và các cơ quan khác th�c hi�n trong g�n XX n�m qua.. Các tác gi... c�u trúc c�a vùng c�a sông Xamoilov I... Brazil có n�ng lư�ng sóng cao.. �i�n hình cho châu th� sông th�ng tr� là Missi
Trang 2II H� TH�NG ��M PHÁ VEN B� MI�N TRUNG VI�T NAM 23
PHÁ TAM GIANG - C U HAI
IV TR�NG THÁI T�N T�I HI�N NAY C�A H� ��M PHÁ - C�A BI�N
II ��C TRƯNG ��NG L�C HÌNH THÁI H� ��M PHÁ VÀ C�A BI�N 67
V NGU�N CUNG C�P, QUÁ TRÌNH DI CHUY�N VÀ L�NG ��NG BÙN
M PHÁ TAM GIANG – C U HAI
139
I BI�N ��NG �Ư�NG B� BI�N VÙNG ��M PHÁ TAM GIANG - C�U HAI 139
II QUÁ TRÌNH B�I T� VÀ XÓI L� B� BI�N ��M PHÁ TAM GIANG –
III TAI BI�N MÔI TRƯ�NG LIÊN QUAN ��N B�I T�, XÓI L� B� BI�N
Trang 3Ch ng V NGUYÊN NHÂN CHUY/N L4P C5A BI/N VÀ GI6I
PHÁP 7NG X5
157
PH L C: M)T S< HÌNH 6NH V M PHÁ TAM GIANG – C U HAI 201
Trang 4L I GI I THI U
Vi�t Nam là m�t qu�c gia bi�n, có vùng bi�n ch� quy�n r�ng kho�ng m�t tri�ukilômét vuông, ���ng b� bi�n tr�i dài hơn 3.260 km, m�t h� th�ng ��o ven b� và vùng khơi chi�m m�t v� trí c�c k� quan tr�ng v� m�t an ninh qu�c phòng c�ng nh� kinh t�-xã
h�i c�a ��t n��c Chi n l c Bi n Vi t Nam t i n m 2020 ���c ��ng và Nhà n��c ta
xây d�ng, �ã xác ��nh nh�ng nhi�m v� chi�n l��c ph�i hoàn thành, nh�m kh�ng ��nhch� quy�n Qu�c gia trên bi�n, phát tri�n kinh t� bi�n, khoa h�c công ngh� bi�n, ��an��c ta tr� thành m�t Qu�c gia m�nh v� bi�n, phù h�p v�i xu th� khai thác ��i d�ơng c�a th� gi�i trong th� k� XXI Vi�c th�c hi�n có k�t qu� các nhi�m v� trên, ph�i d�atrên m�t cơ s� khoa h�c, k� thu�t ��y ��, v�ng ch�c v� �i�u ki�n t� nhiên, sinh thái môi tr��ng và ti�m n�ng tài nguyên thiên nhiên bi�n c�a n��c ta
Công cu�c �i�u tra nghiên c�u bi�n � n��c ta �ã ���c b�t ��u t� nh�ng n�m 20c�a th� k� tr��c, song ph�i t�i giai �o�n t� 1954, và nh�t là sau n�m 1975, khi chi�ntranh k�t thúc, ��t n��c th�ng nh�t, ho�t ��ng �i�u tra nghiên c�u bi�n n��c ta m�i
���c ��y m�nh, nhi�u Ch�ơng trình c�p Nhà n��c, các �� án, �� tài � các Ngành, các
��a ph�ơng ven bi�n m�i ���c tri�n khai Qua �ó, các k�t qu� nghiên c�u �ã ���c công b�, �áp �ng m�t ph�n yêu c�u t� li�u v� bi�n, c�ng nh� góp ph�n vào vi�c th�c hi�n các nhi�m v� b�o ��m an ninh qu�c phòng bi�n, các ho�t ��ng khai thác, qu�n lý, b�o v� tài nguyên môi tr��ng bi�n trong giai �o�n v�a qua Tuy nhiên, các nhi�m v� l�n c�a
Chi n l c Bi n Vi t Nam t i n m 2020 �ang ��t ra nhi�u yêu c�u c�p bách và to l�n
v� t� li�u bi�n n��c ta �� góp ph�n �áp �ng nhu c�u trên, Nhà Xu�t b�n Khoa h�c t�nhiên và Công ngh� - Vi�n Khoa h�c và Công ngh� Vi�t Nam �ã t� ch�c biên so�n vàxu�t b�n b� sách Chuyên kh�o v� Bi�n, ��o Vi�t Nam Vi�c biên so�n b� sách này d�atrên các k�t qu� �ã có t� vi�c th�c hi�n các Ch�ơng trình �i�u tra nghiên c�u bi�n c�pNhà n��c do Vi�n Khoa h�c và Công ngh� Vi�t Nam ch� trì trong nhi�u n�m, c�ng nh�các k�t qu� nghiên c�u � các Ngành trong th�i gian qua B� sách ���c xu�t b�n g�mnhi�u l�nh v�c:
- Khoa h�c Công ngh� bi�n
- Khí t��ng Thu� v�n ��ng l�c bi�n
- ��a lý, ��a m�o, ��a ch�t bi�n
- Sinh h�c, Sinh thái, Môi tr��ng bi�n
- �a d�ng sinh h�c và B�o t�n thiên nhiên bi�n
- Tài nguyên thiên nhiên bi�n
- và các l�nh v�c khác
Trang 5�� ��m b�o ch�t l��ng các �n ph�m, vi�c biên so�n và xu�t b�n ���c ti�n hành nghiêm túc qua các b��c tuy�n ch�n � H�i ��ng xu�t b�n và b��c th�m ��nh c�a các chuyên gia chuyên ngành có trình �� Trong các n�m 2008 và 2009, Nhà n��c ��thàng (thông qua C�c xu�t b�n – B� Thông tin và Truy�n thông) cùng v�i s� h� tr�kinh phí biên so�n c�a Vi�n Khoa h�c và Công ngh� Vi�t Nam, Nhà xu�t b�n Khoa h�c t� nhiên và Công ngh� �ã t� ch�c biên so�n và xu�t b�n ���c 10 cu�n ��u tiên c�a B� Chuyên kh�o này Công vi�c biên so�n và xu�t b�n B� sách hi�n v�n ���c ti�pt�c trong n�m 2010
�� m�c tiêu trên ��t k�t qu� t�t, Nhà xu�t b�n Khoa h�c t� nhiên và Công ngh�r�t mong nh�n ���c s� h��ng �ng r�ng rãi c�a các nhà khoa h�c thu�c các l�nh v�ckhoa h�c công ngh� bi�n trong c� n��c cùng tham gia biên so�n và xu�t b�n B� sách Chuyên kh�o v� Bi�n, ��o Vi�t Nam, k�p th�i �áp �ng nhu c�u t� li�u bi�n hi�n nay cho công tác nghiên c�u, �ào t�o và ph�c v� yêu c�u các nhi�m v� b�o v� ch� quy�nQu�c gia trên bi�n, ��ng th�i phát tri�n kinh t�, khoa h�c công ngh� bi�n và qu�n lý tài
nguyên, môi tr��ng bi�n, góp ph�n thi�t th�c vào vi�c th�c hi�n Chi n l c Bi n Vi t Nam t i n m 2020 c�a ��ng và Nhà n��c, c�ng nh� các n�m ti�p theo
Nhà xu!t b$n Khoa h(c t* nhiên và Công ngh0
Trang 6L I NÓI U
��m phá ven bi�n �ã ���c th� gi�i quan tâm nghiên c�u t� lâu, nh�ng � Vi�tNam m�i ch� ���c nh�n th�c �úng ��n và nghiên c�u chuyên sâu t� nh�ng n�m 80 c�ath� k� tr��c Nghiên c�u ti�n hóa và ��ng l�c ��m phá Tam Giang – C�u Hai � t�nhTh�a Thiên – Hu� ���c th�c hi�n và t�ng k�t m�t cách h� th�ng t� khi nhóm tác gi�ti�n hành nh�ng �i�u tra nghiên c�u h� th�ng ��m phá này m�t cách toàn di�n t� ��unh�ng n�m 90 c�a th� k� XX ��n nay Cu�n sách trình bày các k�t qu�, tài li�u �i�u tra
và kh�o sát quý giá có h� th�ng trong kho�ng th�i gian 1990 – 2009 Hơn n�a, v�n ��ti�n hóa và ��ng l�c ��m có liên quan ch�t ch� ��n bi�n ��i khí h�u và dâng cao m�cn��c bi�n v�n �ang là v�n �� mà c� Th� gi�i quan tâm Vi�c xu�t b�n cu�n sách s� m�r�ng nh�ng hi�u bi�t v� quá trình ��ng l�c và ti�n hóa � ��m phá Tam Giang – C�u Hai nói riêng và ��m phá ven bi�n Mi�n Trung nói chung t�i các nhà khoa h�c, qu�n lý, quy ho�ch và ho�ch ��nh chính sách ��ng th�i c�ng là tài li�u tham kh�o t�t cho công tác
�ào t�o sau ��i h�c, ng�n ng�a và phòng ch�ng thiên tai (ng�p l�t, xói l�, sa b�i, chuy�nl�p c�a bi�n) và b�o v� tài nguyên, môi tr��ng theo ��nh h��ng phát tri�n b�n v�ng H� ��m phá Tam Giang - C�u Hai có t�m quan tr�ng ��c bi�t ��i v�i s� phát tri�nkinh t� dân sinh khu v�c Th�a Thiên - Hu� nh� các giá tr� tài nguyên và các ch�c n�ng v� sinh thái, môi tr��ng Các giá tr� và ch�c n�ng này g�n li�n v�i tr�ng thái phát tri�nc�a hai c�a chính Thu�n An và T� Hi�n t�n t�i nhi�u n�m thông n�i ��m phá v�i bi�n.Tuy nhiên, c�a l�ch th��ng không �n ��nh v� v� trí và tr�ng thái �óng, m�, gây ra nh�ng h�u qu� tiêu c�c v� sinh thái, môi tr��ng và kèm theo nh�ng thi�t h�i l�n v� kinh t�, dân sinh L�p c�a, chuy�n c�a ��m phá là các d�ng tai bi�n n�ng n� � ven b� mi�nTrung mà Th�a Thiên - Hu� là �i�n hình Sau l�n l�p c�a T� Hi�n vào tháng 12 n�m
1994, �ã x�y s� ki�n l� ng�p kh�ng khi�p vào ��u tháng 11 n�m 1999, m� ra ��n 5 c�a, trong �ó có c�a Hòa Duân mà vi�c �ng x� ��i v�i c�a này �ã gây nên cu�c bàn lu�n sôi n�i gi�a các nhà khoa h�c và nhà qu�n lý
Cu�n sách này ���c biên so�n và công b� nh�m cung c�p lu�n c� khoa h�c nh�mlàm sáng t� ��c �i�m phát tri�n ti�n hoá và suy tàn c�a h� ��m phá liên quan ��n ��ng thái c�a bi�n, ��ng l�c c�a h� ��m phá - c�a bi�n và góp ph�n �� xu�t gi�i pháp �ng x�
v�i các tai bi�n t� nhiên liên quan ��n ti�n hóa và ��ng l�c ��m phá
�� th�c hi�n nhi�m v�, t�p th� tác gi� �ã s� d�ng k� th�a m�t kh�i l��ng l�n tài li�u �i�u tra kh�o sát do Phân vi�n H�i d�ơng h�c t�i H�i Phòng (nay là Vi�n Tài nguyên và Môi tr��ng bi�n ph�i h�p v�i S� Khoa h�c và Công ngh� Th�a Thiên - Hu�
Trang 7và các cơ quan khác th�c hi�n trong g�n XX n�m qua Trong �ó, t� li�u ch� y�u t� các
�� tài KT.03.11: “Nghiên c�u s� d�ng h�p lý các h� sinh thái tiêu bi�u ven bi�n Vi�tNam”; KT.�L.95.09: “Nghiên c�u khai thác, s� d�ng h�p lý ti�m n�ng phá Tam Giang”, �� tài “�ánh giá ti�m n�ng và �� xu�t l�a ch�n khu b�o v� ��t ng�p n��c h�
��m phá Tam Giang - C�u Hai” ���c th�c hi�n trong các n�m 1991 – 1999 và các �� tài v� cơ s� d� li�u và h� thông tin ��a lý (GIS) do Vi�n Tài nguyên và Môi tr��ng bi�nth�c hi�n trong giai �o�n 2000-2005 Ngoài ra, còn s� d�ng ph�i h�p tài li�u �i�u tra kh�o sát v� thu� v�n và tr�m tích v�i �� tài "Ngu�n gi�ng ��m phá Th�a Thiên – Hu�"
1999 – 2000, �� tài ��c l�p c�p nhà n��c: “ Nghiên c�u ph�ơng án ph�c h�i, thích nghi cho vùng c�a sông ven bi�n Thu�n An - T� Hi�n và ��m phá Tam Giang - C�u Hai”
2000 – 2001 và tài li�u môi tr��ng tr�m tích t� d� án 14 EE5 h�p tác theo Ngh� ��nhth�: ‘’Nghiên c�u ��ng thái môi tr��ng ��m phá ven bi�n mi�n Trung Vi�t Nam làm cơs� l�a ch�n ph�ơng án qu�n lý’’ do Vi�n Tài nguyên và Môi tr��ng bi�n (Vi�t Nam) và vi�n Khoa h�c ��a ch�t bi�n (Italia) th�c hi�n trong th�i gian 2004-2006
N�i dung c�a cu�n sách ���c d�a theo ph�ơng pháp lu�n coi ��m phá, h� ��mphá Tam Giang - C�u Hai là m�t th�y v�c g�n kín, m�t b�n tích t� tr�m tích ven b�ch�u s� t�ơng tác c�a các quá trình bi�n và l�c ��a, có quá trình hình thành, phát tri�n vàsuy tàn v�i nh�ng ��c tr�ng riêng v� �i�u ki�n ��ng l�c H� ph�ơng pháp nghiên c�uch� ��o là các ph�ơng pháp ��a ��ng l�c, hình thái ��ng l�c và th�y th�ch ��ng l�c
