�ng, như các y�u t� m�t ��m tác ��ng ��n l� l�t (��a ch�t, ��a hình, ��a m�o, th� như�ng, l�p ph� th�c v�t) chưa �ư�c ��u tư
nghiên c�u m�t cách ��ng b�, t�ng h�p Các nghiên c�u, �� xu�tgi�i pháp phòng tránh l� l�t còn b� h�n h�p trong t�ng ph�m vichuyên ngành và ��a bàn t�nh, ��c bi�t sau các tr�n l� l�ch s� cu�i
Trang 9n�m 1999 nhi�u tính toán, �ánh giá v� các y�u t� gây l� l�t, v�n �� qui ho�ch phòng tránh l� l�t � mi�n Trung c�n �ư�c xem xét �i�uch�nh l�i trên cơ s� lu�n c� khoa h�c Trư�c tình hình trên, trong k�ho�ch 2001 - 2005 B� Khoa h�c và công ngh� �ã giao cho Vi�n ��a
lý ch� trì �� tài nghiên c�u khoa h�c c�p Nhà nư�c KC - 08 - 12:
“Nghiên c u c s khoa h c cho các gi i pháp t ng th d báo
N�i dung c�a chuyên kh�o là t�p h�p các k�t qu� nghiên c�u c�at�p th� tác gi� �� tài KC - 08 -12 th�c hi�n, nh�m xác ��nh nguyên nhân gây l� l�t và �� xu�t các gi�i pháp t�ng th�, góp ph�n �áp �ng m�c tiêu trư�c m�t và lâu dài phòng tránh và gi�m thi�u l� l�t �mi�n Trung
�� các k�t qu� nghiên c�u s�m �ư�c tri�n khai �ng d�ng vào th�c ti�n góp ph�n phòng tránh, gi�m nh� thiên tai l� l�t cho ��a bàn các t�nh mi�n Trung, chúng tôi xin trân tr�ng gi�i thi�u chuyên
kh�o: “L l t mi!n Trung, nguyên nhân và các gi i pháp phòng
tránh” T�p th� tác gi� xin chân thành c�m ơn lãnh ��o Vi�n Khoa
h�c và công ngh� Vi�t Nam Ban biên t�p chuyên kh�o Vi�n Khoa h�c và công ngh� Vi�t Nam �ã t�o �i�u ki�n thu�n l�i cho t�p th�tác gi� hoàn thành cu�n chuyên kh�o
Do h�n ch� v� kinh phí và th�i gian biên so�n nên không tránh kh�i thi�u sót, t�p th� tác gi� r�t mong nh�n �ư�c ý ki�n �óng góp c�a các chuyên gia và các b�n ��ng nghi�p
Các tác gi
Trang 10C I M L L T D I DUYÊN H I
MI N TRUNG
1 Khái quát #i$u ki&n t' nhiên và xã h-i d/i duyên h/i mi$n trung
D�i duyên h�i mi�n Trung bao g�m 14 t�nh thành ph� (Thanh Hóa, Ngh� An, Hà T�nh, Qu�ng Bình, Qu�ng Tr�, Th�a Thiên - Hu�, �àN�ng, Qu�ng Nam, Qu�ng Ngãi, Bình ��nh, Phú Yên, Khánh Hòa, Ninh Thu�n và Bình Thu�n) có t�ng di�n tích 95.520km2 Tr�i dài
10 v� �� ��a lý (t� 10034’ ��n 20040’ v� �� B�c) và n�m trong kho�ng t� 1060 ��n 1090kinh �� �ông, d�i duyên h�i mi�n Trung kéo dài t�i 2.000km �ư�ng b� bi�n và cong hình ch� S V� trí ��a lý trên xác nh�n tính ��a ��i c�a khu v�c là nhi�t ��i gió mùa B�c bán c�u và thu�c khu v�c gió mùa bi�n �ông - Thái Bình Dương Khác v�i các khu v�c B�c b� và Nam b� có tính ��ng nh�t cao, d�i duyên h�i mi�n Trung là rìa �ông c�a dãy Trư�ng Sơn v�i s� �a d�ngtrong phân hóa phi ��a ��i t� nham th�ch, ��a hình, khí h�u, th�yv�n, sinh v�t , là nơi tương tác m�nh m� c�a các quá trình bi�n vàl�c ��a t�o ra ��c thù c�a các �i�u ki�n t� nhiên nơi �ây, tính ��a ��i
�an xen v�i tính ��a ô và các tính ch�t phi ��a ��i khác
1 1 ��c �i�m ��a hình ��a m�o
Phía tây d�i duyên h�i mi�n Trung là dãy Trư�ng Sơn ch�y song song sát b� bi�n theo hư�ng b�c - nam �ã t�o nên các ki�u ��a hình mang tính ch�t ��i l�p nhau t�n t�i trong m�t không gian [34] M�c
dù � �ây (tr� vùng gò ��i Thanh - Ngh� phía b�c d�i) có chi�u ngang r�t h�p, nơi h�p nh�t là � Qu�ng Bình ch� 40km, nhưng l�i có ��y ��các d�ng ��a hình: ��a hình ��ng b�ng ven bi�n, ��a hình ��ng b�ng,
��a hình ��ng b�ng chân núi, ��a hình vùng ��i và ��a hình vùng núi Trong vùng nghiên c�u t�n t�i ba ki�u ��a hình chính:
Trang 11n�m � phía tây vùng nghiên c�u thu�c dãy Trư�ng Sơn có nh�ng
��nh cao 1.000 - 2.000m và trên 2.000m như Ng�c Linh 2.598m, Ng�c Pan 2.251m, Ng�c Niay 2.259m, có �� d�c ��a hình l�n
d�c theo b� bi�n nơi phân b� ch� y�u các tr�m tích �� t� có b�m�t tương ��i b�ng ph�ng, �� cao trung bình 2 - 4m � phía b�c
và 10 - 30m � phía nam vùng nghiên c�u ��c �i�m chung c�acác ��ng b�ng này là nh� h�p g�n li�n v�i ��i núi sót và �ư�cphân cách b�i các dãy núi �n lan ra sát bi�n L�ch s� hình thành
��a hình và m�u ch�t g�n li�n v�i sư�n �ông dãy Trư�ng Sơn
�ó là k�t qu� ho�t ��ng ki�n t�o Trư�ng Sơn như quá trình xâm nh�p, phun trào, macma, nâng lên, bóc mòn l�c ��a, h� xu�ngtr�m ��ng b�i l�ng ven bi�n Và ti�p ��n là các quá trình b�i t�sông bi�n - xói mòn c�a nư�c mưa, sóng gió �ang di�n ra hi�nnay, “có nh�ng ��ng b�ng th�c s� là con �� c�a các dòng sông, nhưng ph�n l�n l�i do tác ��ng ph�i h�p gi�a sông và bi�n c�.V� T� L�p (1978) cho r�ng tính ch�t chung c�a d�i ��ng b�ng mi�n Trung là tính ch�t chân núi - ven bi�n [34] Gi�a các ��ng b�ng �ư�c ng�n cách v�i các dãy núi �âm ngang ra sát bi�n t�onên các �èo ngo�n m�c
v�i ��ng b�ng v�i �� cao kho�ng 15 - 40m Phía nam d�i duyên h�i mi�n Trung xu�t hi�n nh�ng ��n cát tr�i dài, r�ng mênh mông, có nh�ng nơi núi ch�y ra ��n sát bi�n làm cho �ư�ng b� btr� nên c�c k� l�i lõm và ��a hình ph�c t�p
B� bi�n Thanh Hóa, Ngh� An có th�m l�c ��a r�ng và nông, có nơib� bi�n �n sâu vào ��t li�n như v�nh Di�n Châu (Ngh� An) T� Hà T�nh tr� vào là nh�ng c�n cát cao trung bình t� 20 - 30m n�i li�nnhau thành d�i c�n cát dài ch�y theo hư�ng tây b�c - �ông nam S�
di ��ng c�a các c�n cát ven bi�n �ã thu h�p ho�c b�t kín các c�asông làm cho sông ch�y quanh co, ��i hư�ng, t�o c�a sông m�i nhưsông Mã (Thanh Hóa), sông Nh�t L� (Qu�ng Bình), sông Hương (Th�a Thiên - Hu�) Các c�n cát ven bi�n c�ng b�t kín các vùng tr�ng bên trong t�o nên các ��m phá ven bi�n như phá Tam Giang,
��m C�u Hai, ��m Sam, ��m Th�y Tú, ��m An Truy�n và ��mL�ng Cô B� bi�n t� Nam �èo H�i Vân tr� vào khác b� bi�n khuB�n c� B� bi�n không b�ng ph�ng n�a, mà có s� chia c�t l�n, khúc
Trang 12khu�u hơn, do �nh hư�ng c�a các v�n ��ng ki�n t�o m�i T� m�iDinh tr� vào �ư�ng b� bi�n l�i thay ��i và ch�y theo hư�ng �ông b�c - tây nam b�ng ph�ng hơn, ít khúc khu�u hơn, các c�n cát, ��ncát cao l�i xu�t hi�n nhi�u hơn, nh�t là � hai t�nh Ninh Thu�n - Bình Thu�n T�i �ây c�ng g�p nhi�u núi �á l�n ra ��n t�n bi�n, ph�n l�nc�u t�o t� riolit và granit như � Ninh H�i (Ninh Thu�n), Cà Ná, Ninh Phư�c (Bình Thu�n) [8]
1 2 �i�u ki�n khí h�u
Các �i�u ki�n ��a hình và hư�ng �ư�ng b� có tác ��ng m�nh ��n s�phân hóa �i�u ki�n khí h�u c�a d�i duyên h�i mi�n Trung [59] N�mtrong vùng nhi�t ��i �m gió mùa, khí h�u d�i duyên h�i mi�n Trung h�u như không có mùa �ông Phía b�c t� Hu� tr� ra mùa �ông ng�nkhông l�nh nhi�t �� trung bình kho�ng 180C, mùa h� kéo dài và nóng b�c, nhi�t �� trung bình 290C Khu v�c phía nam �èo H�i Vân không
