skkn rèn kĩ NĂNG xác lập và PHÂN TÍCH các mối QUAN hệ TRONG GIẢNG dạy và học tập địa lí

1/ Hướng dẫn học sinh xác lập các mối quan hệ trong địa lí: a/ Xác lập các mối quan hệ nhân quả: Mối quan hệ nhân quả là những mối quan hệ biểu hiện mối tương quan phụ thuộc một chiều g

PHÒNG GIÁO DỤC CẨM GIÀNG

KINH NGHIỆM

RÈN KĨ NĂNG XÁC LẬP VÀ PHÂN TÍCH

CÁC MỐI QUAN HỆ TRONG GIẢNG DẠY VÀ HỌC

TẬP ĐỊA LÍ

Bộ môn: Địa lý - THCS

NĂM HỌC: 2007 - 2008

PHÒNG GIÁO DỤC CẨM GIÀNG

TRƯỜNG THCS CẨM HOÀNG

KINH NGHIỆM

RÈN KĨ NĂNG XÁC LẬP VÀ PHÂN TÍCH

CÁC MỐI QUAN HỆ TRONG GIẢNG DẠY VÀ HỌC

TẬP ĐỊA LÍ

Bộ môn: Địa lý

Họ, tên tác giả: Trần Đức Vũ

Đánh giá của nhà trường:

(nhận xét, xếp loại, kí, đóng dấu)

TM nhà trường:

KINH NGHIỆM

Số phách của Phòng GD ghi

RÈN KĨ NĂNG XÁC LẬP VÀ PHÂN TÍCH

CÁC MỐI QUAN HỆ TRONG GIẢNG DẠY VÀ HỌC

TẬP ĐỊA LÍ

Bộ môn: Địa lý

ĐÁNH GIÁ CỦA PHÒNG GIÁO DỤC:

Cẩm Giàng, ngày tháng năm 2008 PHÒNG GIÁO DỤC Họ, tên tác giả:

Đơn vị công tác:

A/ LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

I/ Cơ sở lí luận :

Địa lí là 1 môn khoa học được nghiên cứu trong các nhà trường, Qua học đia lí chúng ta có thể hiểu được các vấn đề về tự nhiên, kinh tế, xã hội của 1 khu vực, 1 quốc gia hay toàn bộ thế giới

Trong quá trình giảng dạy môn địa lí trong nhà trường, người giáo viên có thể sử dụng linh hoạt nhiều phương pháp Song để học sinh không những nắm được các kiến thức cơ bản mà còn hiểu sâu sắc của các kiến thức đó thì phương pháp phân tích các mối quan hệ địa lí là rất cần thiết và không thể thiếu được trong bất kì 1 tiết học địa lí nào

II/ Cơ sở thực tiễn:

Trong thực tế giảng dạy ở trường THCS, qua việc dự giờ của 1 số đồng nghiệp tôi nhận thấy:

1/ Về phía giáo viên:

Một số giáo viên chỉ coi trọng việc truyền đạt được đầy đủ kiến thức cơ bản trong bài mà đã quên đi việc rèn cho học sinh các kĩ năng địa lí cần thiết, đặc biệt là kĩ năng xác lập và phân tích các mối quan hệ trong địa lí Các bài giảng tẻ nhạt rời rạc, học sinh không phát huy được tính tích cực, sáng tạo trong học tập

2/ Về phía học sinh :

Đối tượng học sinh không đều, bên cạnh những em yêu thích môn địa lí, muốn tìm tòi, khám phá nhữnh điều mới lạ trong địa lí, thì 1 bộ phận không nhỏ trong học sinh không yêu thích bộ môn này Các em này thường lười suy nghĩ, tiếp nhận kiến thức 1 cách thụ động và coi đây là bộ môn phụ nên không có sự đầu tư nhiều cho bộ môn Trong trường hợp này người giáo viên muốn thực hiện tốt các yêu cầu của bài là rất khó Đặc biệt để học sinh hiểu và phân tích được các mối quan hệ địa lí trong bài học lại càng khó hơn

Vậy làm thế nào để có những giờ học sinh động, phát huy được tính tích cực của học sinh và để học sinh thêm yêu thích môn địa lí hơn Xuất phát từ những trăn trở đó , tôi đã cố gắng đọc tài liệu, học hỏi đồng nghiệp, đối mới phương pháp giảng dạy cho phù hợp với đặc trưng của bộ môn và với từng bài học

Với nội dung trong đề tài này tôi mạnh dạn ghi lại một số suy nghĩ và kết quả tôi đã thực hiện trong việc Hương dẫn học sinh xác lập và phân tích các mối quan hệ trong “giảng dạy địa lí” trong nhà trường THCS