Mô hình toán ���c s� d�ng �� mô ph�ng tr��ng dòng ch�y trong ��m phá, t�i các c�abi�n và l��ng hoá dòng bùn cát gây ra nh�ng bi�n ��ng b�i, xói d�n ��n bi�n d�ng ��ahình Ph�ơng pháp phân tích ti�n hoá nh�m ��a ra nh�ng d� báo xu th� có c�n c� Phân tích tài li�u l�ch s� �� có nh�ng nh�n ��nh v� tính quy lu�t và tính b�t th��ng c�a các s�ki�n di�n bi�n c�a bi�n Ph�ơng pháp phân tích vi�n thám �nh s� và GIS ���c s� d�ng
có hi�u qu� �� nghiên c�u các tai bi�n môi tr��ng t� nhiên, tr�ng thái và di�n bi�n c�abi�n
T�p th� tác gi� chân thành c�m ơn Vi�n Khoa h�c và Công ngh� Vi�t Nam, Nhà xu�t b�n Khoa h�c t� nhiên và Công ngh�, �ã xét duy�t và h� tr� kinh phí xu�t b�ncu�n sách này Xin chân thành c�m ơn lãnh ��o t�nh Th�a Thiên - Hu�, lãnh ��o S�Khoa h�c và Công ngh� Th�a Thiên – Hu�, lãnh ��o Vi�n Tài nguyên và Môi tr��ng bi�n, v.v., �ã t�o m�i �i�u ki�n thu�n l�i cho công tác nghiên c�u khoa h�c ��m pháTam Giang – C�u Hai t�o d�ng b� t� li�u toàn di�n �� hoàn thành cu�n sách T�p th�tác gi� c�m ơn các �� tài, d� án và các ��ng nghi�p �ã giúp �� trong vi�c thu th�p tài li�u, thi�t k� và �óng góp ý ki�n hoàn thi�n cu�n sách ��c bi�t, xin chân thành c�m ơnGS.TSKH Lê ��c An �ã ��c và có nhi�u góp ý quý báu cho cu�n sách Hy v�ng k�tqu� nghiên c�u công b� trong cu�n sách s� giúp ích cho công tác nghiên c�u khoa h�c, qu�n lý và giáo d�c, �ào t�o liên quan ��m phá nói riêng, c�ng nh� vùng bi�n Vi�t Nam nói chung
Các tác gi
Trang 8��nh ngh�a này, ��m phá là m�t ph�n c�a bi�n �ư�c tách ra kh�i bi�n nh� m�td�ng tích t� ch�n ngoài (như ��o cát, doi cát, r�n san hô, v.v.), có th� là m�t h�nư�c ng�t �ư�c tách ra kh�i m�t h� nư�c l�n hơn ho�c m�t con sông, c�ng có th�
là m�t vùng c�a sông, m�t nhánh sông vùng c�a ho�c m�t ��m l�y, v.v có nư�cbi�n ch�y vào
Như v�y ��nh ngh�a này r�t r�ng, ch� nhi�u ��i tư�ng khác nhau, bao g�m c�
��m phá xa b� (offshore lagoon) và ven b� (coastal lagoon), c� v�c nư�c m�n và nư�c ng�t � Vi�t Nam, có m�t các ��m phá xa b� (thư�ng �ư�c g�i là v�ng) như �các qu�n ��o Hoàng Sa và Trư�ng Sa do ám tiêu san hô t�o thành, có ��m phá ven bi�n mi�n Trung nư�c l�, nư�c m�n và th�m chí có lúc ��t tr�ng thái siêu m�n (��mL�ng Cô, ��m Ô Loan), nhưng không có ��m phá nư�c ng�t có ngu�n g�c sông ho�c h� như ��nh ngh�a nói trên � Vi�t Nam c�ng như nhi�u nư�c khác trên th�gi�i, m�t vùng c�a sông hay m�t b� ph�n c�u trúc c�a vùng c�a sông không �ư�ccoi là ��m phá
Tuy nhiên, cho t�i nay �ã có nhi�u ��nh ngh�a ��m phá, m�i ��nh ngh�a có
�i�m nh�n m�nh nào �ó nhưng t�t c� ��u b� sung cho nhau nh�m ch� m�t ��i tư�ng xác ��nh:
(1) V�n là m�t ph�n c�a bi�n, ��i dương,
(2) �ư�c tách ra kh�i bi�n, ��i dương nh� m�t d�ng tích t� có th� theo cơch� cơ h�c - th� cát ch�n, ho�c cơ ch� sinh h�c - r�n san hô,
(3) Có c�a (m�t c�a ho�c nhi�u c�a) �n thông v�i bi�n
��nh ngh�a ��m phá khái quát và rõ ràng hơn c� �ư�c vi�t trong T� �i�n Bách khoa b�n th� ti�ng c�a Liên Xô (1980) – ��m phá là m�t ph�n nư�c nông �ư�c tách
ra kh�i bi�n ho�c ��i dương nh� m�t �ê cát ch�n, m�t doi cát ho�c m�t r�n san hô và
�n thông v�i bi�n qua m�t ho�c nhi�u c�a
Trang 91.2 nh ngh a m phá ven bi n
��m phá ven bi�n có khái ni�m h�p hơn ��m phá nói chung, �ư�c xác ��nh là: (1) M�t th�y v�c ven b�,
(2) �ư�c ng�n cách v�i bi�n nh� m�t d�ng tích t� cát ch�n ngoài,
(3) �n thông v�i bi�n phía ngoài qua m�t hay nhi�u c�a ho�c th�m th�u(percolation), ch�y th�m (seepage) qua chính th� cát ch�n
Trong s� các ��nh ngh�a ��m phá ven bi�n hi�n nay, ��nh ngh�a c�a Phleger F P (1981) �ư�c s� d�ng ph� bi�n hơn – ��m phá ven bi�n (coastal lagoon) là m�t lo�i hình th�y v�c ven b� (a coastal body of water) nư�c l�, nư�c m�n ho�c siêu m�n, �ư�c ch�nb�i m�t �ê cát (sand barrier) và có c�a (inlet) �n thông v�i bi�n phía ngoài
Theo ��nh ngh�a này, � Vi�t Nam �ã xác ��nh �ư�c h� th�ng 12 ��m phá ven bi�n tiêu bi�u phân b� � ven b� mi�n Trung trong kho�ng t� v� �� 11o t�i v� �� 16oB�c (t� Ninh Thu�n t�i Th�a Thiên - Hu�), n�m trên kho�ng 21% chi�u dài �ư�ng b�bi�n Vi�t Nam
�ó là: 1- H� ��m phá Tam Giang - C�u Hai (t�nh Th�a Thiên - Hu�); 2- ��mL�ng Cô (t�nh Th�a Thiên - Hu�); 3- ��m Trư�ng Giang (t�nh Qu�ng Nam); 4- ��m
An Khê (t�nh Qu�ng Ngãi); 5- ��m Nư�c M�n (Sa Hu�nh, t�nh Qu�ng Ngãi); 6- ��mTrà � (t�nh Bình ��nh); 7- ��m Nư�c Ng�t (Degi, t�nh Bình ��nh); 8- ��m Th� N�i(t�nh Bình ��nh); 9- ��m Cù Mông (t�nh Phú Yên); 10- ��m Ô Loan (t�nh Phú Yên); 11- ��m Th�y Tri�u (t�nh Khánh Hòa); 12- ��m N�i (Ninh Thu�n)
Như v�y, ��nh ngh�a ��m phá ven bi�n bao hàm 3 khía c�nh cơ b�n xác ��nhthu�c tính c�a ��i tư�ng:
- Là m�t th�y v�c ven b� - k�t qu� tương tác l�c ��a - bi�n � ��i b�, tính ch�tc�a kh�i nư�c ��c trưng b�i bi�n ��ng theo mùa, �� mu�i gi�m m�nh v� mùa mưat�i l�, l� - nh�t và có hi�n tư�ng phân t�ng, ��c bi�t là nơi có sông l�n �� vào (�i�n hình là h� ��m phá Tam Giang - C�u Hai), ��ng th�i �� mu�i t�ng m�nh v�mùa khô t�i m�n và siêu m�n, ��c bi�t là nơi không có sông l�n �� vào (�i�n hình
là ��m L�ng Cô, ��m Ô Loan)
- �ư�c ng�n cách v�i bi�n nh� m�t d�ng tích t� cát ch�n ngoài - thư�ng là d�ng doi cát n�i ��o phát tri�n t� m�t phía, � vùng b� giàu b�i tích cát và n�ng lư�ng cao �ang phát tri�n � th�i k� san b�ng trên n�n s�t h� tương ��i tân ki�n t�o
và ki�n t�o hi�n ��i
- �n thông v�i bi�n qua m�t hay nhi�u c�a - xu�t hi�n m�t hay nhi�u c�a là k�t qu� tương tác sông - bi�n (ch� y�u là th�y tri�u) thông qua ��m phá, c�a luôn
có xu th� �óng kín v� mùa khô và th�m chí �óng kín �� trao ��i nư�c theo cơ ch�ch�y th�m, th�m th�u � các ��m phá ch� có sông nh� ho�c không có sông �� vào, c�a có th� m� thư�ng xuyên hay ��nh k� (m� v� mùa mưa và �óng v� mùa khô như ��m Trà � � Bình ��nh), có th� d�ch chuy�n v� trí d�n do dòng b�i tích cát d�c b� ho�c ��i v� trí luân phiên theo chu k� không �n ��nh 5 - 10 n�m/l�n
Trong phân lo�i c�a mình, Brovko (1990) còn �� c�p t�i ��m phá nhân t�o(Anthropogenic lagoon) có �ê cát ch�n phía ngoài không ph�i do quá trình b� (t�nhiên) mà là do con ngư�i t�o ra
Trang 10Tên g�i ��a phương v� ��m phá ven bi�n t�n t�i mang tính l�ch s� và t�p quán, cho t�i nay �ã tr� thành danh t� riêng và vi�t hoa Ví d� nh�ng ��m phá ven bi�n n�iti�ng có tên g�i l�ch s� là h� - h� M�t Tr�i (Solar Pond) � Israel, h� Togo (Lac Togo) �Guinéa, h� Mellah (Lac Mellah) � ven b� �ông ��a Trung H�i, là v�nh - v�nh Rockport (Rockport Bay) � Texas hay v�nh Florida (Florida Bay) - là ��m phá ven bi�n �i�n hình t�o b�i các r�n san hô vi�n b� (fringing reef) ch�n ngoài
� Vi�t Nam, các ��m phá ven bi�n �ư�c g�i là “��m” ho�c “phá” Ví d�, �Th�a Thiên - Hu� có tên g�i phá Tam Giang, ��m Sam, ��m Thanh Lam, ��m Hà Trung, ��m Th�y Tú và ��m C�u Hai, mà t�t c� chúng là nh�ng th�y ph�n không
có ranh gi�i t� nhiên h�p thành m�t h� ��m phá ven bi�n th�ng nh�t Ngay t� xa xưa, trong thư t�ch c� c�ng như trong dân gian, t�n t�i nhi�u tên g�i và �ư�c phân theo ranh gi�i hành chính, có tên là phá H�i H�c, phá Tam Giang, ��m Ni�u, ��m
�à �à, v�nh �ông, v�nh Minh Lương, v�nh Hưng Bình, v�nh Giang Tân, v�nh Hà B�c, v.v Cho t�i n�m 1831 (th�i Minh M�ng), m�t s� �ư�c ��i tên trong thư t�ch thành ��m Thanh Lam, ��m Hà Trung, v.v nhưng trong dân gian v�n gi� cách g�iriêng và ngày nay v�n g�i t�t là phá Tam Giang - C�u Hai và th�m chí g�i phá Tam Giang Cùng ��i tư�ng �ó � Qu�ng Ngãi có tên g�i ��m An Khê hay ��m Nư�cM�n (Sa Hu�nh), � Bình ��nh có tên g�i ��m Trà �, ��m Nư�c Ng�t hay ��m Th�N�i, � Phú Yên - Khánh Hòa có tên g�i ��m Ô Loan và th�m chí ��m Nha Phu mà
��m Nha Phu là m�t v�nh ven b� (bay) �i�n hình Trong khi �ó, � mi�n B�c s�d�ng tên g�i “��m” theo truy�n th�ng �� ch� m�t lo�i hình th�y v�c t� nhiên, t�o
ra do m�t �o�n sông ch�t, m�t vùng tr�ng còn sót l�i trong quá trình phát tri�n
��ng b�ng ven bi�n có liên quan t�i quá trình l�y hóa hi�n nay Lo�i hình này tương �ng v�i “tr�m” và “bàu” theo cách g�i tên � mi�n Trung Hơn n�a, chính ngư�i dân ven bi�n t� t�o ra m�t lo�i hình th�y v�c vùng tri�u (quây ��p m�t ph�nbãi tri�u) �� nuôi th�y s�n nư�c l� r�i c�ng g�i nó là “��m”
T� �ó th�y r�ng, thu�t ng� “��m” hay “phá” t�n t�i mang tính ��a phương theo t�p quán ho�c do l�ch s� �� l�i Cùng m�t tên g�i (��ng âm), � nh�ng nơi khác nhau
�ư�c dùng �� ch� nh�ng ��i tư�ng khác nhau (không ��ng ngh�a) Ngư�c l�i, c�ng m�t ��i tư�ng (��ng ngh�a) � nh�ng nơi khác nhau có tên g�i khác nhau (không