có mùa �ông v�i n�n nhi�t trung bình trên 290C Lư�ng mưa c�a khu v�c này l�n, song phân b� không ��u theo không gian và th�i gian (theo mùa) Các trung tâm mưa l�n � phía nam và tây nam Thanh Hóa
có lư�ng mưa 1.800 - 2.000mm/n�m, ��ng b�ng Ngh� T�nh lư�ng mưa ��t 2.500 - 3.000mm/n�m và t�ng t�i Bình ��nh Khu v�c c�cNam Trung b� lư�ng mưa gi�m ch� còn t� 1.200 - 1.600mm/n�m Mùa mưa � toàn d�i bi�n ��ng c� v� �� dài và t� tr�ng; B�c Trung b� mùa mưa kéo dài 6 tháng (V - X) chi�m t�i 80% lư�ng mưa n�m Khu v�cnày có gió mùa rõ r�t, mùa hè hư�ng gió th�nh hành là nam và tây nam, mùa �ông hư�ng gió th�nh hành là �ông b�c Mùa bão x�y ra vào tháng VIII - IX kèm theo mưa l�n Ph�n phía nam t� Qu�ng Bình ��nKhánh Hòa n�m trong mi�n khí h�u �ông Trư�ng Sơn, quanh n�mnóng �m và có hai mùa rõ r�t Khu v�c t� Qu�ng Nam ��n Qu�ng Ngãi có ch� �� mưa �m phong phú, lư�ng mưa trung bình kho�ng 2.000 - 2.200mm/n�m b�t ��u t� tháng VIII ��n tháng XII Mùa này thư�ng có nh�ng tr�n mưa to kéo dài hàng tu�n Lư�ng mưa ngày có th� ��t t�i 200 - 300mm/ngày th�m chí là 500mm/ngày �� �m bình quân là 80% Mùa khô t� tháng I - VII, lư�ng mưa th�p, luôn n�ng nóng, nhi�t �� lên ��n 35 - 370C khi có ��t gió Tây nhi�t �� lên ��n 40
- 410C, gây h�n kéo dài Khu v�c t� Bình ��nh ��n Khánh Hòa lư�ng mưa ít h�n so v�i Qu�ng Nam, Qu�ng Ngãi Lư�ng mưa bình quân ch�
��t 1.500 - 1.700mm Mùa mưa kéo dài t� tháng IX - XII, và �ây �ư�cxem như là vùng chuy�n ti�p t� ch� �� mưa �m sang khô h�n Khu
Trang 13v�c Ninh Thu�n - Bình Thu�n n�m trong mi�n khô h�n nh�t nư�c ta,
�� �m ��t 80%, lư�ng b�c hơi 1.500 - 1.700mm/n�m Mùa mưa t�tháng IX - XI nhưng lư�ng mưa mùa mưa nh� Nh�ng tháng còn l�inhi�t �� cao, trung bình là 280C D�n v� phía Bình Thu�n lư�ng mưat�ng d�n, 1.200mm/n�m Mùa mưa � Bình Thu�n t� tháng V - X v�ilư�ng mưa th�p, trung bình 140 - 180mm/tháng S� kh�c nghi�t c�akhí h�u khi�n cho vùng này thi�u nư�c tri�n miên, gây khó kh�n cho s� phát tri�n kinh t� - xã h�i
Các hình th� th�i ti�t gây mưa l�n trong khu v�c nghiên c�u là: bão, áp th�p nhi�t ��i, không khí l�nh, d�i h�i t� nhi�t ��i trong các tháng IX ��n XII Bên c�nh �ó d�i duyên h�i mi�n Trung ch�utác ��ng gây mưa l� ti�u mãn trong các tháng V, VI do �nh hư�ng c�a gió �ông nam có lư�ng �m cao Gió �ông nam th�i tr�c ti�pth�ng góc v�i �ư�ng b� bi�n các t�nh c�c Nam Trung b� là nguyên nhân làm cho các c�n cát ven bi�n di chuy�n l�n chi�m sâu vào
��ng ru�ng, �ư�ng xá và làng m�c
1 3 ��c �i�m sông ngòi d�i duyên h�i mi�n Trung
N�m k�p gi�a bi�n và dãy Trư�ng Sơn, d�i duyên h�i mi�n Trung b�chia c�t b�i nh�ng nhánh c�a dãy Trư�ng Sơn �âm ngang, �i�n hình là các �èo: �èo Ngang, �èo H�i Vân, �èo Cù Mông và �èo C� ��a hình �
�ây d�c theo hư�ng tây - �ông, t� các ��nh núi cao trên 1000m xu�ng bi�n t�o nên �� d�c ��a hình r�t l�n, ��t t�i 30 - 400 Ti�p ��n là d�i
��ng b�ng nh�, h�p, th�p và có �� d�c r�t nh� và b� bi�n ph�n l�n
�ư�c c�u t�o b�ng cát v�i nh�ng c�n cao Vì v�y m�ng lư�i sông su�i trong vùng nghiên c�u khá dày ��c, trung bình m�t �� lư�isông ��t 1km/km2 ��c �i�m n�i b�t c�a các sông su�i � �ây ��u có lưu v�c nh�, b�t ngu�n t� dãy Trư�ng Sơn sông ng�n d�c, h�u h�t
��u chuy�n th�ng t� ph�n thư�ng lưu xu�ng h� lưu không có ph�ntrung lưu Vì lưu v�c sông ch�y trong n�i ��a, trên ��a bàn m�t t�nh
và ch� �� th�y v�n thư�ng ch� �nh hư�ng b�i th�i ti�t m�t vùng[15] C�a thoát ra bi�n c�a các sông � �ây ��u b� b�i l�ng, kh� n�ngthoát l� kém Bên c�nh �ó, các sông d�i duyên h�i mi�n Trung có các tuy�n sông, kênh d�c và các ��m phá ven bi�n n�i các c�a sông, kênh v�i nhau như kênh nhà Lê, sông Cánh Hòm, sông V�nh ��nh, phá Tam Giang, sông C� Cò, sông Trư�ng Giang, sông Kinh Giang [13] �ây là nh�ng �i�u ki�n thu�n l�i cho vi�c hình thành l� gây
Trang 14ng�p l�t vùng h� du Ch� trong vòng 30 n�m l�i �ây �ã có t�i 14tr�n l� l�n x�y ra L� l�n kéo theo nh�ng thi�t h�i nghiêm tr�ng v�tính m�ng, tài s�n c�a nhân dân ��ng th�i gây ra nh�ng bi�n ��i v�
�i�u ki�n t� nhiên như gây xói mòn b� m�t lưu v�c, gây ô nhi�mmôi trư�ng, s�t l� b� sông và b� bi�n L� l�t d�i duyên h�i mi�nTrung �ã tr� thành m�t tai h�a t� nhiên, thư�ng xuyên �e d�a cu�cs�ng c�a ngư�i dân
1 4 ��c �i�m h�, ��m phá ven bi�n
D�c ven bi�n có nhi�u ��m h� nư�c ng�t ho�c l�, trong �ó �áng k� là h� Xuân Thi�u, ��m Lâm Bình, ��m An Khê, Trà �, Nư�c Ng�t, Ô Loan, Th� N�i, B�u Tr�ng [13] Vùng c�a sông b� �nh hư�ng c�a th�ytri�u khá ph�c t�p, b�i các ki�u ch� �� th�y tri�u khác nhau như: ch�
�� nh�t tri�u không ��u, bán nh�t tri�u không ��u, bán nh�t tri�u Biên
�� th�y tri�u � khu v�c này không l�n, dao ��ng t� 0,5m ��n 3m [97]
Do �� d�c c�a lòng sông l�n và c�a sông h�p, biên �� tri�u nh� nên kh� n�ng xâm nh�p c�a nư�c m�n vào trong sông không sâu Khu v�cB�c Trung b� trên sông Mã, sông Lam m�n xâm nh�p vào sâu trong sông t�i 25km, còn ��i v�i các sông khu v�c Nam Trung b�, xâm nh�p m�n vào sâu trong sông ch� trên dư�i 10km
I 5 ��c �i�m th� nh��ng và l�p ph� th�c v�t
Th�m th�c v�t c�a các lưu v�c sông thu�c d�i duyên h�i mi�n Trung phong phú v� ki�u lo�i Dư�i �nh hư�ng c�a khí h�u �m và s� phân hóa c�a ��a hình th�m th�c v�t nguyên sinh trên ��t ��a ��i g�m r�ngkín cây lá r�ng thư�ng xanh nhi�t ��i �m dư�i 800 - 900m, r�ng kín cây lá r�ng thư�ng xanh á nhi�t ��i �m trên 800 - 900m ��n 1.600 - 1.700m và r�ng kín cây lá r�ng thư�ng xanh ôn ��i � trên 1.600 - 1.700m [60] Tác ��ng khai phá c�a con ngư�i �ã làm cho các ki�uth�m trên tr� thành hàng lo�t các ki�u th�m th� sinh như r�ng tre n�a, tr�ng cây b�i th� sinh, tr�ng c� th� sinh và th�m th�c v�t tr�ngnhư lúa, các lo�i r�ng tr�ng, hoa màu, nương r�y, cây công nghi�p,các cây tr�ng trong các khu dân cư Trên ��t cát phi ��a ��i có tr�ng cây b�i, c� th� sinh thay th� các ki�u r�ng th�p v�i b� lá c�ng thích
�ng v�i khô h�n Trên ��t n�i ��a ��i có r�ng ng�p nư�c ng�t và r�ng ng�p m�n Các khu v�c h�u như không có th�m th�c v�t ch� có di�n tích nh� trong khu v�c nghiên c�u
Trang 15I 6 ��c �i�m kinh t� xã - h�i
