Hơn nữa trong dạy học Ngữ văn hiện nay tích hợp là một phương pháp cần phải có trong một bài dạy, tiết dạy. Dạy văn bản là để phục vụ cho làm kiểu loại tập làm văn, là rèn luyện vốn từ ngữ tiếng Việt. Cho nên, dạy thơ Đường đã khó, nay lại còn phải tích hợp với các phân môn khác, do đó mà việc tiếp cận với thơ Đường đòi hỏi giáo viên phải có năng lực và phương pháp dạy tốt.Xuất phát từ những lí do trên tôi chọn đề tài: Một số kinh nghiệm giúp dạy học tốt các bài thơ Đường trong chương trình Ngữ văn 7 ở trường THCS Ái Thượng để nghiên cứu để tìm ra cách dạy các bài thơ Đường ở chương trình Ngữ văn 7 tập 1, mong muốn giúp các em học tốt hơn, cảm thụ tốt hơn các văn bản đó, có cái nhìn mang chiều sâu và đánh giá đúng thành tựu của thi ca Trung Hoa.
Trang 1Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Email: hungtetieu1978@gmail.com
SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BÁ THƯỚC
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
MỘT SỐ KINH NGHIỆM GIÚP DẠY - HỌC TỐT CÁC BÀI THƠ ĐƯỜNG TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 7
Ở TRƯỜNG THCS ÁI THƯỢNG.
Họ và tên: Lê Bá Mơ Chức vụ: Phó hiệu trưởng Đơn vị: Trường THCS Ái Thượng Huyện Bá Thước – Thanh Hóa SKKN môn: Ngữ Văn
THANH HÓA NĂM 2013
Trang 2PHẦN MỘT: ĐẶT VẤN ĐỀ
I – LÝ LO CHỌN ĐỀ TÀI:
Văn học nước ngoài là một bộ phận quan trọng trong chương trình Ngữvăn trung học cơ sở, gồm những sáng tác dân gian, văn thơ cổ điển, văn thơ hiệnđại được chọn và bố trí song song với chương trình văn học dân tộc Cùng vớivăn học dân tộc, văn chương nước ngoài đã góp phần tạo điều kiện cho học sinh
mở rộng tầm nhìn và khả năng cảm thụ tinh hoa văn hoá nhân loại, hiểu biếtthêm về cuộc sống và tài năng sáng tạo của các dân tộc từ đó hiểu rõ hơn đấtnước, dân tộc và văn hoá dân tộc đồng thời phát triển tinh thần quốc tế và ý thức
về cộng đồng văn hoá nhân loại
Đó là những sáng tác được chọn lọc trong kho tàng văn học của các dântộc Nói rộng ra đó là tinh hoa văn hoá nhân loại đủ sức vượt qua sự thử tháchkhắc nghiệt của thời gian, của không gian đến với chúng ta hôm nay
Ở chương trình Ngữ văn 7 thơ Đường cùng với một số tác phẩm thơ trữtình Trung đại đã được tuyển chọn với số liệu tương đối nhiều Đây là nhữngvăn bản phục vụ cho việc rèn kỹ năng làm văn biểu cảm cho học sinh Có thểnói, đây là những tác phẩm xuất sắc (Cả về nội dung, nghệ thuật), được xem làmẫu mực cho văn học cổ, nó diễn tả được thế giới tâm hồn của con người trướcthiên nhiên, đất nước, trước thế sự Vì vậy, được dạy – học những tác phẩmnày quả là một niềm vui của cả thầy - trò
Song việc đưa thơ trữ tình Trung đại Việt Nam và thơ Đường Trung Quốcvào học ở lớp 7 đã gây không ít những băn khoăn, e ngại cho không ít giáo viên
và học sinh, bởi hai phần này được học ở chương trình văn 9 hiện hành, màtrước đây vẫn được coi là những phần dạy khó, khó học Với những tác phẩmnày, đòi hỏi ở người dạy, người học phải có vốn tri thức văn hóa, lịch sử, mỹhọc ở mức độ cần thiết ; phải biết về cổ văn, chữ Hán, thi pháp văn học Trungđại phương Đông và Việt Nam Do đó việc tiếp cận với những văn bản đó, đôikhi người dạy, người học hiểu 1 cách hời hợt có khi còn hiểu sai nội dung Đặc
Trang 3biệt với một đội ngũ giáo viên trẻ, chưa có kinh nghiệm giảng dạy, kiến thức cònhạn chế thì việc truyền tải đến học sinh còn quá thiếu hụt, lúng túng.