��ng âm) M�t khác, m�t ��i tư�ng c� th� c�ng có nh�ng tên g�i khác nhau trong thư t�ch (hành chính), trong dân gian và khác nhau theo th�i gian
2 Ki'u lo+i
H� th�ng ��m phá ven bi�n mi�n Trung Vi�t Nam thu�c nhóm các ��m phá ven bi�n v� �� th�p nhi�t ��i �m, hình thành ba ki�u theo hình thái - ��ng l�c: ki�u g�n kín (h� ��m phá Tam Giang - C�u Hai, ��m Trư�ng Giang, Th� N�i, Cù Mông, Th�y Tri�u và ��m N�i), ki�u kín t�ng ph�n (L�ng Cô, Nư�c M�n, Nư�cNg�t và Ô Loan) và ki�u �óng kín (An Khê và Trà �)
B� ��m phá ven bi�n chi�m kho�ng 13% chi�u dài �ư�ng b� ��i dương th�gi�i ��m phá ven bi�n phân b� � nhi�u v� �� khác nhau và mang tính ��a ��i rõ r�t
Trong h� th�ng phân ��i các ��m phá ven bi�n ��i dương th� gi�i (Nichols
and Allen, 1981), các ��m phá ven bi�n mi�n Trung Vi�t Nam thu�c nhóm v� ��
Trang 11th�p nhi�t ��i �m (b ng 1.1) Trong h� th�ng phân ki�u b� bi�n Vi�t Nam v� ��a
m�o (Nguy n Thanh S n và Tr nh Phùng, 1977), các ��m phá Tam Giang - C�u
Hai, Trư�ng Giang, An Khê, Nư�c M�n, Trà � và Nư�c Ng�t phân b� � �o�n b�v�ng v�nh tích t� - mài mòn �ã b� san b�ng, trùng v�i vùng có lư�ng mưa trên 1.600 mm/n�m và bay hơi dư�i 1.000 mm/n�m S� còn l�i phân b� � �o�n b� v�ng v�nh tích t� - mài mòn �ang b� san b�ng, trùng v�i vùng có lư�ng mưa dư�i 1.600 mm/n�m và bay hơi trên 1.000 mm/n�m
B ng 1.1 V� trí ��m phá ven bi�n mi�n Trung Vi�t Nam trong h� th�ng
phân ��i ��m phá ven b� ��i dương th� gi�iNhóm Ví d� ��m phá ven bi�n ��a �i�m ��c trưng khí h�u
V� �� trung bình San Antonio; Matagorda
Nguy n H$u C&, 1996 và 1999
Theo Brovko P F (1990), ��m phá ven bi�n �ư�c phân ra nhi�u ki�u khác nhau theo hình thái các d�ng tích t� ch�n ngoài, hình dáng, kích thư�c và �� sâu th�y v�c, v.v Tuy nhiên, h� th�ng phân lo�i ��m phá ven bi�n c�a Nichols M and Allen G (1981) khái quát hơn và �ư�c s� d�ng r�ng rãi hi�n nay H� th�ng phân lo�i này d�atheo nguyên t�c ��ng l�c, ph�n ánh ��ng l�c hình thành và phát tri�n ��m phá trong th�tương quan gi�a các quá trình bi�n (sóng, dòng ch�y, th�y tri�u) và các quá trình l�c ��a(sông) thông qua hình thái và quá trình ưu th� trong ��m phá H� th�ng phân lo�i này chia các ��m phá ven bi�n ��i dương th� gi�i thành b�n ki�u:
A ��m phá c�a sông (estuarine lagoon)
�áy thô d�n (cát) v� phía bi�n Các ��m phá ven bi�n ki�u C - sóng và dòng d�c b�chi�m ưu th�, m�c �� trao ��i nư�c gi�a ��m phá và bi�n kém, delta tri�u lên phát tri�n hơn delta tri�u xu�ng, tr�m tích �áy v�a thô d�n v� phía bi�n và v�a m�n d�ntheo �� sâu, �ê cát ch�n dài, ít c�a, hoàn lưu (nư�c, b�i tích) kém d�n ��n phân d�
Trang 12môi trư�ng l�ng ��ng tr�m tích Ki�u D - sóng và gió chi�m ưu th�, trao ��i nư�ckém gi�a ��m phá và bi�n theo cơ ch� th�m th�u qua �ê cát ch�n, c�a m� ��nh k�v� mùa mưa ho�c ch�y tràn khi nư�c dâng do bão hay mưa l�, ��c trưng tr�m tích h�t m�n tư�ng h� (lacustrine) giàu v�t ch�t h�u cơ, �� ư�t cao ho�c các tr�m tích
do bay hơi
B ng 1.2 V� trí phân lo�i ��m phá ven bi�n mi�n Trung Vi�t Nam trong
h� th�ng phân lo�i h� th�ng ��m phá ven b� ��i dương th� gi�i
Phân lo�i � Vi�t Nam Phân lo�i chung ��m phá
ven bi�n th� gi�i G�n kín Kín t�ng ph�n �óng kín Ki�u ��m phá c�a sông
An Khê, Trà �
Nguy n H$u C&, 1996 và 1999
Theo nguyên t�c phân lo�i �ó, các ��m phá ven bi�n mi�n Trung Vi�t Nam �ư�cchia thành 3 ki�u (Tr�n ��c Th�nh và nnk., 1991, Nguy�n H�u C�, 1995) như sau:
1 Ki�u g�n kín (nearly - closed), ví d�: H� ��m phá Tam Giang - C�u Hai
2 Ki�u kín t�ng ph�n (partly - closed), ví d�: ��m L�ng Cô, ��m Ô Loan
3 Ki�u �óng kín (closed), ví d�: ��m An Khê và ��m Trà �
So v�i h� th�ng phân lo�i ��m phá ven b� bi�n ��i dương th� gi�i (Nichols and Allen,
1981) (hình 1.1), các ��m phá ven bi�n mi�n Trung Vi�t Nam không hoàn toàn ��ng nh�t v� ki�u lo�i, m�c dù cùng nguyên t�c phân lo�i ��ng l�c - hình thái Ki�u g�n kín �
�ây mang c� hai y�u t� “h�” và “kín t�ng ph�n” do các nguyên nhân ��a phương t�o ra Các ��m phá ven bi�n mi�n Trung Vi�t Nam phát tri�n trên các ki�u b� thành t�o ch�y�u do sóng (tích t� - mài mòn) �ang b� san b�ng (t� Quy Nhơn t�i Bình Thu�n) và �ãb� san b�ng (t� Qu�ng Bình t�i Quy Nhơn) trong �i�u ki�n vi tri�u (theo cách phân lo�ic�a Davies, 1964) Chúng t�o nên nh� �ê cát ch�n phát tri�n t� doi cát n�i ��o và có c�a sát b� �á g�c Phân b� mưa r�t không ��u theo mùa, trong �ó lư�ng mưa mùa mưachi�m 75 - 80% t�ng lư�ng mưa c� n�m T�t c� các ��c �i�m �ó �ã t�o nên m�t s� ��mphá ven bi�n “h�” v� mùa mưa và “kín t�ng ph�n” v� mùa khô M�t s� ��m phá khác (L�ng Cô, Ô Loan, v.v.) không có sông ho�c có sông nh� �� vào, nên �nh hư�ng c�abi�n chi�m ưu th� và nhanh chóng ��t ��n m�c �� “kín t�ng ph�n”, th�m chí tr� nên siêu m�n v� mùa khô
Trang 143 Phân lo+i /m phá
3.1 Phân lo i m phá trên th" gi#i
V�n �� phân lo�i ��m phá r�t ph�c t�p và ngay c� phân bi�t gi�a ��m phá, v�nh và vùng c�a sông c�ng không d� b�i tính chuy�n ti�p gi�a chúng G�n b�nth�p k� �ã qua k� t� nh�ng quan �i�m c�a Kaplin P A (1957) nh�m phân bi�t
��m phá v�i các lo�i hình th�y v�c khác nhau thu�c lãnh th� Liên Xô c� Nh�ng quan �i�m này c�ng �ư�c th� hi�n trong công trình nghiên c�u c�a Leonchev O
K và Leonchev V K (1957) v� “v�n �� ngu�n g�c và quy lu�t phát tri�n b� ��mphá” V� sau �ã có nhi�u cách phân lo�i ��m phá khi nghiên c�u ��m phá �nh�ng khu v�c khác nhau như phân lo�i ��m phá v� m�t ��a m�o h�c c�aPravotorov I A., Kaplin P A hay Korotki A M., và phân lo�i theo môi trư�ng l�ng ��ng tr�m tích, ��ng l�c l�ng ��ng tr�m tích (ch� �� th�y v�n) và v�t ch�ttr�m tích c�a Zenkovitch V P., Nichols M and Allen G., Li Congxian and Chen Gang, v.v
a Phân lo.i theo v trí t1 ng 23i trên th5m l7c 2 a
89m phá xa b=
��m phá xa b� �ư�c hi�u là m�t ph�n c�a bi�n ho�c ��i dương �ư�c tách ra nh�
ám tiêu vòng (atoll) S� phát tri�n c�a chúng không b� �nh hư�ng b�i các quá trình l�c
��a và tr�m tích trong ��m phá là các tr�m tích bi�n giàu cacbonat
89m phá ven bi>n
��m phá ven bi�n �ư�c hi�u là m�t ph�n c�a bi�n ven b�, �ư�c tách ra nh� m�td�ng tích t� thư�ng là cát, hi�m khi là ám tiêu vi�n b� S� phát tri�n c�a ��m phá ven bi�n ph�c t�p b�i tương tác gi�a các quá trình bi�n (sóng, th�y tri�u và dòng ch�y) và l�c ��a (sông, v�n ��ng ki�n t�o khu v�c, v.v.) Tr�m tích trong ��m phá ven bi�n g�mtr�m tích bi�n, và sông - bi�n
b Phân lo.i theo ngu?n g3c
Phleger F B (1981) �ã phân tích các ��m phá ven bi�n ��i dương th� gi�i
và khái quát thành 18 ��c �i�m ��c trưng nh�t ch�a ��ng các n�i dung ��a ch�t
và ��a m�o
Cho t�i n�m 1990 trong công trình nghiên c�u “S� phát tri�n các ��m phá ven bi�n” c�a mình, Brovko P F �ã phân lo�i ��m phá theo ngu�n g�c phát sinh Theo cách phân lo�i này, có các nhóm ��m phá sau:
- ��m phá ven bi�n (coastal lagoon)
- ��m phá san hô (coral lagoon)
- ��m phá nhân t�o (anthropogenic lagoon)
Trang 153.2 V trí m phá trong h& th'ng các lo i hình th*y v,c tiêu bi u - d/i ven b0 bi n Vi&t Nam
Thu� v�c ven b� bi�n là các vùng nư�c có s� tách bi�t nh�t ��nh v� m�tkhông gian và có s� khác bi�t nh�t ��nh v� các y�u t� t� nhiên v�i vùng bi�n phía ngoài � ven b� bi�n Vi�t Nam có m�t ba lo�i th�y v�c ven b� bi�n tiêu bi�u là các v�ng v�nh, vùng c�a sông và ��m phá Chúng là k�t qu� tương tác gi�a các quá trình n�i sinh và ngo�i sinh (sông, sóng và tri�u) � d�i b� bi�n M�i lo�i có nh�ng
��c trưng riêng không ch� v� hình thái mà v� quá trình ti�n hóa b�, ��ng l�c hình thành và t� h�p các d�ng ��a hình ph�n ánh ��c trưng hình thái �ó Dư�i góc ��
��a lý t� nhiên - ��a m�o chúng là các ��a h� ven b�; dư�i góc �� ��a ch�t �ó là các th� ��a ch�t hi�n ��i; dư�i góc �� tr�m tích h�c, chúng là các nhóm tư�ng tr�m tích theo ngu�n g�c phát sinh (Krasenhinnhikov, 1971; Leeder, 1984); dư�i góc �� sinh thái, chúng là các h� sinh thái quan tr�ng � d�i b� bi�n, bao g�m các ti�u h� thành ph�n M�i thu� v�c ven b� bi�n là m�t h� th�ng tài nguyên, bao g�m các h�p ph�ntài nguyên sinh v�t, phi sinh v�t và tài nguyên v� th� Trong ba lo�i hình thu� v�cven b� bi�n cơ b�n là ��m phá, vùng c�a sông (vùng c�a sông châu th� và vùng c�a sông hình ph�u) và v�ng v�nh, không ph�i lúc nào c�ng có th� phân bi�t chúng
�ư�c r�ch ròi và trên th�c t� chúng có nh�ng d�ng t�n t�i trung gian, chuy�n ti�p
(hình 1.2). Trong trư�ng h�p c�n có s� cân nh�c khi phân lo�i chúng thu�c nhóm nào, y�u t� ��ng l�c �óng vai trò quy�t ��nh, y�u t� hình thái ch� là ph� tr� và tham kh�o
Hình 1.2 V� trí tương ��i gi�a các lo�i hình th�y v�c ven b� bi�n
BiÓn
V!nh bi'n (gulf)
/m phá Vùng c9a sông
Bi'n nông ven b>