D�i duyên h�i mi�n Trung t�p trung khá �ông dân, tuy là m�t vùng kh�c nghi�t v� �i�u ki�n t� nhiên và còn chưa phát tri�n nhi�u v� m�tkinh t� - xã h�i Theo s� li�u c�a T�ng c�c Th�ng kê, tính ��n31/XII/2002, dân s� các t�nh d�i duyên h�i mi�n Trung nư�c ta là 18.725.000ngư�i, chi�m 23,5% dân s� c� nư�c Trong s� này dân cưthành th� chi�m kho�ng 20,4% dân s� toàn mi�n Dân cư � �ây ch�y�u là ngư�i Kinh, v�i t� l� chi�m kho�ng 80% t�ng dân s� [100] D�i duyên h�i mi�n Trung có cơ c�u kinh t� �a d�ng t� các ngành nông - lâm - ngư nghi�p cho ��n các ngành công nghi�p, d�ch v� ��cbi�t là các ngành công nghi�p, d�ch v� �ã và �ang có s� ��u tư l�n t�các ngu�n v�n trong nư�c và nư�c ngoài Nơi �ây �ã hình thành nên các khu công nghi�p k� thu�t cao như: �à N�ng, Dung Qu�t, Nha Trang Nhưng nhìn chung các ho�t ��ng t� các ngành nông - lâm - ngư nghi�p
� �ây v�n chi�m m�t t� tr�ng khá cao trong cơ c�u GDP, chi�m t� 11%
��n 62% giá tr� t�ng trư�ng kinh t� c�a vùng, trong khi �ó các ngành công nghi�p ch� chi�m kho�ng t� 11 - 34% giá tr�, còn các ngành d�ch v� chi�m kho�ng t� 25% cho ��n 55% giá tr� t�ng trư�ng kinh t� c�avùng � các khu v�c thành th�, giá tr� t�ng trư�ng kinh t� do các ngành công nghi�p, d�ch v� chi�m m�t t� tr�ng l�n như thành ph� �à N�ng, giá tr� công nghi�p chi�m 34,4%, giá tr� d�ch v� chi�m 55% Còn các khu v�c ch� y�u là nông nghi�p là chính thì giá tr� c�a các ngành nông - lâm - ngư nghi�p l�i chi�m m�t t� tr�ng l�n như Hà T�nh, giá tr� các ngành nông - lâm - ngư nghi�p chi�m 55,1%, Qu�ng Nam, giá tr� các ngành nông - lâm - ngư nghi�p chi�m t�i 62,1% [61]
2 4c #i6m l8 các sông d/i duyên h/i mi$n trung
2 1 ��c tr�ng l� d�i duyên h�i mi�n trung
2 1 1 Tình hình tài li u khí t ng th y v n
2 1 1 1 M ng l i tr m quan tr c khí t ng
M�ng lư�i tr�m �o mưa � d�i duyên h�i mi�n Trung �ư�c hình thành vào ��u th� k� XX v�i 3 tr�m �o nhưng do chi�n tranh s� li�uc�a các tr�m này b� gián �o�n Sau khi th�ng nh�t ��t nư�c, m�ng
Trang 16lư�i tr�m khí tư�ng và �o mưa �ã �ư�c quy ho�ch � d�i duyên h�imi�n Trung bao g�m các lo�i tr�m:
• Tr�m khí tư�ng: �o ��c các y�u t� khí tư�ng như nhi�t ��, ��
�m, mưa t� ghi
• �i�m �o mưa t�i các tr�m quan tr�c th�y v�n
• �i�m �o mưa t�i các tr� s� �y ban, bưu �i�n, trư�ng h�c (g�i là tr�m �o mưa nhân dân)
N�m 1991 T�ng c�c Khí tư�ng th�y v�n [96] �ã xem xét �i�u ch�nhl�i m�ng lư�i tr�m �o mưa Theo quy ho�ch này, toàn d�i duyên h�imi�n Trung có 193 tr�m �o mưa v�i m�t �� tr�m là 500km2/tr�m vàtrong �ó có 41 tr�m khí tư�ng Nhi�m v� c�a các tr�m khí tư�ng
�ư�c phân thành:
Tr�m khí tư�ng h�ng I (14 tr�m): có nhi�m v� theo dõi th�i ti�tliên t�c (24 gi� trong ngày), quan tr�c ��y �� các y�u t� khítư�ng: gió, mây, t�m nhìn ngang, tr�ng thái m�t ��t, nhi�t ��không khí, nhi�t �� m�t ��t và nhi�t �� các l�p sâu, �� �mkhông khí, áp su�t khí quy�n, th�i gian n�ng, lư�ng mưa, b�chơi (piche, GGI 3000 ho�c Class A), có th� quan tr�c b�c x� và phát báo hàng ngày
Tr�m khí tư�ng h�ng II và III (27 tr�m): Tr�m khí tư�ng h�ng II có nhi�m v� �ơn gi�n hơn, theo dõi th�i ti�t liên t�ct� 0gi� ��n 01.30gi� và 05.00 ��n 20.00gi� hàng ngày, quan tr�c h�u h�t các y�u t� khí tư�ng như tr�m h�ng I song không có b�c x�, áp su�t khí quy�n Tr�m khí tư�ng h�ng III c�ng quan tr�c như tr�m h�ng II nhưng không ch� ��nh c�th� v� th�i gian quan tr�c
Các tr�m �o mưa t� Thanh Hóa ��n Qu�ng Bình ph�n l�n �ư�cxây d�ng t� ��u th�p k� 60 c�a th� k� XX Còn các tr�m �omưa � phía Nam t� Qu�ng Tr� tr� vào �ư�c xây d�ng t� cu�ith�p k� 70 c�a th� k� XX, như v�y cho ��n nay ph�n l�n các tr�m �o mưa có s� li�u quan tr�c trên 30 n�m M�t s� tr�m tuy
có hơn 40 n�m quan tr�c nhưng do �nh hư�ng c�a chi�n tranh, s� li�u quan tr�c không liên t�c:
��i v�i khu v�c Thanh Hoá - Ngh� An: Th�i gian quan tr�c t�
1961 - 2003
Trang 17• Các khu v�c còn l�i: Th�i gian quan tr�c t� 1977 - 2003
Nhìn chung, ch�t lư�ng s� li�u quan tr�c mưa là �áng tin c�y
Nhưng ch�t lư�ng s� li�u quan tr�c � m�t s� tr�m �o mưa nhân dân
(do nhân dân quan tr�c) hay tr�m �o mưa dùng riêng còn b� h�n ch�
M�ng lư�i sông su�i d�i duyên h�i mi�n Trung dày ��c, quy lu�t
bi�n ��i r�t ph�c t�p nhưng m�ng lư�i tr�m quan tr�c th�y v�n trên
sông r�t thưa th�t S� phân b� tr�m �o ��c chưa ��c trưng theo
không gian và không ��ng nh�t v� th�i gian quan tr�c Do chi�n
tranh nên th�i gian b�t ��u quan tr�c c�a các tr�m th�y v�n r�t khác
nhau Ph�n lãnh th� phía B�c d�i duyên h�i mi�n Trung (t� phía
B�c vào t�i �èo Ngang) các tr�m �ư�c b�t ��u quan tr�c sau n�m
1954, �n ��nh ho�t ��ng t� nh�ng n�m 1960 Ph�n lãnh th� phía
Nam (sau �èo Ngang) các tr�m quan tr�c �ư�c thành l�p sau n�m
1975, �n ��nh ho�t ��ng t� n�m 1977 V�i quy ho�ch m�ng lư�i
tr�m quan tr�c �ài tr�m c�a T�ng c�c Khí tư�ng Th�y v�n n�m
1987, s� lư�ng các tr�m th�y v�n trong toàn qu�c nói chung và
trong d�i duyên h�i mi�n Trung nói riêng gi�m �i r�t nhi�u
Tính ��n n�m 2003 trên các lưu v�c sông thu�c d�i duyên h�i
mi�n Trung có 69 tr�m quan tr�c th�y v�n trong �ó có 13 tr�m th�y
v�n h�ng I, 4 tr�m th�y v�n h�ng II, 48 tr�m th�y v�n h�ng III và 4
tr�m �o l�:
Trang 18Tr�m th�y v�n c�p I: Có nhi�m v� theo dõi di�n bi�n c�a ch� �� th�y v�n nư�c sông liên t�c T� ch�c �o t�i thi�u các y�u t� nhưm�c nư�c, nhi�t �� nư�c, nhi�t �� không khí, lư�ng mưa, lưulư�ng nư�c và lư�ng phù sa lơ l�ng
Tr�m th�y v�n c�p II: T� ch�c �o ��c các y�u t� như m�c nư�c, nhi�t �� nư�c, nhi�t �� không khí, lư�ng mưa và lưu lư�ngnư�c
Tr�m th�y v�n c�p III: T� ch�c �o ��c các y�u t� như m�cnư�c, nhi�t �� nư�c, nhi�t �� không khí, lư�ng mưa
M�t s� tr�m quan tr�c �ư�c tri�n khai �� �o lưu lư�ng nư�ctrong các tr�n l� (4 tr�m) � m�t s� vùng
B ng 2: M ng l *i tr m quan tr-c th.y v0n trong vùng nghiên c2u
(Ngu#n: TT Khí t ng th y v n Qu'c Gia)
Các tr�m th�y v�n trong d�i duyên h�i mi�n Trung �ư�c phân b� theo
Trang 19�� xác ��nh các ��c trưng l� c�a các lưu v�c sông d�i duyên h�imi�n Trung, tác gi� d�a vào s� li�u th�y v�n �ư�c quan tr�c ��ng b� ��n n�m 2003 bao g�m:
• S� li�u lưu lư�ng ngày c�a 17 tr�m quan tr�c th�y v�n c�p I, II
• S� li�u dòng ch�y cát bùn (c� lưu lư�ng ch�t lơ l�ng và �� ��ctrung bình nư�c sông) c�a 13 tr�m quan tr�c th�y v�n c�p I