Mặt khác, những văn bản đó số lượng câu chữ ngắn, theo đặc điểm thểloại (thất ngôn tư tuyệt, thất ngôn bát cú) song nội dung lại phong phú, sâu sắc,chủ đề đa dạng, chiều sâu tâm hồn mang tính khái quát, nói ít mà gợi nhiều vàđặc biệt nó có khả năng giáo dục tình cảm, tâm hồn cho học sinh rất cao Vì vậy,người giáo viên phải có trách nhiệm hướng dẫn để các em có thể cảm nhậnđúng, chính xác, đầy đủ thông tin mà người xưa gửi gắm, đồng thời qua đó giúphọc sinh biết xây dựng tình cảm của mình trước một vấn đề trong cuộc sống(Biết làm văn biểu cảm)
Hơn nữa trong dạy học Ngữ văn hiện nay tích hợp là một phương phápcần phải có trong một bài dạy, tiết dạy Dạy văn bản là để phục vụ cho làm kiểuloại tập làm văn, là rèn luyện vốn từ ngữ tiếng Việt Cho nên, dạy thơ Đường đãkhó, nay lại còn phải tích hợp với các phân môn khác, do đó mà việc tiếp cậnvới thơ Đường đòi hỏi giáo viên phải có năng lực và phương pháp dạy tốt
Xuất phát từ những lí do trên tôi chọn đề tài: Một số kinh nghiệm giúp
dạy - học tốt các bài thơ Đường trong chương trình Ngữ văn 7 ở trường THCS Ái Thượng để nghiên cứu để tìm ra cách dạy các bài thơ Đường ở
chương trình Ngữ văn 7 tập 1, mong muốn giúp các em học tốt hơn, cảm thụ tốthơn các văn bản đó, có cái nhìn mang chiều sâu và đánh giá đúng thành tựu củathi ca Trung Hoa
II – MỤC ĐÍCH VÀ PHẠM VI, ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU.
Thông qua đề tài này, mục đích của tôi là giúp các em hiểu sâu, rộng nộidung của 4 bài thơ Đường mà chương trình đưa vào (trong đó có hai bài đọcthêm)
Mặt khác, tôi đưa ra cách dạy, cách tiếp cận như thế nào đó cho phù hợp vớitrình độ cảm thụ của học sinh lớp 7 đối với các bài thơ nói chung, đề tránh sa
Trang 4vào phân tích tràn lan, khó hiểu với người nghe Đồng thời tự bồi dưỡng nănglực chuyên môn phục vụ cho công tác quản lý và giảng dạy ở đơn vị.
Khách thể nghiên cứu: học sinh lớp 7 trường THCS Ái Thượng
Về đối tượng nghiên cứu của đề tài: Tôi chọn 4 bài thơ đời Đường
(trong đó có 2 bài hướng dẫn đọc thêm) gồm:
- Xa ngắm thác Núi Lư ( Vọng Lư sơn bộc bố - Lý Bạch) – đọc thêm
- Cảm nghĩ trong đêm thanh tĩnh ( Tĩnh dạ tứ - Lý Bạch)
- Ngẫu nhiên viết nhân buổi mới về quê ( Hồi hương ngẫu thư - Hạ TriChương)
- Bài ca nhà tranh bị gió thu phá (Mao ốc vị thu phong sở phá ca - Đỗ Phủ) –
đọc thêm.