V?ng - v!nh
Trang 16c�u trúc c�a vùng c�a sông (Xamoilov I B., 1952), nơi x�y ra tương tác m�nh m�gi�a các quá trình sông và bi�n Các vùng c�a sông châu th� (deltas) và hình ph�u(estuaries) � Vi�t Nam có th� bao g�m m�t nhánh c�a (c�a ��i, c�a �à R�ng, v.v.), m�t vài (vùng c�a sông B�ch ��ng có 4 c�a) ho�c nhi�u nhánh c�a (châu th� sông H�ng và Mê Kông hi�n ��i ��u có 9 c�a) Các vùng c�a sông có th� m�
ra � vùng bi�n h� (các c�a sông mi�n Trung, Mê Kông), vào v�nh l�n (c�a sông H�ng m� vào v�nh B�c B�), các v�nh nh� (c�a sông Hàn m� vào v�nh �à N�ng) ho�c m� vào các ��m phá (c�a sông Hương m� vào phá Tam Giang) Vùng c�asông n�m trong d�i �� m�n t� nh�t - l� ��n m�n – l�, nhưng vi�c phân ��nh biên trong và biên ngoài r�t ph�c t�p và ph�i d�a vào t� h�p các y�u t� ��a hình, tr�mtích và thu� v�n ��c trưng vùng c�a sông ph� thu�c vào tính ch�t lưu v�c, t�ilư�ng nư�c, bùn cát t� sông và ��c �i�m ��ng l�c sóng, thu� tri�u ven b� Vai trò th�ng tr� c�a các y�u t� ��ng l�c sông, sóng hay thu� tri�u �nh hư�ng r�t l�n ��nhình thái và m�c �� �óng kín trong c�u trúc c�a chúng (b ng 1.3)
B ng 1 3 M�t s� c�a sông tiêu bi�u ven b� bi�n Vi�t Nam
TT Tên vùng c�a
sông
Di�n tích lưu v�c (km2)
Lư�ng nư�c (t�
m3/n�m)
Lư�ng bùn cát (106t�n/n�m)
��ng l�c th�ng tr� ven b�
M�c ��
�óng kín
Ki�u lo�i vùng c�a sông
1 Ka Long 773 1,7 Tri�u- sông N�a kín Châu th�
2 Tiên Yên 4820 0,66 0,0347 Tri�u N�a kín Hình ph�u
3 B�ch ��ng 12680 15 5 Tri�u N�a kín Hình ph�u
4 H�ng 155 000 137 125 Sông- tri�u-
sóng H� Châu th�
5 H�i (s.Mã) 28 490 20,1 4,35 Sóng-sông N�a kín Châu th�
6 C� (s.C�a H�i ) 27 200 24,2 4,41 Sóng- sông N�a kín Châu th�
7 Hương 2 380 4,18 0,503 sông kín Châu th�
8 ��i (s Thu B�n) 10 350 19,3 2,4 Sóng- sông N�a kín Châu th�
9 �à R�ng (s.Ba) 13 900 9,39 2,2 Sóng- sông N�a kín Châu th�
10 ��ng Nai 37 390 30.6 3,36 Tri�u N�a kín Hình ph�u
11 Mê Kông 795 000 520,6 160 Tri�u- sóng H� Châu th�
Ngu?n: World Bank (1996); Nguy n ViGt PhH và nnk.(2003); VJ TK LMp (2005); Tr9n TuOt và nnk (1987) và mPt s3 tài liQu khác
Trang 17Brazil) có n�ng lư�ng sóng cao �i�n hình cho châu th� sông th�ng tr� là Mississippi,
Po, Danup và Ebro; châu th� sóng th�ng tr� là Nil, Rone, Sanfrancisco, Xêngan, Bergekina, Nigeria và Orinoko; châu th� tri�u th�ng tr� là Mê Kông, Koppera, Ganga – Brachmaputra (Leeder, 1984)
Vi�t Nam có hai châu th� l�n là sông H�ng � phía b�c và Mê Kông � phía nam �Trung b� có các châu th� nh� như Mã, C�, Thu B�n, �à R�ng, v.v Các châu th� l�n hình thành trên n�n s�t võng c�a các b�n tr�ng Kainozoi, có b�i t� ��n bù B� dày tr�m tích ��
tam � �ây ��t ��n hàng nghìn mét và tr�m tích �� t� ��t t�i b� dày hàng tr�m mét
Châu th� sông H�ng có di�n tích kho�ng 17 nghìn km2, bao g�m các h�p ph�n có tu�i Pleistocen, Holocen s�m - gi�a và Holocen mu�n, b� dày tr�m tích Holocen thư�ng 30m, c�c ��i 60m Hàng n�m h� th�ng sông H�ng �ưa ra bi�n 137km3 nư�c và 125tri�u t�n bùn cát D�c b�, tr�m tích di chuy�n v� phía tây nam 24 km v�i dòng cát và 250km v�i dòng bùn Vùng ven b� có �� cao sóng trung bình 0,88m, c�c ��i 5m, �� l�ntri�u trung bình 2,5m, c�c ��i 3,5 – 4m, thu�c lo�i nh�t tri�u khá ��u Châu th� hi�n ��itu�i Holocen mu�n có di�n tích 6000 km2, ��nh n�m ph�n Hưng Yên, �áy tr�i dài kho�ng 145 km t� bán ��o �� Sơn ��n L�ch Trư�ng Châu th� ng�m (delta front) có rìa ngoài sâu kho�ng 20m, b� m�t ph� bùn b�t và sét b�t nâu h�ng Phía ngoài châu th�ng�m là ��i ti�n châu th� (prodelta) m� r�ng ��n �� sâu 30 m, b� m�t ph� bùn sét nâu h�ng ��i ti�n châu th� có th� phân thành ph�n m�t n�n thu�c vùng nư�c nông tho�i
��n kho�ng �� sâu 6m, có �� d�c 0,0005 và ph�n sư�n ti�n châu th� có �� d�c 0,0025(Tanabe et al., 2003) D�a theo nét tương ��ng v� hình thái v�i các châu th� �anuyp và Ebro, vùng c�a Ba L�t �ư�c coi là sông và sóng th�ng tr� (Van Maren, 2004) D�a vào
��a hình b� m�t và quá trình thu� v�n, châu th� Sông H�ng �ư�c chia thành các h�th�ng sóng, tri�u và sông th�ng tr� Trư�c khi ��t ��n tr�ng thái hi�n nay, châu th� sông H�ng b�i t� trong m�t v�nh khá kín và có thu� tri�u biên �� l�n D�a vào t�i lư�ng tr�mtích, hàm lư�ng tr�m tích lơ l�ng, phân b� tr�m tích và các y�u t� thu� ��ng l�c ven b�,chúng tôi cho r�ng, trên bình di�n chung, châu th� sông H�ng do sông th�ng tr�, vai trò thu� tri�u � v� trí th� hai và c�a sóng � v� trí th� ba G�n m�t th� k� qua, châu th� sông H�ng b�i l�n ra bi�n trung bình 28m/n�m, có nơi 100 – 120m/n�m như � c�a Ba L�t vàc�a �áy Tuy nhiên, kho�ng m�t ph�n n�m chi�u dài b� châu th� sông H�ng �ang b�xói l� m�nh, tiêu bi�u là �o�n b� H�i H�u dài 17km b� xói l� v�i t�c �� 10 – 15m/n�mtrong nhi�u n�m qua (Thanh Tran Duc et al., 2005)
Châu th� Mê Kông l�n nh�t �ông Nam Á (di�n tích 35000 km2 ph�n Vi�t Nam), ph�n ng�m tr�i r�ng ��n �� sâu 20 -30m, b� dày tr�m tích Holocen ��t 45m Châu th�hi�n ��i có các nhánh sông Bassac và Mê Kông Sông Mê Kông có t�i lư�ng nư�c520,6km3/n�m, ��ng th� 10 trên th� gi�i và t�i lư�ng tr�m tích 160 tri�u t�n/n�m, ��ngth� 9 trên th� gi�i Thu� tri�u thu�c lo�i trung tri�u (mesotide) v�i nh�t tri�u không ��u,
�� l�n tri�u 2,2 – 3,2m Môi trư�ng ven b� châu th� thu�c lo�i n�ng lư�ng h�n h�p,tri�u th�ng tr�, �� l�n tri�u trung bình 2,5m, c�c ��i 3-4m, �� cao sóng trung bình 0,9m T�c �� b�i l�n c�a châu th� kho�ng 45m/n�m trư�c 2500 n�m và 20 – 30m/n�m sau
2500 n�m T�i m�i Cà Mau, t�c �� l�n bi�n t�i 150m/n�m Tuy nhiên, nhi�u �o�n b�châu th� Mê Kông �ang b� xói l� v�i quy mô l�n, ví d� �o�n B� �� b� xói l� v�i t�c ��
30 – 50m/n�m trên chi�u dài 36 km trong nhi�u n�m Nhi�u ý ki�n cho r�ng châu th�sông Mê Kông ��ng l�c tri�u th�ng tr� v�i vai trò quan tr�ng c�a sóng (Lap NV, et al
Trang 182005 Leeder., 1984; Saito Y, 2001) Chúng tôi th�ng nh�t v�i quan �i�m này, nhưng nh�n m�nh vai trò c�c k� quan tr�ng c�a ch� �� gió mùa ��i v�i hình thái và ��ng l�cphát tri�n châu th� Mê Kông hi�n nay Có th� tác ��ng c�a gió mùa �ông b�c t�o nên dòng d�c b� di chuy�n b�i tích v� phía tây nam b�i t� nên bán ��o Cà Mau m� l�nnhanh ra bi�n, t�o nên m�i nhô kh�ng l� l�n sâu vào v�nh Thái Lan, trong khi b�i t� m�l�n các c�a sông chính r�t h�n ch� Vì th�, có th� g�i châu th� Mê Kông hi�n ��i là châu th� gió mùa �i�n hình
Vùng c&a sông hình ph u
Cho ��n nay, còn có nh�ng quan �i�m khác nhau v� c�u trúc vùng c�a sông hình
ph�u (estuary) Theo Pritchard (1967): “estuary là m�t thu� v�c n�a kín ven b� thông
v�i bi�n khơi, trong �ó có s� hoà tr�n nh�t ��nh gi�a nư�c bi�n và nư�c ng�t �ưa ��n t�
l�c ��a” và g�m có 4 ki�u Ki>u 1 ph� bi�n, là các thung l�ng ng�p chìm, hay g�p � các
��ng b�ng r�ng l�n ven bi�n Ki>u 2 là các fjord ngu�n g�c sông b�ng ng�p chìm Ki>u
3 có các �ê cát (bar-built) ch�n ngoài, ví d� như Estuary Carolina � B�c M�, có hình
thái ��m phá (lagoon) và n�ng lư�ng gió xáo tr�n nư�c tích c�c thay cho vai trò c�a
thu� tri�u Ki>u 4 hình thành do các quá trình ki�n t�o t�o nên các vùng s�t h� ven b�,
ví d� như v�nh San-Fransisco (Pritchard, 1967)
Xaphianov (1987) �� ngh� chia estuary thành 3 nhóm: bình thư�ng, siêu m�n và kín Roy, P (1984) phân chia Estuary � Úc thành 3 ki�u: ki�u thung l�ng sông ng�p chìm, ki�u có �ê cát ch�n ngoài và ki�u các h� nư�c m�n �óng kín ven b� Leeder M R (1984) cho r�ng ��ng l�c c�a nư�c và tr�m tích trong estuary liên quan v�i tương quan cư�ng �� c�a các quá trình tri�u, sông và sóng Ông chia estuary thành 4 ki�u theo cân b�ng ��
mu�i th� hi�n tính phân t�ng Ki>u A, phân t�ng m�nh, quá trình lòng sông th�ng tr�, b�i t� m�nh Ki>u B, hoà tr�n t�ng ph�n, nghiêng v� b�i t�, là ki�u ph� bi�n Ki>u C, ��ng
nh�t theo phương th�ng ��ng trên m�t c�t ngang, dòng tri�u m�nh và không b�i t� �áy
Ki>u D, ��ng nh�t theo phương th�ng ��ng và theo d�c lu�ng ch�y, chuy�n ��ng v�t ch�t
hoàn toàn do dòng tri�u th�ng tr� và xâm th�c m�nh lu�ng l�ch
Dư�i góc �� ��a ch�t, ph� bi�n quan ni�m coi estuary là m�t vùng h� lưu sông, thư�ng có d�ng hình ph�u, b� ng�p chìm không ��n bù tr�m tích, và thu� tri�u có vai trò quan tr�ng Nh�ng ��c �i�m này mang tính ph� bi�n, phù h�p v�i nh�ng estuary l�n và
�i�n hình c�a th� gi�i như Xen, Jironda (Pháp), Thame, Mersey (Anh), Rein, Maas (Hà Lan), Potomac (M�), La-plata (Nam M�), Dương T� (Trung Qu�c) (Xamoilov, 1952) Theo quan �i�m tư�ng và môi trư�ng tr�m tích, luôn có s� phân bi�t rõ ràng Estuary v�ivùng c�a sông châu th� và ��m phá (Krasenhinnhikov, 1971; Leeder, 1984)