• Lưu lư�ng dòng ch�y theo gi� c�a các tr�n l� l�n nh�t trong t�ng n�m (1977 - 2003) kèm theo m�c nư�c Cùng v�i dòng ch�y là mưa t� ghi trong mùa l� c�a các tr�m khí tư�ng có trên lưu v�c
• M�c nư�c sông trong mùa l� c�a các tr�m quan tr�c vùng h� du (khu v�c ��ng b�ng b� �nh hư�ng c�a thu� tri�u) ��ng b� t�n�m 1977 - 2003
�� ��m b�o tính ��ng nh�t c�a chu�i s� li�u, chúng tôi �ã s� d�ng ch� tiêu Vickooson �� �ánh giá, các chu�i s� li�u ��u ��m b�o tính
��ng nh�t
Có th� th�y r�ng �ây là b� s� li�u th�y v�n có m�c �� �áng tin c�y nh�t t� trư�c ��n nay �� th�c hi�n nhi�m v� �ánh giá t�ng quan tình hình l� l�t trên các sông d�i duyên h�i mi�n Trung, �� cơ s� �� tính toán các quy lu�t dòng ch�y trên sông và ��c bi�t là các quá trình dòng ch�y l� và t� �ó �ưa ra các gi�i pháp t�ng th� nh�m d�báo phòng tránh l� l�t � �ây Tuy nhiên v�i �i�u ki�n m�t ��m ph�ct�p c�a d�i duyên h�i mi�n Trung vi�c ��u tư t�ng cư�ng thêm các tr�m quan tr�c và c�nh báo l� là r�t c�n thi�t trong quy ho�ch phòng ch�ng l� � �ây
Trên cơ s� chu�i s� li�u quan tr�c ��n n�m 2003, có th� th�y s�bi�n ��ng c�a các y�u t� khí tư�ng th�y v�n trong th�i k� g�n �ây:
V� các y�u t� khí t��ng: Theo chu�i s� li�u nhi�u n�m c�a các
tr�m �o mưa cho th�y di�n bi�n lư�ng mưa trong d�i duyên h�imi�n Trung khá ph�c t�p Do v� �� ��a lý tr�i dài nên bi�n ��ng lư�ng mưa c�a t�ng khu v�c c�ng r�t khác nhau:
• Khu v�c gò ��i B�c Trung b� (Thanh Hóa - Ngh� An), lư�ng mưa n�m có xu th� gi�m, trung bình trong các n�m g�n �ây gi�m m�nh, gi�m 0,2mm/n�m Xu th� gi�m d�n c�a lư�ng mưab�t ��u xu�t hi�n t� n�m 1990 ��n nay
Trang 20• Khu v�c mi�n núi Trư�ng Sơn (t� Hà T�nh t�i Phú Yên): Xu th�mưa t�ng nhanh, trung bình t�ng 15mm/n�m, ��c bi�t trong nh�ng n�m th�p k� 90 c�a th� k� XX, lư�ng mưa t�ng t�i59mm/n�m Do nh�ng n�m liên ti�p xu�t hi�n bão, l� l�t gây ra nh�ng h�u qu� nghiêm tr�ng ��i v�i khu v�c này
• Khu v�c C�c Nam Trung b� (T� Khánh Hòa ��n Bình Thu�n): Lư�ng mưa � khu v�c này c�ng có xu th� t�ng nhưng không l�nnhư ��i v�i khu v�c trên Lư�ng mưa n�m t�ng trung bình 5mm/n�m và trong nh�ng n�m cu�i th� k� XX, t� 1991 - 2002,lư�ng mưa t�ng 17mm/n�m
Cùng v�i s� gia t�ng lư�ng mưa n�m, m�c �� t�p trung theo mùa c�ng r�t l�n, th�m chí lư�ng mưa ngày c�a nh�ng n�m g�n �ây �ãtr� thành lư�ng mưa ngày l�ch s�, nhưng th�i gian liên t�c không mưa trong mùa khô ngày càng kéo dài �ây là nguyên nhân xu�thi�n l� l�n và khô h�n luôn x�y ra xen k� nhau, t�ng tính tàn phá c�a các thiên tai t� nhiên liên quan ��n dòng ch�y
V� l��ng dòng ch�y: Trong nh�ng n�m t� 1996 tr� l�i �ây lư�ng
dòng ch�y trên các sông d�i duyên h�i mi�n Trung l�n hơn r�t nhi�u Dòng ch�y n�m c�a chu�i dòng ch�y t� (1977 - 2003) thư�ng g�p t�i1,2 - 1,5 lư�ng dòng ch�y trung bình n�m th�i k� (1977 - 1993) Lư�ng dòng ch�y trung bình n�m c�a các lưu v�c sông d�i duyên h�i mi�n Trung t�ng không ��ng ngh�a v�i s� t�ng ��ng ��u mà tính b�t l�i c�a chúng c�ng càng bi�u hi�n rõ nét hơn, th� hi�n qua s�phân mùa dòng ch�y trong n�m Lư�ng dòng ch�y trong mùa l� t�ngc� v� lư�ng và t� tr�ng ��i v�i dòng ch�y n�m, còn dòng ch�y mùa ki�t gi�m khi�n tình hình s� d�ng ngu�n nư�c ngày càng c�ng th�ng
��ng th�i dòng ch�y l� càng mang tính b�t thư�ng, theo s� li�u quan tr�c nhi�u n�m, l� l�n nh�t khu v�c d�i duyên h�i mi�n Trung xu�thi�n vào tháng VIII, IX � vùng B�c �èo Ngang còn tháng X, XI �ph�n còn l�i c�a d�i mi�n Trung Nh�ng n�m g�n �ây tr�n l� l�n nh�txu�t hi�n vào cu�i tháng IX � phía B�c và ��u tháng XII � ph�n l�nlãnh th� mi�n Trung Lư�ng dòng ch�y l� l�n, gây tình tr�ng ng�p l�tnghiêm tr�ng c� d�i duyên h�i mi�n Trung
V� l��ng dòng ch�y cát bùn: Theo nhi�u tài li�u nghiên c�u cho
th�y kh� n�ng xâm th�c xói mòn trên các lưu v�c sông d�i duyên h�imi�n Trung không l�n ��a hình d�c, l�p v� phong hoá m�ng, m�c
dù �ây là khu v�c có cư�ng �� mưa l�n thu�c vào lo�i l�n nh�t lãnh
Trang 21th� nư�c ta nhưng các v�t li�u có kh� n�ng �ưa xu�ng sông nh�.Vì v�y dòng ch�y cát bùn trên các sông su�i thu�c lãnh th� d�i duyên h�i mi�n Trung thư�ng r�t nh� tr� các sông thu�c vùng gò ��i Thanh
- Ngh� Ph� bi�n �� ��c nư�c sông � khu v�c này dao ��ng t� (50 - 150)g/m3� các lưu v�c sông nh�, và t� (200 - 400)g/m3� nh�ng lưuv�c sông l�n (như sông Mã, sông Lam) Trong nh�ng n�m g�n �ây, nh�ng bi�n ��ng b�t thư�ng c�a s� phân mùa dòng ch�y, mùa ki�tdòng ch�y nh�, lư�ng tr� �m trong ��t th�p, l�p th� như�ng b� phân
rã g�p nh�ng tr�n mưa có cư�ng �� l�n �ã cu�n trôi l�p ��t �á vào sông t�o nên dòng ch�y cát bùn l�n nên lư�ng cát bùn trên sông gia t�ng �áng k�, trung bình t�ng t� (110 - 150)%
2 1 2 *+c ,i-m l các sông trong d4i duyên h4i mi6n Trung
Do v� �� ��a lý tr�i dài t�i 10 v� �� và s� ��i hư�ng c�a �ư�ng b�bi�n nên các nhân t� gây mưa � t�ng khu v�c trong d�i duyên h�imi�n Trung r�t khác nhau như �ã trình bày � trên, vì v�y tài nguyên nư�c trên các sông su�i c�a vùng nghiên c�u c�ng bi�n ��i r�tm�nh m�, t� nh�ng khu v�c �m ư�t nh�t t�i khu v�c khô h�n nh�tlãnh th� Vi�t Nam
Tính trung bình hàng n�m trên toàn d�i duyên h�i mi�n Trung nh�n �ư�c 199 t� m3nư�c mưa và �ã sinh ra 122t� m3dòng ch�y vào m�ng lư�i sông su�i, tương �ng v�i moduyn dòng ch�y 44,1l/s.km2
và có h� s� dòng ch�y ( ) ��t t�i 0,61 So v�i toàn lãnh th� Vi�t Nam
�ây là vùng có ti�m n�ng ngu�n nư�c m�t vào lo�i phong phú Trên
cơ s� tài li�u quan tr�c khí tư�ng, th�y v�n, ti�m n�ng ngu�n nư�ccác lưu v�c sông chính d�i duyên h�i mi�n Trung �ư�c trình bày trong b�ng 3
Theo th�ng kê nhi�u n�m, mùa l� trên lưu v�c các sông d�i duyên h�i mi�n Trung thư�ng b�t ��u t� tháng VII và k�t thúc vào tháng
XI ho�c tháng XII, mu�n d�n t� b�c vào nam Tùy quy mô lưu v�c
mà th�i gian c�a mùa l� c�ng khác nhau, � lưu v�c sông nh� th�ik� có lưu lư�ng nư�c l�n hơn trung bình (mùa l�) thư�ng kéo dài
80 – 90 ngày, còn lưu v�c sông l�n t� 100 – 120 ngày Lư�ng nư�ctrong mùa l� chi�m t� 55 - 80% lư�ng nư�c c� n�m Lư�ng nư�cbi�n ��i m�nh t� mùa l� n�m này qua n�m khác, lư�ng nư�c mùa l�n�m nhi�u nư�c có th� g�p 3 l�n lư�ng nư�c mùa l� n�m ít nư�c v�ih� s� bi�n ��ng dòng ch�y l� t� 0,37 - 0,71 T� l� gi�a lưu lư�ng
Trang 22��nh l� l�n nh�t và lưu lư�ng nh� nh�t trên các sông bi�n ��i trong
ph�m vi t� hàng tr�m ��n hàng ngàn l�n, l�n nh�t là t�i tr�m An