(Ngữ văn lớp 7 – Tập 1)
PHẦN HAI
Trang 5GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ I- CƠ SỞ LÍ LUẬN:
Thơ Đường là thành tựu rực rỡ nhất của văn học đời Đường ( từ thế kỷVII đến thế kỷ X) là một trong những thành tựu tiêu biểu nhất của văn họcTrung Quốc, là đỉnh cao của thơ cổ điển Trung Quốc, đồng thời là một thành tựuđột xuất của thi ca nhân loại Cho đến nay các nhà sưu tầm và nghiên cứu cònlưu lại được gần 50.000 bài thơ của hơn 2000 nhà thơ Đường Thơ Đường vừađộc đáo, vừa có tính cổ điển, mang màu sắc Trung Quốc rõ nét đồng thời lại thểhiện một cách đầy đủ tập trung những đặc điểm của thể loại thơ Đối với lịch sửvăn học, thơ Đường ra đời trước nền văn học trung đại Việt Nam gần ba thế kỷ
Đối với bạn đọc Việt Nam, nhất là học simh trung học cơ sở, thơ Đường
là những sản phẩm tinh thần vừa xa, vừa xưa Nhưng học thơ Đường không phảichỉ là chiêm ngưỡng những “ cổ vật” mà chúng ta vẫn hiểu được tiếng nói củangười xưa và vẫn rung cảm, thấm thía được những tâm hồn cao đẹp Bởi thếnắm được thi pháp thơ Đường ta cũng có điều kiện để lý giải nhiều hiện tượngcủa thi pháp thơ cổ điển Việt Nam
Việc đưa thơ Đường vào chương trình dạy học ở trường phổ thông cơ sởkhông phải là vấn đề mới lạ với chúng ta Song cái mới mà chúng ta thấy được
là đối tượng tiếp nhận
Sách giáo khoa Ngữ văn chương trình giáo dục phổ thông đã đưa vàochương trình một lượng không nhiều những tác phẩm thơ Đường tiêu biểu, songtiếp nhận thơ Đường đối với lứa tuổi trung học cơ sở, nhất là đối với học sinhlớp 7 là điều không hề đơn giản Bởi thơ Đường vốn rất hàm súc, nói ít gợinhiều, “ý tại ngôn ngoại”, vừa có tính ước lệ, cổ kính, trang nghiêm, vừa có tínhchặt chẽ niêm luật của thể loại Chính vì vậy người giáo viên muốn dạy một tiếtthơ Đường thành công cần phải có kiến thức chắc chắn, một sự am hiểu sâu sắc,đặc biệt là một phương pháp giảng dạy phù hợp để giúp các em cảm nhận đượcthơ Đường - một thành tựu của thơ ca nhân loại
Trang 6Ở học kì I chương trình ngữ văn có 4 bài thơ đời Đường của các tác giảTrung Quốc (trong đó có 2 bài hướng dẫn đọc thêm) gồm: Xa ngắm thác Núi Lư
( Vọng Lư sơn bộc bố - Lý Bạch) – đọc thêm,Cảm nghĩ trong đêm thanh tĩnh
( Tĩnh dạ tứ - Lý Bạch), Ngẫu nhiên viết nhân buổi mới về quê ( Hồi hươngngẫu thư - Hạ Tri Chương), Bài ca nhà tranh bị gió thu phá (Mao ốc vị thu
phong sở phá ca - Đỗ Phủ) – đọc thêm.Đây là 4 bài thơ hay và tiêu biểu của ba
tác giả nổi tiếng trong nền thi ca Trung Quốc, để truyền tải được giá trị nộidung, nghệ thuật của những bài thơ này đến với học sinh một cách hiệu quả nhất
đó cũng là điều tôi luôn băn khoăn trăn trở
II THỰC TRẠNG DẠY - HỌC THƠ ĐƯỜNG Ở TRƯỜNG THCS:
Trong quá trình làm công tác quản lí chuyên môn và trực tiếp giảng dạy ởđơn vị thường xuyên tham gia vào các hoạt động chuyên môn: thiết kế bài dạy,
dự giờ đồng nghiệp, sinh hoạt chuyên môn – luận bàn phương pháp, kiểm trađánh giá học sinh tôi nhận thấy:
1 Về phía nội dung chương trình thơ trữ tình trung đại 7:
Phần nội dung chương trình Ngữ văn 7 kì I có nhiều bài thơ trung đại rấttiêu biểu, đặc sắc Trước đây, một số bài thơ này được học trong chương trình 9nhưng theo quan điểm đổi mới, các tác phẩm này đã được đưa xuống chươngtrình văn 7 Vì vậy để học sinh nắm được cái thần của bài thơ, hiểu được ý nghĩasâu xa của bài thơ quả là rất khó
2 Về phía giáo viên:
Với những văn bản thơ chữ Hán, một số giáo viên khi phân tích chủ yếuhướng dẫn các em phần nhiều bám vào bản dịch thơ mà sao nhãng hoặc quênlãng bản phiên âm (bản gốc), HS không thể nhớ nổi một từ hay một câu thơ haytrong bản gốc
Tiếp cận với những bài thơ mĩ lệ, mang tính mẫu mực, một số giáo viêntham phần bình, bình quá nhiều khiến thiếu thời gian để học sinh phát huy nănglực sáng tạo của mình trong quá trình cảm nhận
Trang 7Một số giáo viên lại lại chỉ chú ý đến hệ thống câu hỏi mà chưa chú ý đếnphần bình, giờ dạy khô khan, điều đó khiến cho năng lực cảm thụ cái hay cáiđẹp của tác phẩm với học sinh chưa hoàn toàn đúng mức.