� Vi�t Nam, các vùng c�a sông hình ph�u thư�ng n�m � các vùng b� có thu�tri�u biên �� l�n, �i�n hình là vùng c�a sông ��ng Nai (Xamoilov, 1952) và vùng c�asông B�ch ��ng (Tr�n ��c Th�nh, 1991) Xét v� m�t hình thái, có m�t s� vùng c�asông hình ph�u có hình thái v�nh và tên g�i dân gian có khi v�n quen g�i là “v�nh” nhưtrư�ng h�p v�nh Tiên Yên – Hà C�i, v�nh C�a L�c, v�nh �� Sơn � vùng c�a sông hình ph�u B�ch ��ng hay c� v�nh Gh�nh Rái � vùng c�a sông hình ph�u ��ng Nai Tuy nhiên, v� b�n ch�t ngu�n g�c hình thành, ��ng l�c n�i t�i và ti�n hoá, chúng thu�c v�vùng c�a sông hình ph�u Nh�ng trư�ng h�p tương t� c�ng g�p nhi�u trên th� gi�i nhưtrư�ng h�p v�nh San-Fransisco và Cheasepeare � M� (Pritchard, 1967) và v�nhComponthom � Campuchia (Lafond, 1967)
Trang 19Vùng c�a sông B�ch ��ng là m�t vùng c�a hình ph�u �i�n hình, có ��nh � B�nTri�u, �ư�ng b� cơ b�n ch�y ven Phù Long - Cát H�i - �� Sơn và rìa ngoài ��i b�ng�m c�a sông �i theo �ư�ng ��ng sâu 6m t� m�i �� Sơn ��n tây nam ��o Cát Bà Trư�c �ây, nó thư�ng �ư�c coi là b� ph�n c�a ven b� châu th� kéo dài t� Yên L�p
��n Nga Sơn Trong m�t s� tài li�u nư�c ngoài hi�n nay (Mathers and Zalasiewicz, 1999), vùng c�a sông B�ch ��ng �ư�c coi là m�t b� ph�n c�a châu th� sông H�ng và
�i�u này v�n có th� coi là h�p lý n�u xét trên quy mô l�n v� không gian và l�ch s�ti�n hoá Holocen Tuy nhiên, trong vòng 5 – 7 tr�m n�m qua, nó �ã chuy�n hoá t� c�utrúc châu th� sang vùng c�a sông hình ph�u (Tr�n ��c Th�nh, 1991) và �ư�c hình thành trên cơ s� tương tác gi�a quá trình phát tri�n c�a m�t ��a hào (graben) �ang s�tchìm v�i s� nâng cao c�a m�c nư�c chân t�nh, s� thi�u h�t b�i tích và thu� tri�u có biên �� l�n Nó �ư�c ��nh v� � v� trí rìa �ông b�c châu th� sông H�ng, nơi dòng b�itích t�ng h�p d�c b� hư�ng v� phía tây nam Vùng c�a sông B�ch ��ng là m�t v�c có c�u trúc n�a kín � �ây, thu� tri�u là y�u t� ��ng l�c ngo�i sinh ưu th�, quy ��nh các
��c trưng v� ��a hình và tr�m tích �ó là m�t v�c nư�c l�-m�n, hoà tr�n nư�c bi�n khá t�t, phân t�ng thu�c ki�u B theo phân lo�i c�a Leeder M�c dù lư�ng b�i tích sông tham gia �áng k� nhưng dòng b�i tích di chuy�n n�i t�i �óng vai trò ch� ��o V�i c�u trúc phân t�ng y�u, cân b�ng b�i xói nghiêng v� xói l�, xâm th�c �ây là trư�ng h�p �i�n hình trên th� gi�i v� m�t vùng c�a sông hình ph�u phát tri�n trong
sông-�i�u ki�n nh�t tri�u biên �� l�n
Trư�c �ây, m�t s� tác gi� có phân bi�t lo�i c�a sông liman, có b�n ch�t ngu�n g�c
hình thành tương t� estuary, nhưng � vùng không có thu� tri�u, thư�ng có doi cát ch�nc�a (Krasenhinnhikov, 1971) ��n nay, khái ni�m c�a sông liman ít �ư�c s� d�ng và thư�ng �ư�c coi là m�t d�ng estuary � vùng thu� tri�u biên �� nh� (Eric Bird, 2000) Nhìn nh�n v� m�t hình thái, có ý ki�n cho r�ng c�a sông liman có m�t � ven b� Mi�nTrung (V� V�n Phái, 1988) Tuy nhiên, �� kh�ng ��nh c�n có thêm tài li�u nghiên c�uv� ��ng l�c h�c, nh�t là tính ch�t hoàn lưu th�ng ��ng và phân t�ng nư�c vùng c�asông Có l�, chúng ch� là nh�ng châu th� nh� do sóng th�ng tr�
b VJng v nh
V�ng - v�nh ven b� bi�n Vi�t Nam �ư�c hi�u là m�t ph�n c�a bi�n lõm vào l�c
��a ho�c do ��o ch�n t�o thành m�t vùng nư�c khép kín � m�c �� nh�t ��nh mà trong
�ó ��ng l�c bi�n th�ng tr� (Tr�n ��c Th�nh và nnk, 2006.) V�ng v�nh ven b� bi�nthư�ng có �� m�n và �� trong cao và �i�u ki�n thu� ��ng l�c bi�n th�ng tr�, hoàn lưunư�c t�t và m�c �� trao ��i nư�c v�i vùng bi�n bên ngoài r�t khác nhau Quá trình thu�
��ng l�c trong v�nh là quá trình bi�n và s� khác bi�t v�i bi�n h� bên ngoài ch� là tính ch�t khép kín hơn và �� sâu có th� nh� hơn Th�c t�, nhi�u v�nh không có hình dáng lõm mà là nh�ng khu v�c bi�n có tính ch�t kín hơn nh� h� th�ng ��o che ch�n nhưtrư�ng h�p H� Long và Bái T� Long V� hình thái, t�n t�i nh�ng d�ng chuy�n ti�p v�ivùng c�a sông và ��m phá Trong các v�ng v�nh l�n có khi t�n t�i các ��m phá như
��m Thu� Tri�u n�m trong V�nh Cam Ranh Do hình thái lõm nh� vào phía l�c ��a mà g�i v�nh là trư�ng h�p v�nh Cây Dương � phía tây bán ��o Cà Mau Th�c ch�t, �ây không ph�i là v�nh vì quá trình châu th� (sông) th�ng th�
Trang 20Các v�ng v�nh ven b� Vi�t Nam �ư�c chia thành 3 c�p cơ b�n (b�ng 3): C�p 1:v�nh bi�n (gulf); C�p 2: v�nh ven b� (bay), trong �ó có c� v�nh b� �á; C�p 3: V�ng(bight và shelter) V�ng v�nh ven b� (coastal bay) là thu�t ng� ch� m�t nhóm các v�nh(bays) và v�ng (bight, shelter) � ven b� có �� sâu không quá 30m
Trong ti�ng nư�c ngoài còn có khái ni�m embayment, g�i là v nh b= 2á �ó là
m�t vùng lõm c�a b� �á g�c, v�n là các thung l�ng sông ng�p chìm, Rias và Fjord, là trong s� 7 ki�u thu� v�c cơ b�n (David et all., 2003) V�nh Xuân �ài � Phú Yên là m�tv�nh b� �á tiêu bi�u, h�u như toàn b� là b� �á g�c, di�n tích khá l�n (61 km2), sâu trung bình 10m và sâu nh�t 20m
� Vi�t Nam, các v�ng có di�n tích dư�i 50 km2, các v�nh ven b� có di�n tích t�
50 km2 tr� lên Khi nói “v nh”, có ngh�a chung cho c� bay và embayment Khi nói
“v nh ven b=” là ch� “bay”, còn khi nói “v nh b= 2á” là ch� “embayment” Th�ng kê
trên b�n �� t� l� 1/100.000 cho bi�t � ven b� bi�n Vi�t Nam có t�ng s� 48 v�ng, v�nh và t�ng di�n tích kho�ng 4000 km2(b ng 1.4 và 1.5); (Tr�n ��c Th�nh và nnk, 2008).
B ng 1 4 Các lo�i v�ng, v�nh ven b� có m�t t�i Vi�t Nam
V�nh bi�n
(C�p 1) Gulf
N�m trên m�t vùng r�ng l�n c�a th�m l�c ��a, ho�c vùng bi�n nư�c sâu Trên �áy có th� có m�t tr�m tích di tích ho�c các di tích các d�ng ��a hình c� Ví d�: v�nh B�c B� và v�nh Thái Lan
V�nh ven b�
(C�p 2) Bay
N�m trong d�i b� bi�n, ��c l�p ho�c là m�t ph�n c�a v�nh bi�n, �� sâu thư�ng không vư�t quá 30m, là nơi x�y ra quá trình b� m�nh m� và tương tác l�c ��a và bi�n r�t rõ Thư�ng không có m�t các tr�m tích di tích V�nh b� �á (Embayment) n�m trong d�i b� bi�n,
��c l�p, ho�c là m�t ph�n c�a v�nh bi�n; b� xâm th�c mài mòn ưu th�; b� �á g�c là ch� y�u
V�ng
(C�p 3) Bight, Shelter
N�m trong d�i b� bi�n, ��c l�p ho�c là m�t ph�n c�a v�nh ven b�, kích thư�c dư�i 50 km 2
B ng 1.5 M�t s� ��c �i�m hình thái v�ng, v�nh ven b� Vi�t Nam
Tên phân lo�i Hình th�c
M�c ��
�óng kín
C�u t�o th�ch h�c b�
Trang 21Tên phân lo�i Hình th�c
M�c ��
�óng kín
C�u t�o th�ch h�c b�
Trang 22Tên phân lo�i Hình th�c
M�c ��
�óng kín
C�u t�o th�ch h�c b�
47 V �ông B�c (Côn ��o) nh� TB x H� �á g�c
48 V ��m Tre (Côn ��o) nh� TB x N�a kín �á g�cCác y�u t� hình thái cơ b�n c�a m�t v�ng v�nh g�m b� v�nh, m�i nhô: lòng v�ng v�nh, c�a v�ng v�nh, ��o ch�n ho�c ��o n�m trong v�nh Các d�ng ��a hình cơ b�n, v�ngu�n g�c phát sinh thu�c v� hai nhóm chính: nhóm các d�ng ��a hình k� th�a ít ch�u
�nh hư�ng c�a quá trình bi�n và nhóm hình thành do các quá trình bi�n hi�n t�i �i�uki�n ��ng l�c bi�n (sóng, thu� tri�u, dòng ch�y và dao ��ng m�c nư�c bi�n) và �� m�nbi�n th�ng tr� trong v�ng v�nh
Phân tích và �ánh giá 8 nhóm ch� tiêu ��ng l�c – hình thái (Bùi V�n Vư�ng và nnk, 2006 ) cho th�y: Kích thư�c v�ng v�nh g�m 4 nhóm khá ��u v� t� l�: v�ng nh�nh� dư�i 10km2 (23%); v�ng l�n 10 – 50km2(35%); v�nh nh� 50 – 100km2(13%); v�nhl�n trên 100 km2 (29%) �� sâu v�ng v�nh �ư�c phân chia thành 4 c�p: r�t l�n: trên 25m (6%); l�n: 15m - 25m (29%); trung bình: 5m - 15m (48%), nh�: dư�i 5m (17%) Các v�nh có �� sâu trung bình l�n nh�t là Phan Rang (28m); Phú Yên (25m) và Bình Cang (22m) Hình thái g�m 2 nhóm ��ng thư�c (77%) và kéo dài (23%) Hình th�c t�ov�ng v�nh do m�i nhô �á g�c chi�m ưu th� (85,5%) và ít hơn là do ��o ch�n h�n h�p(14,5%) M�c �� �óng kín, theo m�c �� trao ��i nư�c v�i bi�n, �ư�c chia thành 5 c�p:r�t h� (19%), h� (46%), n�a kín (29%), g�n kín (2%) và r�t kín (4%) Th�y tri�u t�i các v�ng v�nh có th� phân bi�t tri�u l�n (macrotide – 29%); tri�u v�a (mesotide – 6%) và tri�u nh� (microtide), trong �ó nhóm tri�u nh�, biên �� dư�i 2m chi�m ưu th� (65%) C�u t�o th�ch h�c b� �ư�c phân thành ba nhóm ưu th�: b� cát (52%), b� bùn (2%), b�
�á g�c (44%) và còn l�i là b� h�n h�p Sông �� vào v�ng v�nh �ư�c phân thành hai nhóm không �áng k� (52%) và �áng k� (48%)
H� th�ng v�ng v�nh ven b� Vi�t Nam ��u hình thành trong bi�n ti�n Holocen Tuy nhiên, tu� theo v� trí c�u trúc ��a ch�t, chuy�n ��ng ki�n t�o hi�n ��i và �nh hư�ng c�a các quá trình ngo�i sinh t�i khu v�c b� bi�n mà chúng có m�t (sông, sóng và dòng
Trang 23ch�y ven b�) và s� phát tri�n, ti�n hoá r�t khác nhau �ó là nh�ng thung l�ng xâm th�c
�á g�c trong giai �o�n trư�c bi�n ti�n Holocen b� bi�n làm ng�p chìm trong quá trình bi�n ti�n Có th� phân bi�t thành ba nhóm: nhóm thu h�p d�n (ph� bi�n nh�t), nhóm tương ��i �n ��nh và nhóm m� r�ng d�n (� ven b� �ông b�c, nơi quá trình dâng cao m�c nư�c bi�n trong �i�u ki�n thi�u h�t b�i tích và xói l� b� tr�m tích b� r�i) K� t�bi�n ti�n m� r�ng c�c ��i vào Holocen gi�a, xu th� ban ��u v�nh b� �á ph� bi�n, r�i sau