Hòa (sông An Lão), t� l� này là 4.355 l�n
B ng 3: Ti7m n0ng ngu8n n *c các l u v c sông d i duyên h i
16 Cái (Phan Rang) 3000 1609 4,83 644 1,93 0,40
18 Cái (Phan Thi?t) 1050 1596 1,68 466 0,489 0,29
(Ngu#n: Phòng Tài nguyên n c m+t, Vi n *;a lý)
*: Ch> tính ph@n di n tích l u vAc sông thuBc d4i duyên h4i mi6n Trung
Trang 23D�i duyên h�i mi�n Trung dài hơn 2.000km �ư�ng b� bi�n, nên
�i�u ki�n khí h�u c�ng như y�u t� dòng ch�y trên sông su�i ch�u s�chi ph�i c�a các �i�u ki�n ��a hình và các y�u t� m�t ��m ph�c t�p
�ã t�o nên s� khác bi�t khá rõ nét c� v� th�i gian xu�t hi�n mùa l�c�ng như m�c �� t�p trung c�a lư�ng dòng ch�y Theo s� d�ch chuy�n c�a d�i h�i t� nhi�t ��i và kh�i không khí c�c ��i bi�n tính, trong vùng nghiên c�u xu�t hi�n b�n khu v�c có ch� �� dòng ch�y l�khác nhau c� v� th�i gian xu�t hi�n và lư�ng dòng ch�y phân ph�itrong mùa
Khu v�c I: Các sông t� Thanh Hóa - Hà T�nh ��a hình
trong khu v�c ch� y�u ��i núi th�p chuy�n ti�p t� vùng ��ng b�ng B�c b� sang vùng núi Trư�ng Sơn, sông su�i trong vùng t�p trung trong hai lưu v�c sông l�n (sông Mã, sông Lam) nên vùng ven bi�nc�a khu v�c này là vùng ��ng b�ng khá b�ng ph�ng Ch�u �nhhư�ng tr�c ti�p c�a các nhi�u ��ng th�i ti�t như bão, áp th�p nhi�t
��i mùa l� xu�t hi�n t� tháng (VII - XI), b�t ��u và k�t thúc ch�mhơn 1 tháng so v�i th�i gian mùa l� c�a chính thư�ng ngu�n các sông
�ó, lư�ng dòng ch�y mùa l� chi�m 60 - 75% dòng ch�y n�m và moduyn dòng ch�y mùa l� ph� bi�n là 30 - 40l/s.km2, l�n nh�t t�i76l/s.km2(lưu v�c sông Hi�u)
Ba tháng có lư�ng dòng ch�y l�n nh�t t�p trung t� tháng VIII - X, chi�m 45 - 55% lư�ng dòng ch�y n�m và moduyn dòng ch�y trung bình 40 - 50l/s.km2 Tháng IX có dòng ch�y l�n nh�t - trùng v�i th�i k�các nhi�u ��ng th�i ti�t và d�i h�i t� nhi�t ��i ho�t ��ng m�nh � v� �� này, moduyn dòng ch�y trung bình 50 - 60l/s.km2
Khu v�c II: Bao g�m các lưu v�c sông Qu�ng Bình, Qu�ng
Tr� �ây là các lưu v�c sông ng�n, n�m � ��a hình núi phía b�c dãy Trư�ng Sơn, có mùa mưa chuy�n vào thu �ông Mùa l� kéo dài ba tháng IX - XI chi�m 60 - 70% lư�ng dòng ch�y n�m, moduyn dòng ch�y mùa l� 100 - 130l/s.km2 Tháng có dòng ch�y l�n nh�t thư�ng xu�t hi�n vào tháng X là th�i k� d�i h�i t� nhi�t ��i �i qua khu v�cnày, chi�m 20 - 25% lư�ng dòng ch�y n�m và moduyn dòng ch�ytrung bình 150 - 180l/s.km2
Khu v�c III: Kéo dài t�i 4 v� �� ��a lý, t� Th�a Thiên - Hu�
��n B�c Phú Yên, có dãy núi Trư�ng Sơn ch�y sát b� bi�n �ông nên
��a hình vùng này cao nh�t so v�i toàn d�i, dòng ch�y l� � �ây c�ngdi�n ra ác li�t nh�t, không ch� so v�i toàn d�i duyên h�i mi�n Trung
Trang 24mà là toàn lãnh th� Vi�t Nam Mùa l� t� tháng X - XII chi�m 60 - 75% lư�ng dòng ch�y n�m và có moduyn dòng ch�y l� l�n nh�t nư�c
ta, trung bình 150 - 200 l/s.km2 Tháng XI có lư�ng dòng ch�y l�nnh�t chi�m 25 - 32% lư�ng dòng ch�y n�m v�i moduyn dòng ch�ytrung bình 150 - 250l/s.km2
Khu v�c IV: Thu�c vào vùng núi th�p cu�i cùng c�a dãy
Trư�ng Sơn nhưng b� che khu�t b�i các dãy núi nên các ngu�n �m b�ch�n � ngoài khu v�c t�o nên m�t ki�u khí h�u khô nóng cho khu v�cnày M�c dù ch�u �nh hư�ng tr�c ti�p c�a gió mùa tây nam có mùa mưa r�t t�p trung t� tháng V - X nhưng mùa l� trên sông su�i khu v�c này xu�t hi�n vào tháng VII - X có lư�ng dòng ch�y mùa l�chi�m t�i 70 - 80% lư�ng dòng ch�y n�m Do lư�ng mưa ��n nh�nên moduyn dòng ch�y l� ��t 30 - 50l/s.km2
Ba tháng dòng ch�y l�n nh�t t�p trung vào tháng VIII - X v�i t�tr�ng dòng ch�y cao chi�m 60 - 70% và moduyn dòng ch�y trung bình 65 - 85l/s.km2 Tháng có lư�ng dòng ch�y l�n nh�t rơi vào tháng X chi�m 20 - 25% lư�ng dòng ch�y n�m, moduyn dòng ch�y
60 - 80l/s.km2 - �ây c�ng là th�i k� ho�t ��ng m�nh nh�t c�a d�ih�i t� nhi�t ��i � v� �� này
Cơ ch� gây mưa khác nhau nhưng dòng ch�y tháng l�n nh�t �d�i duyên h�i mi�n Trung ��u liên quan ��n các nhi�u ��ng th�iti�t, ��c bi�t là ho�t ��ng c�a d�i h�i t� nhi�t ��i ��c trưng dòng ch�y l� lưu v�c sông d�i duyên h�i mi�n Trung �ư�c trình bày �b�ng 4
Hàng n�m trên các sông d�i duyên h�i mi�n Trung thư�ng xu�thi�n trung bình 4 - 5 tr�n l�, n�m nhi�u có t�i 7 - 8 tr�n l�
K�t qu� nghiên c�u phân tích v� phân b� theo th�i gian và không gian các ��t l� l�n trong 23 n�m g�n �ây trên 13 lưu v�c sông chính
(b�ng 5) cho th�y, l� l�n các sông d�i duyên h�i mi�n Trung x�y
ra t�p trung ch� y�u vào 5 tháng t� tháng VIII ��n tháng XII, ít
khi x�y ra vào th�i k� t� tháng V ��n tháng VII (trong 23 n�m ch�
có m�t ��t x�y ra vào tháng V và m�t ��t vào tháng VII)
L� l�n t� B� II tr� lên t�p trung trong 2 - 3 tháng Trên lưu
v�c sông Mã, l� l�n nh�t n�m t�p trung vào tháng IX - X v�i t�nsu�t 87% T� sông Lam ��n sông Gianh, l� l�n t�p trung vào tháng
IX - X, v�i t�n su�t 73 - 94% Khu v�c Trung Trung b�, t� sông
Trang 25Nh�t L� ��n sông Hương (�èo Ngang ��n �èo H�i Vân), l� l�n t�ptrung vào tháng IX - XI v�i t�n su�t 87 - 98% Các sông t� Thu B�n
��n �à R�ng (Nam �èo H�i Vân ��n �èo C�), l� l�n thư�ng x�y ra vào tháng X, XI v�i t�n su�t 89 - 97% Trên sông Cái Nha Trang, l�l�n xu�t hi�n mu�n hơn các sông khác kho�ng 1 tháng, t�p trung vào tháng X - XII v�i t�n su�t 100% Trên sông Cái Phan Rang, l� l�n l�ix�y ra vào 3 tháng IX - XI, nhưng l� ��c bi�t l�n thư�ng x�y ra vào
��u tháng XII, tương t� các sông Trung Trung b�
B ng 4: 5Bc tr ng dòng ch y mùa l6 các sông d i duyên h i mi7n Trung
Mùa l6 Tháng l*n nh3t
Tr m Sông (km F 2 ) Q
m 3 /s l/s/kmM 2
TGXH % so vQi nRm
Q
m 3 /s l/s/kmM 2
TGX
H % so vQinRm
CSm thTy Mã 17500 607 34,7 VI-X 75,0 876 50,1 VIII 21,7
CWa ,t Chu 7460 210 28,1 VII-XI 69,6 291 39,1 IX 19,3
Yên Th Yng C 23000 894 38,9 VII-XI 73,5 1328 57,7 IX 21,8
QuB Châu Hi?u 1500 116 77,5 VI-XI 73,4 173 115 IX 18,2
NghZa Khánh Hi?u 3970 241 60,8 VIII-XI 61,4 332 83,7 IX 21,1
Gia Voòng B?n H i 267 35,9 134 IX-XII 80,6 54 201 X 30,2
Th Yng Nh t T Tr,ch 208 40,4 194 X-XII 62,9 50 239 X 25,8
Th,nh M\ Cái 1850 300 162 X-XII 62,6 385 208 XI 26,7 Nông S n Thu BAn 3155 734 233 X-XII 68,2 978 310 XI 30,3
Trang 26V� không gian, trên các sông t� Qu�ng Bình ��n Bình ��nh có nhi�u ��t mưa l� l�n hơn � Ngh� An - Hà T�nh và t� Phú Yên tr�
vào ��c bi�t, l� x�y ra nhi�u ��t hơn c� là � các sông t� Qu�ng
Ngãi ��n Bình ��nh Trong 23 n�m qua, trên sông Trà Khúc x�y ra