3 Về phía học sinh:
Nhiều HS tỏ ra ngại học phần thơ trữ tình trung đại, không hứng thú, nhất
là các bài thơ có bản phiên âm chữ Hán Nhiều học sinh chưa có thói quen chủđộng tìm hiểu khám phá bài học, còn thờ ơ, lãnh đạm với tác phẩm văn chương,nhất là thơ, thường ít hiểu, ít yêu thơ Các em học các bài thơ trong sách giáokhoa cũng bình thường như các bài học khác, ít em có một quyển sổ đẹp đểchăm chút viết vào đấy những bài thơ hay mà mình yêu thích
Đối với nhiều em, thế giới thơ còn là một thế giới xa lạ Nếu có ai hỏi các
em về những bài thơ hay mà các em thích, thường khi hiểu biết của các emquanh quẩn cũng không ngoài các bài thơ đã học trong sách giáo khoa và sở dĩcác em thấy hay vì có in trong sách giáo khoa và thầy giáo bảo vậy Cá biệtkhông phải không có em “sợ” thơ, bởi vì có những bài thơ có phiên âm chữ Hán,
từ ngữ khó hiểu, điển cố nặng nề gây cho các em nhiều mệt nhọc, mà cách giảngcủa người thầy nhiều lúc cũng chưa làm cho các em hiểu rõ và thấy hay thêmđược chút nào Từ đó học sinh mất hứng thú khi học văn và kéo theo chất lượnghọc văn ngày càng sa sút
Những khó khăn học sinh gặp phải:
Khó khăn thứ nhất mà tôi nhận thấy đó là những bài thơ Đường luật có yêu
cầu rất nghiêm ngặt về kết cấu, niêm, luật, vần, đối, bố cục chính vì thế đòi
hỏi học sinh phải nắm chắc những quy định đó một cách tương đối thuần thụcthì mới có thể hiểu hết được nội dung, ý nghĩa của bài thơ mà tác giả muốn gửigắm vào đó
Khó khăn thứ hai mà các em gặp phải đó là hệ thống ngôn ngữ Trong các
bài thơ Đường dùng từ Hán, với nhiều hình ảnh tượng trưng, Trong khi đó vốn
từ Hán và từ Hán Việt của học sinh hạn chế Ngôn ngữ thơ Đường hàm súc, ý tứsâu xa lứa tuổi học sinh THCS khó lĩnh hội đầy đủ được
Trang 8Khó khăn thứ ba mà các em gặp phải đó là cách đọc và càng khó khăn hơn
học sinh có tới 98 % là con em đồng bào dân tộc khả năng ngôn ngữ còn cónhững hạn chế nhất định Giúp các em đọc đúng thơ Đường đã khó, đọc hiểuthơ Đường luật lại càng khó hơn
Trong quá trình giảng dạy năm học 2011-2012, tôi thấy học sinh ít hứng thútrong giờ học nên tôi đã tiến hành khảo sát để kiểm tra nhận thức của học sinh
để từ đó có điều chỉnh phương pháp và cách thức dạy học làm sao để giúp họcsinh hiểu và cảm nhận được một cách tốt nhất thể thơ này
*Hình thức và nội dung khảo sát.