�ó chuy�n thành v�nh ven b� Cùng v�i s� phá hu� d�n m�i nhô �á g�c và b�i t� b�, nóichung v�ng v�nh có xu th� h�p d�n, nông d�n và san b�ng ��a hình �áy H�u h�t v�ngv�nh là các h� sinh thái ��c l�p ven b� và ph�n l�n chúng là t� h�p c�a m�t s� ti�u h�sinh thái, nhưng r�t ��c trưng, ví d�: r�n san hô, th�m c� bi�n, bãi cát bi�n và �áy c�ng
Có th� phân h� th�ng v�ng-v�nh ven b� theo 4 vùng ��a lý Vùng b� B�c B�, c�utrúc ��a ch�t �nh hư�ng l�n ��n hình thái v�ng v�nh, thu� tri�u �óng vai trò ��ng l�cch� ��o, vai trò sông-su�i �� vào v�ng-v�nh khá l�n Vùng b� B�c Trung B�, b� cát t�ov�ng v�nh là ch� y�u, ��ng l�c sóng �óng vai trò ch� y�u, sông su�i �óng vai trò nh�t
��nh Vùng b� Nam Trung B�, t�p trung v�ng v�nh, vai trò b� �á t�o v�ng v�nh quan tr�ng nh�t, ��ng l�c sóng l�n, tri�u nh�, vai trò c�a sông nh� và gi�m d�n v� phía nam; Vùng các ��o phía nam, ưu th� b� �á, vai trò c�a sóng r�t l�n, c�a tri�u nh� và c�a sông su�i g�n như không �áng k�
Tóm l.i, h� th�ng thu� v�c ven b� bi�n Vi�t Nam bao g�m ba lo�i chính là
��m phá, vùng c�a sông và v�ng v�nh M�t s� trư�ng h�p có m�t các d�ng chuy�nti�p v� hình thái gi�a các lo�i ho�c thu� v�c lo�i này là �ơn v� th� c�p c�a lo�i kia Các ��m phá ven bi�n (lagoons) phân b� � các vùng b� Mi�n Trung sóng m�nh, thu� tri�u thư�ng không l�n và giàu b�i tích cát và �ư�c phân bi�t thành 3 ki�u: g�nkín; r�t kín và �óng kín H�u h�t các ��m phá n�i bi�n qua m�t c�a, tr� ��m phá l�nnh�t Tam Giang – C�u Hai có hai c�a, th�m chí 5 c�a khi bão l� l�n M�c �� �óng kín và ��c �i�m khí h�u – thu� v�n �ã hình thành nên ba nhóm �� m�n là nhóm l�
và l� – m�n; và nhóm m�n Các vùng c�a sông phân b� khá ��u d�c b� bi�n, �ư�cchia thành hai ki�u là châu th� (deltas) và vùng c�a hình ph�u (estuaries) Châu th�
có th� do sông th�ng tr�, sóng th�ng tr� và tri�u th�ng tr� Châu th� sông H�ng có
��ng l�c sông th�ng tr�, châu th� Mê Kông thu� tri�u th�ng tr�, hình thái �nh hư�ng r�t l�n c�a ch� �� gió mùa �ông b�c Các vùng c�a sông hình ph�u tiêu bi�u B�ch
��ng và ��ng Nai, n�m � nơi thu� tri�u th�ng tr� và bi�n l�n V�ng v�nh ven b�(coastal bays) �ư�c phân bi�t thành v�ng (bights, shelters ) khi di�n tích dư�i 50
km2, và v�nh (bays) khi có di�n tích t� 50 km2tr� lên, có �� sâu dư�i 30m, ph� bi�n
5 – 15m, ch� y�u có c�u trúc h� và n�a kín Chúng th� hi�n tính ưu th� c�a các quá trình ��ng l�c bi�n và có nh�ng ��c �i�m khác nhau theo 4 vùng ��a lý: B�c B�, B�cTrung B�, Nam Trung B� và các ��o phía nam H�u qu� tương tác gi�a các quá trình l�c ��a và bi�n t�i các thu� v�c th� hi�n � m�c �� �óng kín, kh� n�ng b�i t� –xâm th�c và �� m�n v�c nư�c Các ��m phá bi�n ��ng l�n v� tr�ng thái �óng m�c�a và �� m�n c�a kh�i nư�c v�i xu th� chung nông hoá do quá trình b�i t� l�p ��y Các vùng c�a sông luôn có nh�ng bi�n ��ng l�n v� hình thái liên quan ��n quá trình b�i t� và xói l�, trong �ó b�i t� ưu th� � các châu th� và xâm th�c ưu th� � các vùng c�a hình ph�u So v�i vùng c�a sông và ��m phá, v�ng v�nh khá �n ��nh v� hình thái và các quá trình ��ng l�c
Trang 24II H THANG M PHÁ VEN BB MI N TRUNG VI T NAM
1 GiCi thiEu chung
� ven b� mi�n Trung Vi�t Nam t� v� �� 16oB�c (Th�a Thiên - Hu�) t�i v� �� 11oB�c (Ninh Thu�n), có m�t 12 ��m phá tiêu bi�u (hình 1.3) v�i t�ng di�n tích m�t nư�c436,9 km2 Các ��m phá này �a d�ng v� kích thư�c và quy mô (b�ng 1.6), trong �ó, nh�nh�t là ��m Nư�c M�n (Sa Hu�nh) có di�n tích 2,8 km2, l�n nh�t là h� ��m phá Tam Giang - C�u Hai (Th�a Thiên - Hu�) v�i di�n tích 216 km2, l�n nh�t �ông Nam Á và thu�c lo�i l�n c�a th� gi�i
Hình 1.3 Sơ �� phân b� ��m phá ven bi�n tiêu bi�u � mi�n Trung Vi�t Nam
CHÚ GIGI
Trang 25Theo th� t� v� phía nam, h� th�ng ��m phá bao g�m:
1 H� ��m phá Tam Giang - C�u Hai (t�nh Th�a Thiên - Hu�)
2 ��m L�ng Cô (t�nh Th�a Thiên - Hu�)
3 ��m Trư�ng Giang (t�nh Qu�ng Nam)
5 ��m Nư�c M�n (Sa Hu�nh) (t�nh Qu�ng Ngãi)
Các ��m phá này �ư�c ki�m kê theo các n�i dung cơ b�n sau: to� �� ��a lý; ��a
�i�m; huy�n, xã có liên quan; di�n tích m�t nư�c; kích thư�c cơ b�n c�a v�c nư�c (dài,
r�ng, sâu); s� lư�ng c�a và kích thư�c, �� sâu; ki�u lo�i th�y v�c; các sông �� vào; ��c
�i�m ��a ch�t – ��a m�o và cơ s� h� t�ng quan tr�ng xây d�ng trong ��m phá
B ng 1.6 Di�n tích và kích thư�c các ��m phá ven bi�n mi�n Trung Vi�t Nam
(Nguy n H u C , 1996, 1999 và 2005)
Kích thư�c (km) �� sâu (m) Kích thư�c c�a (m)
TT ��m phá Di�n
tích (km 2 ) Dài R�ng Trung bình nh�tL�n Dài R�ng Sâu
Trang 262 Các /m phá ven bi'n miIn Trung
2.1 H& m phá Tam Giang - C u Hai (hình 1.4)
- Tên gYi: H� ��m phá Tam Giang - C�u Hai còn có các tên g�i khác: tên g�i c�a
t�ng b� ph�n - phá Tam Giang, ��m Sam, ��m An Truy�n, ��m Thanh Lam, ��m Th�y
Tú, ��m Hà Trung, ��m C�u Hai, th�m chí g�i phá Tam Giang cho t�t c� Trong thưt�ch th�i phong ki�n, tên g�i r�t ph�c t�p cho t�ng ph�n: phá H�i H�c, phá Tam Giang,
��m Ni�u, ��m �à �à, v�nh �ông, v�nh Minh Lương, v�nh Hưng Bình, v�nh Giang Tân, v�nh Hà B�c, v.v
- TYa 2P 2 a lý:
+V� �� B�c: 16015’00’’ - 16042’00’’
+ Kinh �� �ông: 107022’00’’ - 107057’00’’
- 8 a 2i>m: Thu�c t�nh Th�a Thiên - Hu�, kho�ng cách g�n nh�t 14 km t� c�u
Thu�n An t�i thành ph� Hu� v� hư�ng �ông b�c theo t�nh l� 49
- Các huyQn, xã liên quan: Huy�n Phong �i�n: các xã Phong Chương, �i�n L�c,
�i�n Hoà, �i�n H�i, Phong H�i (5 xã); Huy�n Qu�ng �i�n: các xã Qu�ng Thái, Qu�ng L�i, Qu�ng Phư�c, Qu�ng An, Qu�ng Ng�n, Qu�ng Công (6 xã); Huy�n Hương Trà: các xã Hương Phong, H�i Dương (2 xã); Huy�n Phú Vang: các xã Phú Tân, Phú An, Phú M�, Phú Xuân, Phú �a, Vinh Phú, Vinh Hà, th� tr�n Thu�n An, Phú Thu�n, Phú H�i, Phú Diên, Vinh Xuân, Vinh Thanh, Vinh An (14 xã, th� tr�n); Huy�n Phú L�c: các
xã Vinh M�, Vinh H�i, Vinh Hưng, Vinh Giang, Vinh Hi�n, L�c B�n, L�c Sơn, L�c
An, L�c �i�n, th� tr�n Phú L�c, L�c Trì, L�c Bình (12 xã, th� tr�n)
- DiQn tích m^t n1_c: 216 km2
- Kích th1_c c b n c`a vKc n1_c: Chi�u dài: 68 km t�i c�a L�c Bình, 65 km t�i
c�a Tư Hi�n Chi�u r�ng: thay ��i trong kho�ng 2 - 10 km
- 8P sâu: trung bình 1,6m, l�n nh�t 4,2m
- C&a; S3 l1ang: 2 - c�a Thu�n An, c�a Tư Hi�n (luân phiên v�i c�a L�c Bình)
Chi�u r�ng: c�a Thu�n An - 350m, c�a Tư Hi�n - 50m; Chi�u dài: c�a Thu�n An - 600m, c�a Tư Hi�n - 100m; �� sâu: c�a Thu�n An 2 - 11m, c�a Tư Hi�n - 1m
- Ki>u lo.i th`y vKc: g�n kín, nư�c l� và l� - nh�t, phân t�ng m�nh, th�m chí phân
t�ng ngư�c
- Các sông 2H vào: Sông Ô Lâu, sông Hương (l�n nh�t, v�i các ph� lưu T� Tr�ch,
H�u Tr�ch, B�), ��i Giang, Nông, Tru�i, và sông C�u Hai T�ng lư�ng nư�c hàng n�mkho�ng 6 t� m3
- 8^c 2i>m 2 a chOt – 2 a m.o: Hình dáng thon dài, tr� ph�n ��m C�u Hai tương
��i ��ng thư�c, song song v�i �ư�ng b� ��nh hư�ng tây b�c - �ông nam B� �á g�c(granit c�a ph�c h� H�i Vân và gabro c�a ph�c h� Núi Chúa) � phía nam ��m C�u Hai chi�m 23% chi�u dài b� ��m phá �ê cát ch�n là doi cát phát tri�n liên t�c t� C�a Vi�t
Trang 27t�i c�a Thu�n An cao t�i 32 m, doi cát n�i ��o t� núi Linh Thái t�i c�a Thu�n An cao t�i 20m, t� núi Linh Thái t�i c�a Tư Hi�n, �ê cát t� do t� c�a Tư Hi�n t�i c�a L�cBình V� cơ b�n, �ê cát ch�n g�m 2 th� h� doi cát tu�i Holocen s�m - gi�a (mQ21-2) vàmu�n (mQ23) Bi�n ��ng c�a ph�c t�p C�a Thu�n An bi�n ��ng chu k� dài, lu�ng c�a
ép d�n v� phía tây b�c C�a Tư Hi�n (v� trí Vinh Hi�n) là c�a ph�, bi�n ��ng chu k�ng�n, thay ��i v� trí luân phiên v�i c�a L�c Bình (v� trí � L�c Bình, sát m�i Chân Mây Tây) Trong tr�n l� tháng 11/1999, có t�i 5 v� trí c�a, trong �ó c�a Hòa Duân m� l�i v�trí l�ch s� n�m 1404 T�c �� l�ng ��ng tr�m tích hi�n ��i trên n�n �áy trong kho�ng 1 -
3 mm/n�m trong 50 n�m qua theo tài li�u chronology s� d�ng phương pháp radiotracer (Nguy�n H�u C� và nnk, 2008)
Hình 1.4 H� ��m phá Tam Giang - C�u Hai
2.2 m L9ng Cô (hình 1.5)
- Tên gYi: ��m L�ng Cô còn có các tên g�i khác: ��m L�p An, v�ng L�p An,
��m An Cư, v�ng An Cư
- To 2P 2 a lý
Trang 28+ V� �� B�c: 16012’00’’ – 16017’00’’
+ Kinh �� �ông: 108000’00’’ - 108006’00’’
- 8 a 2i>m: Thu�c t�nh Th�a Thiên - Hu�, phía nam, sát �èo H�i Vân; cách thành
ph� Hu� 60 km v� phía �ông nam theo qu�c l� 1A
- Các huyQn, xã có liên quan: Huy�n Phú L�c: xã L�c H�i, th� tr�n L�ng Cô
- DiQn tích m^t n1_c: 16 km2
- Kích th1_c c b n c`a vKc n1_c: Chi�u dài: 6 km; chi�u r�ng: 3,5 km; �� sâu:
trung bình 1,2m, l�n nh�t 2m
- C&a: Dài: 1 000m; r�ng: 150m; sâu: 1 - 8m
- Ki>u lo.i th`y vKc: ki�u kín t�ng ph�n (c�c b�), kh�i nư�c m�n - siêu m�n, phân
t�ng y�u