68 tr�n l� t� B� II tr� lên, trên sông Kôn xu�t hi�n 74 tr�n l�, nhưv�y trung bình m�i n�m � các sông trên x�y ra kho�ng 3 ��t l� l�nt� B� II tr� lên (b�ng 5)
Trên các sông d�i duyên h�i mi�n Trung m�c nư�c trên sông trong n�m ch� thay ��i khi có l�, m�c nư�c bình thư�ng trong mùa l� ch� cao hơn kho�ng 0,5 - 2m so v�i mùa ki�t, khi
có l� m�c nư�c trên sông thư�ng cao hơn t�i 4 - 5m và th�mchí t�i hơn 10m M�c nư�c cao này ch� duy trì trong th�i gian ng�n (7 – 10 ngày) �ây là ��c �i�m khác bi�t so v�i các sông mi�n B�c, mi�n Nam và c� các sông � khu v�c Tây Nguyên,
�ông Nam b� Kh� n�ng �i�u ti�t dòng ch�y c�a các y�u t�m�t ��m c�a lưu v�c nh� và tính ch�t l� trên các sông su�i �
�ây c�ng có nh�ng ��c �i�m khác bi�t so v�i các sông su�ichung c�a toàn lãnh th� Vi�t Nam Trong mùa l� các hình th�th�i ti�t thư�ng di�n ra liên t�c, k� ti�p nhau ho�c ph�i h�pv�i nhau gây nên các ��t mưa l�n liên ti�p gây ra các tr�n l�kéo dài và có nhi�u ��nh - l� kép Thư�ng ��nh l� nh� xu�thi�n trư�c, l� l�n xu�t hi�n sau, �ó là �i�u r�t b�t l�i cho s� an toàn c�a các kho nư�c
��a hình d�c chia c�t m�nh, các lưu v�c sông su�i trong d�iduyên h�i mi�n Trung thư�ng có di�n tích nh�, sông ng�n d�ckhông có trung lưu, kh� n�ng �i�u ti�t dòng ch�y nh�, vì v�y tính ch�t l� c�a các sông su�i trong vùng nghiên c�u có th�i gian t�ptrung l� ng�n, cư�ng su�t l� l�n x�p x� 100mm/h, ��nh l� nh�n và trong m�t mùa l� thư�ng x�y ra nhi�u con l� riêng bi�t D�iduyên h�i mi�n Trung là khu v�c thư�ng xu�t hi�n các giá tr�moduyn ��nh l� l�n nh�t so v�i toàn lãnh th� Vi�t Nam Ch�u �nh hư�ng c�a các nhi�u ��ng th�i ti�t trên m�t di�n r�ng (t� tây sang �ông c�a c� d�i duyên h�i mi�n Trung), di�n tích các lưuv�c sông nh� nên l� l�n x�y ra khá ��ng b� trên toàn lưu v�c d�n
��n s� c�ng hư�ng c�a dòng ch�y l� c� thư�ng và h� du gây ng�p l�t nghiêm tr�ng cho vùng nghiên c�u
Trang 27B ng 5: S lGn (n) và tGn su3t (p%) xu3t hi?n l6 các sông
d i duyên h i mi7n Trung (n/p)
4 18/6 0 2/7 IX-X (94/2)
Nh t LE LE Thua 42 19 1/2 1/2 8/19 20/4
9 12/2 8 (96/3) IX-XI Th,ch Hãn Th,ch Hãn 45 16 1/2 4/9 9/20 22/4
2 11/3 5 4/13 (87/3) IX-XI
Ghi chú: - c�t 3- s� l�n xu�t hi�n l� b�ng ho�c l�n hơn báo ��ng II
- c�t 4- s� l�n xu�t hi�n l� b�ng ho�c l�n hơn báo ��ng III
- trong các c�t t� 5-12 : t� s� là s� l�n xu�t hi�n l� II; m�u s�- t�n su�t xu�t hi�n,
- c�t 13- các tháng có s� l�n xu�t hi�n l� l�n nh�t, p- t�nsu�t xu�t hi�n, T- s� tháng,
4c #i6m chung c;a dòng ch/y l8 trên các sông d/i duyên h/i mi$n Trung:
Trang 281 Dòng ch4y l trên các sông d4i duyên h4i mi6n Trung hình thành theo cE chF không bão hòa
Xu�t phát t� m�i quan h� mưa - m�t ��m - dòng ch�y, s� hình thành dòng ch�y m�t � các khu v�c khác nhau t�o nên dòng ch�ytheo các cơ ch� khác nhau V� m�t lý thuy�t dòng ch�y sư�n d�c có th� phát sinh theo các cơ ch� bão hoà và không bão hoà
• Cơ ch� bão hoà là dòng ch�y sát m�t hình thành trư�c ti�p theo
n�ng th�m c�a m�t ��m kém (l u vAc thiFu hIt Jm hay hIt Jm tKng thLi kM, các nEi có kFt cOu thP nh Qng t@ng m+t ki-u s Ln d'c bazan, ,B d'c ,;a hình l n )
Qua phân tích m�i quan h� gi�a dòng ch�y ba tháng l�n nh�t ��i
v�i các sông vùng Trung và Nam Trung b� (,ây ,#ng thLi c.ng là mùa l.) v�i các y�u t� hình thái lưu v�c như �� d�c, m�t �� lư�i
sông, t� l� gi�a chi�u r�ng bình quân, chi�u dài lưu v�c và h� s�u�n khúc cho th�y t� l� dòng ch�y l� so v�i dòng ch�y n�m t�ng khi
�� d�c lưu v�c, m�t �� lư�i sông t�ng và t� l� gi�a chi�u r�ng bình quân và chi�u dài lưu v�c gi�m Tuy nhiên t�ng y�u t� hình thái m�t ��m có �nh hư�ng nhưng không l�n ��n vi�c hình thành dòng ch�y l� mà dòng ch�y l� ph� thu�c vào t�ng h�p các y�u t� m�t
��m và �ư�c th� hi�n qua:
• Lư�ng t�n th�t dòng ch�y l� ph� thu�c r�t nhi�u vào lo�i ��t, ��
�m có s�n trong ��t
• Quá trình t�p trung nư�c trên sư�n d�c và h� th�ng ch�u tác
��ng c�a �� d�c, �� d�c càng l�n t�c �� t�p trung nư�c càng nhanh và có Mmax càng l�n
• ��a hình lòng sông quy ��nh quá trình chuy�n ��ng nư�c l� t�ituy�n c�a ra, �� d�c lòng sông càng l�n t�c �� t�p trung nư�ct�i c�a ra càng nhanh, Qmax càng l�n, cư�ng su�t l� t�ng, th�i
Trang 29gian l� gi�m
V�i di�n tích 95.520km2nhưng tr�i dài d�c theo b� bi�n cùng v�i
��a hình là nh�ng dãy núi ch�y song song �ư�ng b� �n lan ra bi�nnên ��c �i�m c�a các lưu v�c sông d�i duyên h�i mi�n Trung là nh�, d�c th�ng ra bi�n Trong t�ng s� 69 lưu v�c có c�a sông riêng bi�t ch� có 4 lưu v�c sông có di�n tích l�n hơn 10.000km2, còn l�it�i 48 lưu v�c sông (chi�m 69,6%) có di�n tích lưu v�c dư�i500km2(b�ng 33) Vì v�y dòng ch�y trên sông hoàn toàn ph� thu�cvào lư�ng mưa, m�c nư�c trên sông trong n�m ch� thay ��i khi có l�, m�c nư�c bình thư�ng trong mùa l� ch� cao hơn kho�ng 1 - 2m
so v�i mùa ki�t tuy nhiên khi có l� m�c nư�c trên sông thư�ng cao t�i 4 - 5m và m�c nư�c cao này ch� duy trì trong th�i gian ng�n (7 -
10 ngày) �ây là ��c �i�m khác bi�t so v�i các lưu v�c sông mi�nB�c, mi�n Nam và c� các sông � khu v�c Tây Nguyên, �ông Nam b� th� hi�n � kh� n�ng �i�u ti�t dòng ch�y c�a các y�u t� m�t ��mc�a khu v�c này r�t nh�
2 ThLi gian l trên sông phI thuBc vào m a
Mưa � d�i duyên h�i mi�n Trung ch� y�u là do các nhi�u ��ng th�i ti�t
�em l�i, hàng n�m nh�ng tr�n bão, áp th�p nhi�t ��i và gió mùa �ông b�c (không khí l�nh) �ã gây nên nh�ng tr�n mưa l�n k� ti�p liên t�c Nh�ng n�m g�n �ây, do �nh hư�ng c�a bi�n ��ng th�i ti�t trên toàn th� gi�i như dòng nư�c El Nino và La Nina, nh�ng tr�n bão bi�n và mưa l�n x�y ra càng kh�c li�t hơn Ví d� vào n�m 1999, nh�ng tr�nmưa liên t�c t� 18/X ��n 6/XI �ã nâng m�c nư�c các sông l�n thu�cd�i duyên h�i mi�n Trung ��n ��nh cao chưa t�ng th�y Ti�p ��n là các tr�n mưa l�n �ã x�y ra t� ngày 1 - 7/XII, l�n nh�t � hai t�nh Qu�ng Nam, Qu�ng Ngãi v�i lư�ng nư�c mưa lên ��n 2192mm � thư�ng lưusông Tam K� và 2011mm � Ba Tơ Vì v�y l� trên sông kéo dài và nhi�u ��nh Th�i gian kéo dài l� g�n như v�i th�i gian xu�t hi�n mưa
và �ây là nguyên nhân gây ng�p l�t � h� du các sông
3 L l n xuOt hi n không ,#ng bB trên toàn d4i mà tXp trung tKng khu vAc d i tác ,Bng c a m a l n L nghiêm trYng th Lng x4y ra ,#ng thLi trên 1 ph m vi hZp, kéo dài 2 - 3 v] ,B.