- Tôi đã sử dụng câu hỏi trắc nghiệm để kiểm tra vốn từ Hán, từ Hán việt
và hiểu biết về bố cục (các văn bản đã được học)
- Tiến hành kiểm tra viết để đánh giá khả năng nhận thức của học sinh.Qua một số bài kiểm tra trắc nghiệm và kiểm tra viết tôi thấy kết quả bàilàm của học sinh rất thấp
* Kết quả khảo sát như sau.
Lớp Sĩ số SL Hiểu % SL Hiểu ít % SLKhông hiểu%
Trang 9nội dung tác phẩm văn chương được học dựa vào bài soạn ở nhà nhưng chưamột lần đọc bài văn, bài thơ trong sách giáo khoa, thầy có kiểm tra phát vấn thìcác loại sách tham khảo nghĩ hộ, nói hộ tất cả và khi giáo viên ra đề kiểm tra coinghiêm túc thì tất thảy đã phơi bày ra, học sinh không thích, không có hứng thúhọc văn.
III CÁC GIẢI PHÁP VÀ BIỆN PHÁP TỔ CHỨC THỰC HIỆN
Như trên tôi đã trình bày, dạy - học thơ Đường là vấn đề tương đối khó chongười dạy, người học Vì thế, đúng trước những văn bản này, nhiều người cótâm lý ngại, hoặc có khi hướng dẫn qua loa; đôi khi có người lại phân tích mộtcách nhặt nhạnh Do đó cuối cùng là cả hai đều sa vào sự rối, lúng túng
Theo tôi nghĩ, trước khi dạy các bài thơ Đường ( Trung Quốc ), giáo viênnên xác định một điều: Với học sinh lớp 7, chương trình không yêu cầu phải cóđược những tri thức, có hệ thống về những bộ phận văn học này, mà chỉ lànhững ý niệm bước đầu để nhận ra một vài nét đặc trưng của thơ trữ tình cùngvới một vài thể thức tiêu biểu Do đó, người dạy không nên có thái độ đề cao vàđòi hỏi, yêu cầu cao đối với học sinh, tránh gây tâm lý nặng nề, lo sợ, làm mất đihứng thú của giờ học; đặc biệt tránh biến giờ văn thành giờ tiếng Việt hoặc mộtgiờ giáo huấn về đạo đức
Vậy, để những giờ dạy các văn bản thơ Đường vừa có hiệu quả, vừa phùhợp với trình độ, năng lực cảm thụ của học sinh, vừa đạt được mục tiêu của mônNgữ văn thì người giáo viên phải làm gì ? Quá trình giảng dạy, bằng kinhnghiệm của bản thân và kết quả học tập của học sinh, tôi đã tìm ra cách thứchướng dẫn, phương pháp dạy - học những văn bản đó như sau:
Trước tiên, khi bắt tay vào soạn giảng, giáo viên phải đọc kỹ phần hướngdẫn trong sách giáo viên của từng bài, phải nghiền ngẫm nội dung mà tác giả đềcập để có hướng khai thác tập trung, chính xác Cùng đồng thời đọc kỹ phần nêuvắn tắt “ Mục tiêu cần đạt” và “ ghi nhớ” trong SGK Tại sao lại như vậy? Vìđiều đó sẽ giúp cho người dạy biết được sẽ truyền tải cho học sinh cái gì ? Cái
Trang 10nào là trọng tâm? Nhiều khi, giáo viên dạy lớp 9 ( hiện hành) xuống dạy họcsinh lớp 7 cũng mang tất cả những nội dung cung cấp cho lớp 9 áp dụng vào quátrình giảng dạy Như vậy sẽ dẫn đến sai phương pháp; quá tải đối với học sinhđặc biệt tính tích hợp sẽ không còn Khi dạy, giáo viên cần phải nắm vững mộtđiều: Dạy các văn bản này để cho học sinh biết cách làm văn biểu cảm ( Trìnhbày cảm xúc trước một vấn đề của cuộc sống) Xuất phát từ vấn đề đó mà ngườidạy phải định hướng vốn tri thức trong từng văn bản; xây dựng một hệ thốngcâu hỏi phù hợp với học sinh.