Hình 1.5 ��m L�ng Cô (chú gi i theo hình 1.4)
/m LMng Cô
L�ng cô
Hói D�a L�p An
Trang 29- Các sông 2H vào: có 2 sông nh� không �áng k�: Hói Mít và Hói D�a b�t ngu�n
t� dãy B�ch Mã
- 8^c 2i>m 2 a chOt – 2 a m.o:
Hình dáng tương ��i ��ng thư�c, dài 6 km ch�y d�c theo qu�c l� 1A ��nh hư�ngtây b�c - �ông nam V�c nư�c tương ��i nông, có m�t rãnh sâu � gi�a C�a � t�n cùng phía nam sát v�i kh�i núi H�i Vân, h�p và sâu �ê cát ch�n g�m 2 th� h� li�n k�: th� h�th� nh�t b�t ��u t� núi Phú Gia, �á Kép, tu�i Holocen s�m - gi�a thu�c h� t�ng Nam Ô (mQ21-2no), th� h� th� hai d�ng n�i ��o b�t ��u t� Núi Tròn, tu�i Holocen mu�n (Q23), ch�y d�c theo hư�ng tây b�c - �ông nam t�i c�a hi�n nay �ê cát ch�n cao 6 - 18m
�ây là m�t m�u hình kinh �i�n c�a m�t ��m phá ven bi�n v� l�ch s� hình thành
và c�u trúc, là k�t qu� c�a quá trình san b�ng b� v�ng - v�nh mài mòn ��c �i�m này có giá tr� l�n v� b�o t�n di tích l�ch s� t� nhiên, có ý ngh�a to l�n v� h�c thu�t Các l�p h�uvôi b� chôn vùi dư�i tr�m tích hi�n ��i � ph�n phía b�c c�a v�c nư�c là k�t qu� tích t�trong quá trình san b�ng b� v�ng - v�nh � giai �o�n 1, tương �ng v�i thành t�o �ê cát th� h� 1 B� �á g�c (granit) chi�m 70% chi�u dài
Trang 30- 8 a 2i>m: thuPc t�nh Qu�ng Nam, t�n cùng phía �ông nam, giáp v�i Qu�ng
Ngãi; Cách th� xã Tam K� 20 km v� phía �ông nam theo qu�c l� 1A
- Các huyQn, xã liên quan: huy�n Núi Thành (các xã Tam Anh, Tam Hoà, Tam
Hi�p, Tam H�i, th� tr�n Núi Thành, Tam Giang, Tam Quang, Tam Ngh�a)
- DiQn tích m^t n1_c: 36,9 km2
- Kích th1_c c b n c`a vKc n1_c: dài: 10km; r�ng: 5km; sâu: trung bình 1,1m,
l�n nh�t 2m
- C&a: có 2 c�a: c�a Tam H�i (b�c M�i An Hòa) và c�a An Hoà (nam M�i An
Hoà) �� vào v�ng An Hoà C�a Tam H�i dài 400m, r�ng 200m và sâu 1m; C�a An Hoà dài 500m, r�ng 400m và sâu 4m
- Ki>u lo.i th`y vKc: ki�u g�n kín, nư�c l�, l� - nh�t, phân t�ng m�nh
- Các sông 2H vào: Sông Trư�ng Giang (sông tàn d�n), b�t ngu�n t� C�a ��i (Thu
B�n) ch�y d�c b� bi�n theo hư�ng tây b�c - �ông nam; Sông Tam K�, ch�y vào t� phía b�c, thư�ng ngu�n có ��p Phú Ninh t�o h� ch�a l�n; Sông Tam Giang (sông nh�) ch�yvào t� phía nam
- 8^c 2i>m 2 a chOt – 2 a m.o: Hình dáng tương ��i ��ng thư�c nhưng v�c nư�c
b� chia c�t ph�c t�p b�i các bãi b�i d�ng ��o (islet), k� c� bãi b�i c� (Q21-2) Có 2 �ê cát ch�n tr� (Q23) M�t �ê kéo dài liên t�c t� C�a ��i t�i c�a Tam H�i, m�t �ê khác t� c�aTam H�i t�i c�a An Hoà, là d�ng tích t� n�i ��o có d�ng tombolo n�i v�i M�i An Hòa (�á phi�n c�a h� t�ng A Vương 2- 01av1) C�a An Hoà n�m gi�a �ê cát này và b� �ág�c (�á phi�n sét c�a h� t�ng A Vương)
2.4 m An Khê (hình 1.7)
- TYa 2P 2 a lý (cùng v�i ��m Nư�c M�n): V� �� B�c: 14039’00’’ - 14045’00’’; Kinh �� �ông: 109001’00’’ - 109006’00’’
- 8 a 2i>m: thuPc t�nh Qu�ng Ngãi (phía �ông nam); cách th� xã Qu�ng Ngãi
50km, cách th� tr�n ��c Ph� 5 km v� phía �ông nam theo qu�c l� 1A
- HuyQn, xã có liên quan: Huy�n ��c Ph�, xã Ph� Khánh
- DiQn tích m^t n1_c: 3,5 km2
- Kích th1_c c b n c`a vKc n1_c: Dài: 3km; r�ng: 1,1 km; sâu: trung bình 1,3m,
l�n nh�t 2,0m
- C&a: có 1 c�a, ch�y ngư�c v� phía tây b�c, dài: 3 km; r�ng: 150m; sâu: 1m
- Ki>u lo.i th`y vKc: ki�u kín, kh�i nư�c gi�m d�n �� m�n, có xu th� tàn d�n
(ephemeral) do c�a không m� thư�ng xuyên
- Các sông 2H vào: ch� có 3 su�i nh� �� vào t� vùng núi phía tây (Ph� Cư�ng,
Ph� Khánh)
- 8^c 2i>m 2 a chOt – 2 a m.o: Hình dáng tương ��i ��ng thư�c B� phía tây là
b� �á g�c (granit thu�c ph�c h� H�i Vân), b� phía �ông b�c và phía nam là b� cát c�(mQ13) C�a ��m là m�t rãnh h�p n�m gi�a 2 h� th�ng c�n cát H� th�ng th� nh�t phát tri�n v� phía �ông nam t� núi Dâu, tu�i Pleistocen mu�n (mQ13) và h� th�ng th� hai phía ngoài phát tri�n v� phía tây b�c b�t ��u t� m�i �á sót � b� bi�n Diên Trư�ng, tu�i
Trang 31Holocen mu�n (mQ23) Trên su�t chi�u dài 3 km, c�a có nhi�u v� trí khác nhau trong l�ch s� và v� trí hi�n nay c�ng không thư�ng xuyên (thu h�p và �óng vào mùa khô dư�i tác
��ng c�a sóng �ông và �ông nam t�o dòng b�i tích d�c b� hư�ng tây b�c, m� l�i vào mùa mưa khi lưu lư�ng các sông su�i t�ng ��t bi�n) d�n ��n xu th� tàn d�n và ng�t hoá
2.5 m N<#c MBn (hình 1.7)
- Tên gYi: còn có tên gYi khác là 29m Sa Hucnh.
- TYa 2P 2 a lý (phía nam ��m An Khê): V� �� B�c: 14039’00’’ - 14045’00’’; Kinh
�� �ông: 109001’00’’ - 109006’00’’
Hình 1.7 ��m An Khê và ��m Nư�c M�n (Sa Hu�nh) (chú gi i theo hình 1.4)
.
N Cc MNn
Trang 32- 8 a 2i>m: ThuPc t�nh Qu�ng Ngãi, phía �ông nam; cách thành ph� Qu�ng Ngãi
56 km, cách th� tr�n ��c Ph� 6 km v� phía �ông nam theo qu�c l� 1A
- HuyQn, xã có liên quan: huy�n ��c Ph�, xã Ph� Th�nh
- DiQn tích m^t n1_c: 2,8 km2
- Kích th1_c c b n c`a vKc n1_c: dài: 3 km; r�ng: 1 km; sâu: trung bình 1m, l�n
nh�t 1,6m
- C&a: có 1 c�a, n�m gi�a núi Th�ch Bi và bán ��o Th�nh ��c, c�u t�o b�ng �á granit
c�a ph�c h� H�i Vân C�a này r�t �n ��nh; dài: 300m; r�ng: 120m; sâu: 1,5m
- Ki>u lo.i th`y vKc: kín t�ng ph�n, nư�c m�n.
- Các sông 2H vào: ch� có m�t su�i nh� �� vào t� vùng núi Thanh An � phía tây
- 8^c 2i>m 2 a chOt – 2 a m.o: ��m Nư�c M�n hình túi, có c�a � phía nam n�m
gi�a hai kh�i núi granit c�a ph�c h� H�i Vân - kh�i núi Th�ch Bi và kh�i núi Th�nh
��c, nơi có m�i Sa Hu�nh n�i ti�ng B� tây c�a ��m Nư�c M�n c�u t�o t� �á nói trên
và �á gneis c�a h� t�ng �ak Lô (AR �l) B� b�c là thành t�o cát bi�n tu�i Pleistocen mu�n (mQ13) ph� lên �á g�c như còn sót l�i � m�i Diên Trư�ng B� �ông là thành t�ocát bi�n Holocen mu�n (Q23) d�ng doi cát n�i ��o gi�a Diên Trư�ng và Th�nh ��c
2.6 m Trà D (hình 1.8)
- Tên gYi: còn có tên g�i khác là ��m Châu Trúc
Hình 1.8 ��m Trà �(chú gi i theo hình 1.4)
/m Trà
M� Th�ng
M� L�i
Trang 33- To 2P 2 a lý: V� �� B�c: 14016’30’’ - 14023’00’’; kinh �� �ông: 109005’00’’ -
109011’00’’
- 8 a 2i>m: T�nh Bình ��nh; cách th� tr�n Phù M� 15 km v� phía b�c theo qu�c l�
1A, cách qu�c l� 1A 5 km v� phía �ông theo t�nh l� 632
- Các huyQn, xã có liên quan: huy�n Phù M�, các xã M� ��c, M� Châu, M�
Th�ng, M� L�i
- DiQn tích m^t n1_c: 14,4 km2
- Kích th1_c c b n c`a vKc n1_c: Dài: 6 km; r�ng: 2,5 km; sâu: trung bình
1,6m, sâu nh�t 2,2m
- C&a: có 1 c�a, có tên g�i là c�a Hà Ra, l�ch c�a dài t�i 5 km hay còn g�i là
sông Châu Trúc, ch�y v� hư�ng b�c tương t� v�i c�a ��m An Khê � Qu�ng Ngãi; dài: 5 km; r�ng: 150 m; sâu: trung bình 1m, l�n nh�t hơn 4m
- Ki>u lo.i th`y vKc: ki�u kín, nư�c l� và xu th� ng�t hoá và tàn d�n do c�a
không m� thư�ng xuyên C�a m� v� mùa mưa l�, có th� m� t� nhiên và �ôi khi ph�i
�ào C�a �óng v� mùa khô h�n do dòng b�i tích cát d�c b� di chuy�n theo hư�ng tây b�c và do có ��p ng�n m�n Hoà Tân
- Các sông 2H vào: không có sông l�n, ch� có sông nh� �� vào t� phía tây (M�
L�c, M� Châu, M� Phong) Tuy nhiên, trong lưu v�c ��m Trà � có khá nhi�u h� ch�a(15 h�) có quy mô trong kho�ng 0,3 - 10,2 km2 v�i t�ng di�n tích 46,89 km2 (��ngTrung Thu�n và nnk., 2000)
- 8^c 2i>m 2 a chOt – 2 a m.o: C�a (c�a Hà Ra) n�m gi�a núi Phú Hà � phía b�c
và �ê cát ch�n �ê cát ch�n là d�ng tích t� cát n�i ��o hư�ng v� phía tây b�c b�t ��u t�m�i Xuân Thanh � phía �ông nam (�á granit c�a ph�c h� �èo C� K �c2) �ê cát dài 12
km, r�ng trung bình 2 km, g�m 2 th� h� - phía trong có tu�i Holocen gi�a (mQ22) vàphía ngoài có tu�i Holocen mu�n (mQ23) B� phía tây - nam và phía tây l�ch c�a còn g�p các thành t�o bi�n tu�i Pleistocen mu�n (mQ23) và Holocen gi�a (mQ22) ngoài các tr�m tích sông bi�n hi�n ��i
Trang 34- Các sông 2H vào: có m�t s� sông nh� �� vào t� phía tây, trong �ó có sông C�,
sông Lu Siêm, sông D�c � thư�ng ngu�n sông Lu Siêm (còn g�i là sông M� Cát) có h� ch�a nư�c H�i Sơn
- 8^c 2i>m 2 a chOt – 2 a m.o: C�a n�m � phía �ông nam và ch�y theo hư�ng
tây - �ông, n�m gi�a �ê cát ch�n và �á g�c (granit c�a ph�c h� �èo C�) � phía b�c vàh� th�ng �ê cát � phía nam (Cát Khánh) �ê cát ch�n là d�ng tích t� n�i ��o gi�a Tân Ph�ng (� phía b�c) và V�nh L�i (sát c�a ��m) �ây là �ê cát cao, �� s� và r�ng 2 km thu�c ��a ph�n xã M� Thành, g�m 2 th� h� có tu�i khác nhau - Holocen gi�a (mQ22) vàmu�n (mQ23) B� phía tây g�m các thành t�o tr�m tích sông bi�n tu�i Pleistocen mu�n(amQ13), Holocen gi�a (amQ22) và mu�n (amQ23) � b� phía nam g�p thành t�o cát bi�ntu�i Pleistocen mu�n (mQ13), Holocen gi�a (mQ22) và mu�n (mQ23)
Hình 1.9 ��m Nư�c Ng�t (�� Gi) (chú gi i theo hình 1.4)
2.8 m Th N i (hình 1.10)
- Tên gYi khác: V�nh Quy Nhơn, v�ng Quy Nhơn
- To 2P 2 a lý: V� �� B�c: 13045’00’’ - 13054’00’’; Kinh �� �ông: 109012’00’’ -
109019’00’’
- 8 a 2i>m: T�nh Bình ��nh, phía �ông nam, n�m gi�a thành ph� Quy Nhơn.