L� các sông d�i duyên h�i mi�n Trung thư�ng x�y ra m�t cách c�cb�, trên các sông không ��ng th�i xu�t hi�n ��nh l� l�n Qua phân tích quá trình m�c nư�c cao nh�t n�m trên 17 sông t�i 17 tr�m ��i
Trang 30bi�u có th� th�y l� l�n xu�t hi�n tương ��i ��ng b� phân theo 4 nhóm sông:
• Nhóm 1, các sông B�c Trung b�: t� sông Mã ��n sông Lam;
• Nhóm 2, t� sông Gianh ��n Th�ch Hãn;
• Nhóm 3, g�m sông Trà Khúc ��n sông Cái Nha Trang;
• Nhóm 4, các sông t� sông Hương ��n sông Cái Phan Rang (tr�sông nhóm 3)
Trong tháng IX l� l�n thư�ng xu�t hi�n � khu v�c phía b�c vùng nghiên c�u, ��i v�i các lưu v�c � phía nam l� l�n xu�t hi�n trong tháng X, XI Trong s� các tr�n l� l�n, ch� có r�t ít tr�n x�y ra ��ng th�i trên nhi�u lưu v�c:
• N�m 1964: L� l�ch s� xu�t hi�n trên các sông t� Qu�ng Nam -
�à N�ng t�i Bình ��nh
• N�m 1996: Tr�n l� ngày 3/XI, l� l�n trên báo ��ng III xu�t hi�n
��ng th�i t� Qu�ng Tr� t�i Bình ��nh và trên các sông t� �àN�ng t�i Qu�ng Ngãi l� có t�n su�t xu�t hi�n 10% Trên sông L�y xu�t hi�n l� l�ch s�
• N�m 1998: Tr�n l� ngày 22/XI l� l�n nh�t xu�t hi�n trên các sông t� Th�a Thiên - Hu� t�i Qu�ng Ngãi có t�n su�t xu�t hi�ntương �ương 2 - 3%
• N�m 1999: L� l�ch s� xu�t hi�n trên các sông t� Qu�ng Tr� t�iTh�a Thiên - Hu� t� ngày 1 - 6/XI, và xu�t hi�n trên các sông t�Qu�ng Nam - �à N�ng t�i Bình ��nh ngày 1 - 6/XII
Ngoài ra còn có 5 tr�n l� l�n cùng x�y ra trên 2 lưu v�c:
• Tr�n l� X/1983, trên sông Th�ch Hãn và sông Hương v�i t�nsu�t 5 - 10%
• Tr�n tháng XI/1980, trên sông Thu B�n và Trà Khúc v�i t�nsu�t 10%
• Tr�n tháng XII/1986, trên sông Trà Khúc và sông Ba v�i t�nsu�t 1 - 10%
• Tr�n tháng X/1993, trên sông Gianh và sông Ba v�i t�n su�t 3 - 4%
Trang 31• Tr�n l� tháng XI/2003, trên sông Cái Nha Trang và sông Cái Phan Rang v�i t�n su�t 2%
4 Biên ,B l cao (th Lng , t trung bình trên 5 m), c Lng suOt
l l n, thLi gian l lên l n, , Lng quá trình l nhYn và trong mBt trXn l th Lng có nhi6u ,>nh.
��c �i�m này là do tác ��ng liên ti�p c�a các nhi�u ��ng th�i ti�ttrong th�i gian ng�n, gây mưa l�n trong th�i gian dài
Nh�m th� hi�n các ��c �i�m l� trên sông d�i duyên h�i mi�nTrung m�t cách tr�c quan chúng tôi xây d�ng b�n �� dòng ch�y
l�n nh�t Dòng ch�y l�n nh�t là ��c trưng r�t quan tr�ng c�a
dòng ch�y l�, �ó là tr� s� lưu lư�ng t�c th�i l�n nh�t trong chu�i th�i gian quan tr�c Dòng ch�y l�n nh�t th� hi�n tính ch�t
�i�u ti�t c�a t�ng lưu v�c c�ng như ch� �� mưa �m c�a t�ng vùng Moduyn ��nh l� trung bình các lưu v�c sông có di�n tích l�n hơn 1.000km2 ��t 1,70m3/s.km2, còn � các lưu v�c có di�ntích dư�i 500km2 ��t t�i tr� s� trên 5m3/s.km2 Tr� s� moduyn
��nh l� c�a d�i duyên h�i mi�n Trung l�n nh�t trong c� nư�c N�u như moduyn dòng ch�y trung bình nhi�u n�m c�a d�ithư�ng g�p (3 - 5) l�n các khu v�c khác thì moduyn l�n nh�ttrung bình thư�ng g�p t�i (20 - 30) l�n
D�a vào các chu�i s� li�u dòng ch�y th�c �o t� n�m 1980 -
2003 � các tr�m quan tr�c th�y v�n �ã xác ��nh lưu lư�ng ��nh l� l�n nh�t n�m c�a các lưu v�c, tính toán t�n su�t theo d�ng phân b� m�t �� t�n su�t Pearson III Các giá tr� lưu lư�ng ��nh l� l�n nh�t n�m �ng v�i các t�n su�t 1% (Qmax1%) và moduyn
��nh l� l�n nh�t tương �ng 1% (Mmax1%) Tr� s� Mmax1% �ư�ctính theo công th�c:
Trang 32Qmax1% - Lưu lư�ng ��nh l� l�n nh�t 1% c�a lưu v�c A (km2)
FA - Di�n tích c�a lưu v�c A (km2)
K�t qu� tính toán �ư�c trình bày � b�ng 6 Moduyn dòng ch�y ��nh l�ph� thu�c ch�t ch� vào di�n tích lưu v�c, vì v�y �� lo�i tr� �nh hư�ng
�ó, c�n ph�i quy các giá tr� moduyn dòng ch�y ��nh l� v� cùng có di�ntích 100 km2 Tính moduyn dòng ch�y ��nh l� 1% �ng v�i di�n tích 100km2c�a các lưu v�c b�ng công th�c sau:
) A
%(
1 max
m 2
km 100 A
% 1
100
)A(F
Trong �ó: - 100 2
% 1 maxkm A
M - Moduyn ��nh l� l�n nh�t �ng v�i t�n su�t1% c�a lưu v�c A có di�n tích F = 10km2
Mmax1% - Moduyn ��nh l� l�n nh�t 1% c�a lưu v�c A
m - H� s� tri�t gi�m c�a moduyn dòng ch�y ��nh l� theo
di�n tích F(A) - Di�n tích lưu v�c A (km2)
Sau khi phân tích, h� s� tri�t gi�m �ư�c xác ��nh riêng cho các khu v�c có �i�u ki�n mưa và ��a hình tương ��i gi�ng nhau �� xây d�ng quan h� Mmax 1% ~ F Có th� phân chia thành các khu v�c:
+) Khu v�c 1 thu�c B�c Trung b� (Thanh Hóa - Hà T�nh, t� lưu
v�c sông Mã ��n lưu v�c sông Lam) có h� s� m = 0,50
+) Khu v�c 2 thu�c Trung Trung b�, Qu�ng Bình ��n Khánh
Hòa, t� lưu v�c sông Gianh ��n lưu v�c sông Cái Nha Trang
Trang 33có h� s� m = 0,28.