Sau khi đã định hướng được nội dung; soạn bài, giáo viên tiến hành khâulên lớp Vậy với bản thân tôi suy nghĩ thực hiện những giải pháp sau:
1 Giải pháp 1: Với những văn bản thơ Đường, phải cho học sinh đọc cả phần nguyên tác, dịch thơ, dịch nghĩa
Việc tiếp xúc với các văn bản chữ Hán giúp học sinh hiểu đúng, hiểu rõ
về bài thơ từng câu, từng chữ, đồng thời là cơ hội tốt để bổ sung vốn từ Hán –Việt cho học sinh Cố nhiên, không nên và không cần thiết biến việc học bài thơthành việc học chữ Hán; cũng không đòi hỏi phải giải nghĩa tất cả các nghĩa củatừng từ, từng yếu tố như trong một cuốn từ điển tường giải Việc đối chiếu bàithơ dịch với nguyên tác chỉ cần làm ở những chỗ mà lời thơ dịch không bám sátvới chữ nghĩa trong nguyên tác
Ví dụ: Khi dạy bài : “ Cảm nghĩ trong đêm thanh tĩnh” cho học sinhđọc và đối chiếu, phát hiện ra những chỗ chưa dịch đạt như: “ Sàng tiền minhnguyệt quang” ( ánh trăng sáng đầu giường) Đầu giường ánh trăng rọi
Câu thơ dịch thiếu “ minh” (sáng) thay bằng chữ “ rọi” Do đó câu thơ đã giảm
đi cái thanh tĩnh, nhẹ nhàng của đêm
Trong bài “Hồi hương ngẫu thư” câu đầu hai bản dịch thơ chưa hết ý mà tácgiả muốn biểu lộ về khoảng thời gian xa quê: “Thiếu tiểu li gia, lão đại hồi” (khi
đi còn rất trẻ “thiếu tiểu”, khi về đã rất già “lão đại”) câu dịch: “Khi đi trẻ, lúc
về già” hay “Trẻ đi, già trở lại nhà”
Trang 11Hay khi hướng dẫn học sinh đọc thêm bài : “ Xa ngắm thác núi Lư”, họcsinh phải chỉ ra cái chưa đạt trong bài dịch thơ ở một số chỗ như :
“ Sinh tử yên” Khói tía bay
Quải ( treo) Câu thứ 2 dịch đã mất
2 Giải pháp 2: Tùy theo từng bài mà giáo viên có thể cho học sinh tìm
bố cục ( nếu như xét thấy cần thiết) Nếu như bố cục phục vụ cho việc phân tích
thì nên tìm hiểu Còn nếu không, giáo viên cứ bám vào nôi dung để khai thác.Điều nay sẽ giúp cho giờ dạy kiến thức sáng, rõ, học sinh dễ hiểu
Trong thực tế giảng dạy, tôi thấy một số giờ dự, giáo viên cắt ra từng mảngtách bạch, làm mất đi phần hồn của bài thơ Đường Ở những bài được đưa vàochương trình 7, đó là những bài đặc sắc, mẫu mực về nội dung – nghệ thuật.Trong từng câu bao hàm cả cảnh và tình, cảnh có tình, tình có cảnh, tình lồngvào cảnh, nếu như dạy phân chia thì người dạy sẽ biến bài thơ thành những câu
vô cảm
Ví dụ: Khi hướng dẫn học sinh tìm hiểu bố cục ở bài đọc thêm bài “Xa
ngắm thác núi Lư” mà chia ra hai phần:
+ Cảnh núi Hương Lô (Câu 1)+ Cảnh thác núi Lư (Câu 2, 3, 4)Hoặc chia:
+ Cảnh thác núi Lư+ Tâm trạng của tác giảHay bài “Cảm nghĩ trong đêm thanh tĩnh” mà lại chia ra :
+ Cảnh trăng sáng (Hai câu đầu)+ Tâm trạng nhân vật (Hai câu sau)
thì đã đánh mất đi cái hồn của bài và như vậy cái giá trị của thơ Đườngcũng mất
Để cho dễ phân tích và học sinh dễ cảm thụ cái hay, cái ý tình của tácphẩm, giáo viên phải nghiền ngẫm hướng đi và đặt ra tiêu đề cho các phần mục.Song đặt như thế nào ? Đó là cả một vấn đề đòi hỏi năng lực của giáo viên