/m
N Cc NgPt
M� Thành
Trang 35- Các huyQn/th , xã có liên quan: Huy�n Tuy Phư�c, các xã Phư�c Th�ng, Phư�c
Hòa, Phư�c Sơn, Phư�c Thu�n; Thành ph� Quy Nhơn, các phư�ng Nhơn Bình, ��ng
�a, H�i C�ng, Nhơn Lý, Nhơn H�i và Nhơn H�i
Hình 1.10 ��m Th� N�i(chú gi i theo hình 1.4)
/m Th!
N+i
Nhơn Lý
Nhơn H�i
Nhơn H�i
Trang 36- DiQn tích m^t n1_c: 50 km2
- Kích th1_c c b n c`a vKc n1_c: dài: 15,6 km; r�ng: 3,9 km; sâu: trung bình
1,2m, l�n nh�t 2,5m
- C&a: có 1 c�a n�m gi�a n�i thành Quy Nhơn và m�i Phư�c Mai (bán ��o Phư�c
Mai) và �� vào v�nh Làng Mai; dài: 1,2 km; r�ng: 900m; sâu: 7m
- Ki>u lo.i th`y vKc: ki�u g�n kín, nư�c l�
- Các sông 2H vào: sông Côn v�i nhi�u phân lưu �� vào t� phía tây b�c v�i lưu
lư�ng nư�c trung bình n�m 71 m3/s và phù sa lơ l�ng ��t 10,7 kg/s; sông Hà Thanh là sông nh�, �� vào t� phía tây nam
- 8^c 2i>m 2 a chOt – 2 a m.o: ��m Th� N�i có hình d�ng túi kéo dài theo hư�ng
b�c-nam và c�a � phía nam n�m gi�a b� l�c ��a c�u t�o t� tr�m tích sông - bi�n tu�iHolocen gi�a (amQ22), tr�m tích bi�n tu�i Holocen mu�n (mQ23) và b� trong c�a bán
��o Phư�c Mai (ph�n phía nam, c�u t�o t� �á granit thu�c ph�c h� �èo C�) �ê ch�n là thành t�o h�n h�p, g�m các �á granit thu�c ph�c h� �èo C�, �á phun trào axit và trung tính c�a h� t�ng Nha Trang (Knt), d�ng tích t� cát n�i gi�a Cát Ti�n (Phù Cát) và bán
��o Phư�c Mai (Lý Hưng, Nhơn Lý), r�ng t�i 3 km và cao trên 20m B� phía tây ��mTh� N�i là b� ��ng b�ng châu th� c�a h� th�ng sông Côn và sông Hà Thanh
- HuyQn, xã có liên quan: Huy�n Sông C�u, các xã Xuân L�c, Xuân H�i, Xuân
Bình, Xuân Hoà, Xuân C�nh, Xuân Th�nh
- DiQn tích m^t n1_c: 30,2 km2
- Kích th1_c c b n c`a vKc n1_c: dài: 17,6 km; r�ng: 2,2 km; sâu: trung bình
1,6m, l�n nh�t 3,5m
- C&a: có 1 c�a � phía nam �� vào v�ng Cù Mông; dài: 500m; r�ng: 350m; sâu: 5m
- Ki>u lo.i th`y vKc: ki�u g�n kín, nư�c l�.
- Các sông 2H vào: Có ít sông su�i nh�, trong �ó có sông Ba Nam và sông Bà
B�ng ch�y vào t� phía tây b�c
- 8^c 2i>m 2 a chOt – 2 a m.o: C�a n�m gi�a M�i Ông Diên (Hòn T� Nham, c�u
t�o t� �á phun trào axit và trung tính c�a h� t�ng Nha Trang Knt) � phía nam và m�iV�nh C�u L�i (Hòn Hoà L�i, c�u t�o t� �á granit c�a ph�c h� �èo C� K�c2) � phía b�c C�a này r�ng (350m) và sâu (5m), n�m gi�a 2 b� �á g�c và không có kh� n�ng sa b�i
�ê ch�n là thành t�o h�n h�p �á g�c và cát b� r�i Ph�n phía nam c�a �ê ch�n là �á g�c(granit) thu�c ph�c h� �èo C� � Phú H�i, Hoà An, Hoà L�i Ph�n b�c c�a �ê ch�n là d�ng tích t� cát n�i ��o gi�a núi Xuân H�i và Phú H�i, Hoà An, ��nh hư�ng tây b�c -
�ông nam, r�ng trung bình 1,5 km, cao trên 10m, tu�i Holocen mu�n (mQ23) B� tây nam và b� b�c c�u t�o t� �á g�c c�a h� t�ng Nha Trang, nhưng b� tây b�c c�u t�o t� các thành t�o tr�m tích sông hi�n ��i (aQ23)
Trang 37Hình 1.11 ��m Cù Mông (chú gi i theo hình 1.4)
2.10 m Ô Loan (hình 1.12)
- To 2P 2 a lý: V� �� B�c: 13013’00’’ - 13021’00’’; Kinh �� �ông: 109014’00’’ -
109019’00’’
- 8 a 2i>m: T�nh Phú Yên; cách th� tr�n Chí Th�nh 5 km v� phía �ông nam và
cách thành ph� Tuy Hoà 20 km v� phía b�c theo qu�c l� 1A
/m
Cù Mông
Xuân H�i
Xuân Hòa
Xuân Th�nh Xuân Bình
Trang 38- C&a: có 1 c�a (c�a Phú Sơn); dài: 6,3 km; r�ng: 50m; sâu: 1,5m
- Ki>u lo.i th`y vKc: ki�u kín t�ng ph�n (c�c b�), nư�c m�n - siêu m�n.
- Các sông 2H vào: có chi lưu nh� sông K� L� và su�i �ông Sa �� vào t� phía tây b�c
/m Ô Loan
An H�i
An Hòa
An
Trang 39- 8^c 2i>m 2 a chOt – 2 a m.o: ��m Ô Loan có hình thon dài (fusiform) n�m
song song v�i �ư�ng b� ��nh hư�ng á kinh tuy�n, k�p gi�a 2 kh�i granit c�a ph�c h�Vân Canh (T2vc2) � phía �ông và tây, 2 kh�i basalt c�a h� t�ng ��i Nga ( N2�n) � phía b�c và phía nam C�a h�p và dài, t�ng t�n t�i nhi�u v� trí khác nhau trong l�ch s� trên su�t chi�u dài c�a l�ch 6,3 km t� Xuân Hoà t�i núi Phú Lương (An Ninh �ông) v�i xu th� d�ch chuy�n d�n theo hư�ng tây b�c do dòng b�i tích cát d�c b� t� phía �ông nam Lu�ng c�a n�m gi�a 2 th� h� �ê cát ch�n - phía trong là d�ng tích t� n�i ��o t� núi Phú Sơn, Phú Lương phát tri�n v� hư�ng �ông nam, tu�i Pleistocen mu�n (mQ13) vàHolocen gi�a (mQ22); phía ngoài là d�ng tích t� n�i ��o t� kh�i granit và basalt � An H�i phát tri�n v� hư�ng tây b�c, tu�i Holocen mu�n (mQ23) C�u trúc c�a ��m Ô Loan
��c �áo, g�n gi�ng v�i ��m An Khê � Qu�ng Ngãi
2.11 m Th*y TriKu (hình 1.13)
- Tên gYi khác: V�ng Th�y Tri�u.
- To 2P 2 a lý: V� �� B�c: 11056’00’’ - 12008’00’’; Kinh �� �ông: 109008’00’’ -
109016’30’’
- 8 a 2i>m: T�nh Khánh Hoà, phía nam; cách thành ph� Nha Trang 20 km v� phía
nam theo �ư�ng c�a Bé, cách trung tâm th� xã Cam Ranh 10 km v� phía b�c theo qu�cl� 1A
- HuyQn/th , xã có liên quan: th� xã Cam Ranh, các xã Cam Hoà, Cam H�i �ông,
Cam H�i Tây, Cam ��c, Cam Thành B�c, các phư�ng Cam Ngh�a, Cam Phúc B�c, Cam Phúc Nam
- DiQn tích m^t n1_c: 25,5 km2
- Kích th1_c c b n c`a vKc n1_c: dài: 17,5 km; r�ng: 0,3 - 3 km; sâu: trung bình
1,5m, l�n nh�t 4m
- C&a: có 1 c�a thông v�i v�nh Cam Ranh; dài: 1 km; r�ng: 1 km; sâu: 4m
- Ki>u lo.i th`y vKc: ki�u g�n kín, nư�c l�, l� m�n.
- Các sông 2H vào: Có su�i Thương ch�y vào t� phía tây b�c và m�t s� su�i nh�
khác t� phía tây
- 8^c 2i>m 2 a chOt – 2 a m.o: ��m Th�y Tri�u là m�t “bP phMn” c�a v�nh
Cam Ranh nhưng có ��c trưng c�u trúc, l�ch s� hình thành và ��c trưng kh�i nư�cc�a m�t lagoon ven b� Nh� có �ê cát Cam H�i �ông - m�t d�ng tích t� cát n�i ��ogi�a kh�i núi C�u Hin � phía b�c, c�u t�o t� các �á granit c�a ph�c h� Cà Ná (K2cn1) và phun trào axit, trung tính c�a h� t�ng Nha Trang (Knt) và kh�i núi Cam Linh, Ao H�, Bãi Thông, �á Cao � phía nam, c�u t�o t� các �á granit c�a ph�c h�
�èo C� (K�c2) mà t�o nên ��m Th�y Tri�u �ây là m�t trong nh�ng �ê cát l�n nh�t
� ven b� mi�n Trung Vi�t Nam, dài trên 20 km, r�ng 2 - 6 km và cao trên 10m, g�mcác th� h� có tu�i khác nhau t� Pleistocen mu�n (mQ13) � phía nam, t�i Holocen gi�a (mQ22) và mu�n (mQ23) B� b�c là các �á phun trào axit và trung tính c�a h�t�ng Nha Trang (Knt), b� tây là các thành t�o tr�m tích bi�n tu�i Pleistocen gi�a -mu�n (mQ1), Pleistocen mu�n (mQ13), Holocen gi�a (mQ22) và tr�m tích sông bi�nHolocen mu�n (amQ23)
Trang 40Hình 1.13 ��m Thu� Tri�u(chú gi i theo hình 1.4)
- HuyQn, xã có liên quan: huy�n Ninh H�i, các xã Tân H�i, H� H�i, th� tr�n Khánh
H�i, xã Phương H�i và Trí H�i
ThRy TriIu
Cam Ngh�a Cam H�i Tây