S� d�ng các tr� s� m, xác ��nh các giá tr� moduyn lưu lư�ng ��nh l�l�n nh�t 1% �ng v�i di�n tích 100km2c�a các lưu v�c sông (B�ng 6) D�a vào b�n �� ��ng tr� lư�ng mưa 1 ngày l�n nh�t �ng v�i t�nsu�t 1% �ã �ư�c xây d�ng cho các khu v�c t� Thanh Hoá ��n Bình Thu�n (hình 6) xây d�ng quan h� gi�a lư�ng mưa 1 ngày l�n nh�t1% v�i moduyn ��nh l� l�n nh�t 1% Phương trình tương quan có d�ng sau:
lg(Mmax1%) = 2.1776 *log (Xmax1%) - 1.877 (3)
B ng 6 : Moduyn Rnh l6 1% trên l u v c sông d i duyên h i mi7n Trung
Trang 34H� s� tương quan R = 0,79 và có th� dùng phương trình (1.3) ��ngo�i suy moduyn dòng ch�y ��nh l� 1% (M100max1%) t� lư�ng mưangày l�n nh�t 1% (Xmax1%)
Theo các k�t qu� �ã tính M100max1% � b�ng 6, �i�n các tr� s�
M100max1% vào tr�ng tâm lưu v�c ��i v�i các lưu v�c không có s�li�u dòng ch�y, ngo�i suy M100max1% theo các giá tr� mưa ngày l�nnh�t 1% Xây d�ng b�n �� �ư�ng ��ng tr� M100max1% cho khu v�cnghiên c�u (hình 1)
Moduyn dòng ch�y ��nh l� 1% bi�n ��ng m�nh theo không gian, có
xu hư�ng t�ng t� b�c và nam t�i khu v�c trung tâm d�i (�èo H�i Vân):
Trang 35Đảo Hải Nam
l à o
20° 00'
109°00'
10° 00'
11° 00'
12° 00'
19° 00'
15° 00'
16° 00'
18° 00'
109°00' 108°00'
20° 40'
Moduyn dòng chảy lũ Max tần suất 1%
12 14 14
7.0
6.0 10
16 10
5.0 6.0
8.0
5.0 4.0
9.0
2.0 3.0
3.0 4.0
1.5 2.0
10 14
12
18 20
18
1 1
12
9.0
18 12
5.0 8.0 6.0 7.0
đ
ô n g
V ụn g Xu
Đ i
ng M ai
Vĩnh Hảo
V Phan Rí
sông Cái
V P han g
Vịnh Cam Ran h
Vịn h V
ăn Pho ng
Sg H ng Sô
B cửa Tùng
cửa Doanh cửa L ý Ho
Cửa Việt
Cửa Thuận An
cửa Ròn cửaN h4ợn g
c ửa Lạch Quán
Sg. C o n
Sg h
, , ,
,
nghệ an
hà tĩnh thanh hoá
quảng trị quảng bình
bình thuận
phú yên bình định
đăk lăk
khánh hoà gia lai
9.0
7.0 8.0
12 14 14
7.0
6.0 10
16 10
5.0 6.0
8.0
5.0 4.0
9.0
2.0 3.0
3.0 4.0
1.5 2.0
10 14
12
9.0
18 12
5.0 8.0 6.0 7.0
4
12,3 ) )
Tám Lu 4
11,7 19,3
Xuân Th5ợng
4
Cửa Đạt
4 4
Lang Chánh
4 4
)
Quỳ Châu 4
8,5 8,5
7,8 )
Hoà Duyệt H5ơng Điền
13,9
4
Hoà Quân Dừa 4 4
22,9 )4)
Trang 36Vùng B�c Trung b� (sông Mã - sông Lam) có lư�ng mưa sinh l�(X1ngày max) tương ��i l�n (,a s' các l u vAc có X 1 ngày max 1% xOp x>
250 ,Fn 500mm, mBt s' khu vAc nhg nh th ng l u c a các l u vAc sông Ngàn Ph', Ngàn Sâu, sông * i Giang có X max1% l n hEn 500mm) M�t khác, các lưu v�c này có �� d�c l�n Vì v�y Mmax1%
khá l�n �a s� t� 0,5 ��n 2,8m3/s.km2, khu v�c có Mmax l�n nh�t là Hương ��i, Tân Lâm, Tám Lu
Vùng Trung Trung b� (tK sông Gianh ,Fn sông Cái Nha Trang)
có ��a hình chia c�t m�nh, ��c bi�t sông ng�n, r�t d�c l�i n�m ven bi�n nên ch�u �nh hư�ng m�nh m� c�a nhi�u hình th� th�i ti�t gây mưa l�n (bão, áp th�p nhi�t ��i) nên có lư�ng mưa 1 ngày l�n nh�t1% r�t l�n, t� 500 - 700mm, trong vùng xu�t hi�n 2 tâm mưa l�n là B�ch Mã và Trà My, vì v�y dòng ch�y l� r�t ác li�t Moduyn ��nh l�l�n nh�t 1% tương �ng v�i di�n tích 100km2 (M100max1%) t� 10 -30m3/s.km2, lưu v�c có M100max1% l�n nh�t là Sơn Giang, An Hoà
�ây là lưu v�c có moduyn ��nh l� 1% vào lo�i cao nh�t nư�c ta và thu�c lo�i cao so v�i th� gi�i
Khu v�c t� Phú Yên t�i Bình Thu�n, do lư�ng mưa có xu th�gi�m, moduyn ��nh l� l�n nh�t 1% nh�, dao ��ng t� 1 - 3m3/s.km2.H� s� bi�n ��ng dòng ch�y l�n nh�t (Cv��nh) c�a các lưu v�c dao
��ng t� 0,4 - 0,9, nh� hơn r�t nhi�u so v�i các lưu v�c khác m�c dùh� s� bi�n ��i dòng ch�y trung bình n�m l�n nh�t so v�i các sông su�i trên toàn lãnh th� Vi�t Nam (bi�n ��ng dòng ch�y n�m Cvn�m
t� 0,3 - 0,42) �i�u này th� hi�n l� l�n � khu v�c này luôn x�y ra, th�m chí tr�n l� l�n nh�t trong th�i k� quan tr�c xu�t hi�n vào n�mnư�c trung bình và m�c �� l� c�a các n�m ít bi�n ��i Dòng ch�yl�n nh�t th�i k� quan tr�c (1980 - 2003) t�i các tr�m th�y v�n cho th�y l� l�n nh�t v�i t�n su�t xu�t hi�n (1 - 2)%
Trên cơ s� tài li�u quan tr�c nhi�u n�m và các kh�o sát v�t l�,chúng tôi th�ng kê các m�c l� l�ch s� trên các sông d�i duyên h�i
mi�n Trung L� l�ch s� là l� l�n nh�t �ã x�y ra trên lưu v�c trong
th�i gian lưu gi� �ư�c s� li�u D�a vào chu�i s� li�u quan tr�c t�icác tr�m th�y v�n trên sông c�a T�ng c�c Khí tư�ng Th�y v�n vàcác s� li�u �i�u tra th�c t� trên ��a bàn, l� l�ch s� c�a các tr�m th�yv�n trên sông d�i duyên h�i mi�n Trung �ã th�ng kê �ư�c trình bày trong b�ng 7 và th� hi�n trong hình 2
Trang 37Qua �ó cho th�y h�u h�t các sông su�i thu�c vùng B�c Trung b�
�ã xu�t hi�n l� l�ch s� trong th�i �o�n t� n�m 1960 - 2003 và �
Nam Trung b� t� 1976 - 2003 (34 trên 42 tr m thui v n d4i duyên
h�i mi�n Trung) Trong mư�i n�m t� 1993 - 2003 liên ti�p m�t s�lưu v�c xu�t hi�n l� l�ch s� �ó là :
• N�m 1993: Lưu v�c sông Gianh (Tr m *#ng Tâm, Mai Hóa), sông Ba (tr m C ng SEn)
• N�m 1996: Sông Lu� (tr m Sông Luk)
• N�m 1999: Sông Th�ch Hãn (tr m Th ch Hãn), sông Hương (tr m Kim Long, HuF), sông B� (tr m Phú mc)
Trang 3821 Vu Gia Ái NghZa 1114/1964 1056/1964
23 Thu BAn Câu Lâu 665/1964 578/1964
35 Cái Ninh Hòa Ninh Hòa 669/1986 658/1986
36 Cái Nha Trang Ang TrRng 1339/1978 1334/2003
Trang 39l à o
104°00'
107°00'
107°00'
19° 00'
20° 00'
20° 40'
109°00' 108°00'
10° 00'
11° 00'
12° 00'
13° 00'
14° 00'
109°00' 108°00'
15° 00'
16° 00'
17° 00'
18° 00'
Ranh giới tỉnh Sông, suối Ranh giới quốc gia
1986 658
1978 667
1977
1924 566
1977
2256 1987
1964 958
2961 1993
1952 280
2003 1334
4121
1964 2612
836 1964
1025
1964 1964
340
1999 518
1999 581
578 1964
1979 391
751 1980 1973
1992
703 1978
1283 1985
1993
2171
1978 775
1038 2002
1962
1962
1978 1978
b i ể n
đ
ô n g
S.
Rằ ng
sông Cái
V ụng Xu
Đ i
S Ba
Vịn h V
ăn Pho ng
V ịnh
ăng M ai
Cử a Đ
ại
vũng an hòa
cửa Tam uan
Vĩnh Hảo
V Phan Rí Vịnh Phan Thiết
Vịn am Ranh
Cg Đ Nẵng Vụng Cầu Hai Vịnh Đ Nẵng Cửa Thuận An
sg Cam Lộ
Sg H 4ơ
cửa Lạch Tr o
Sôn B
bình thuận
đồng nai bình ph ớc
thừa thiên huế
quảng nam
quảng ngãi kon tum
đà nẵng
bình định gia lai
phú yên
đăk lăk
khánh hoà
4 4 4
4
4 4
44
4
4
4 4
44 4
4 4 4
4 4
4 4
ái Nghĩa Hội An
Đồng Trăng Diên An Ninh Ho
Kim Tân
Lý Nhân
Gi ng Bái Th ợng Xuân Khánh
Đô L ơng Nam Đ n Chợ Tr ng Linh cảm
Lệ Thủy
Phú ốc Huế
Câu Lâu
Bình T ờng An Hòa
Trang 40Ngoài l� chính v�, các sông su�i d�i duyên h�i mi�n Trung còn xu�t
hi�n l� ti�u mãn do mưa ti�u mãn gây ra, thư�ng liên quan ch�t ch�
��n ho�t ��ng c�a d�i h�i t� nhi�t ��i, rãnh th�p phía tây, và thư�ng
ch� x�y ra t� �èo Ngang vào phía nam vùng nghiên c�u vào tháng V,
VI v�i lư�ng mưa khá cao (trên 200mm), ��c bi�t là � các vùng núi, có
th� gây nên l� quét, l� �ng L� ti�u mãn có khi r�t l�n, có n�m l� ti�u
mãn là l� l�n nh�t trong n�m, chi�m t� 10 - 30% trư�ng h�p x�y ra L�
ti�u mãn �ng v�i t�n su�t 1% tương �ương v�i l� l�n nh�t chính v� t�n
su�t 30 - 40% L� ti�u mãn bi�n ��i qua các n�m m�nh, h� s� bi�n ��i
(Cv) t� 0,51 - 0,90 Các ��c trưng th�ng kê l� ti�u mãn d�i duyên h�i
mi�n Trung �ư�c trình bày trong b�ng 8
B ng 8 : Các Bc tr ng th ng kê l6 tiVu mãn d i duyên h i mi7n Trung
L6 tiVu mãn Sông Tr m