B NỘI DUNG VÀ BIỆN PHÁP TIẾN HÀNH

I/ Các mối quan hệ trong địa lí:

Các mối quan hệ trong địa lí rất phong phú và đa dạng Đó là các mối quan

hệ giữa các hiện tượng tự nhiên với nhau, giữa tự nhiên với kinh tế- xã hội và giữa các hiện tượng kinh tế xã hội với nhau Trong các mối quan hệ đó có các mối quan hệ nhân quả và mối quan hệ thông thường Vì vậy trong quá trình giảng dạy giáo viên cần phải giúp học sinh biết cách phân biệt chúng thuộc loại nào để có được những phán đoán và nhận định đúng về các hiện tượng sự vật địa lí

1/ Hướng dẫn học sinh xác lập các mối quan hệ trong địa lí:

a/ Xác lập các mối quan hệ nhân quả:

Mối quan hệ nhân quả là những mối quan hệ biểu hiện mối tương quan phụ thuộc một chiều giữa các sự vật, hiện tượng địa lí, trong đó có hai thànhphần một bên là nhân, một bên là quả Chỉ có nhân sinh ra quả chứ quả không sinh ra nhân

Trong quá trình giảng dạy và học tập địa lí, có rất nhiều các mối quan hệ học sinh chưa xác định được sự khác nhau giữa mối quan hệ nhân quả và các mối quan hệ thông thường khác Trong trường hợp này cách tốt nhất để học sinh nhận biết được có phải mối quan hệ đó có phái là mối quan hệ nhân quả không, giáo viên nên đưa ra các câu hỏi suy nghĩ Phải chăng cứ có cái này thì nhất thiết phải có các kia? Chỉ khi nào có câu trả lời khẳng định thì đó là mối quan hệ nhân quả và khi đó có thể nói Vì…nên” Nếu câu trả lời là phủ định thì không phải mối quan hệ nhân quả

Ví dụ: Trái đất tự quay quanh trục với vận tốc không đều từ xích đạo đến 2 cực( là nguyên nhân) nên điều tất yếu xẩy ra là sự lệch hướng cúa các chuyển động trên bề mặt trái đất( là hậu quả)

Hoặc: Vì có địa hình cao ( nguyên nhân) nên Đà Lạt mát dịu quanh năm ( là quả)

Như vậy trong các trường hợp trên quả là điều tất yếu phải xảy ra khi đã có nhân và quả không thể sinh ra nhân được Đó chính là các mối quan hệ nhân quả trong địa lí

b/ Xác lập các mối quan hệ địa lí thông thường:

Trong quá trình giảng dạy và học tập địa lí, có rất nhiều mối quan hệ địa lí thông thường ở các mối quan hệ này phần lớn học sinh đều nhầm lẫn cho rằng

đó là mối quan hệ nhân quả Để giúp học sinh phân biệt được, giáo viên cũng nên đưa câu hỏi như với mối quan hệ nhân quả trên Nếu câu trả lời là phủ định thì đó là mối quan hệ địa lí thông thường

Ví dụ: Cho rằng ở vùng duyên hải Nam Trung Bộ do có vị trí gần biển nên

có nghề cá phát triển Trong câu hỏi này giáo viên nên hướng dẫn học sinh đặt câu hỏi ngược lại Qua thực tế có phải cứ nơi nào gần biển thì có nghề cá phát triển? Từ đó học sinh sẽ dễ dàng phân biết và nhận định được mối quan hệ trên

là mối quan hệ địalí thông thường vì có câu trả lời là phủ định

Hay: Cứ nơi nào có đồng cỏ thì nơi đó phát triển ngành chăn nuôi gia súc?

Cứ nơi nào có nhiều khoáng sản thì nơi đó ngành công nghiệp phát triển? Các câu trả lời đều là phủ định, mà bên cạnh các yếu tố tự nhiên các ngành kinh tế phát triển được còn phụ thuộc rất nhiều vào các nhân tố kinh tế- xă hội khác

Như vậy mối quan hệ địa lí thông thường cũng có nhân và quả, nhưng quả

đó cũng có thể xảy ra hoặc không thể xảy ra Điểm này khác với mối quan hệ nhân quả vì có quả là điều tất yếu phải xảy ra Để giúp học sinh nhận biết đễ dàng, giáo viên hướng dẫn học sinh dùng phương phapó so sánh giữa hai loại quan hệ này như vậy học sinh sẽ dễ nhớ và nhớ kiến thức lâu hơn

c/ Xác lập mối quan hệ trực tiếp, gián tiếp:

Với mối quan hệ trực tiếp là mối quan hệ đơn giản, trong đó nhân trực tiếp sinh ra quả không qua cầu trung gian

Ví du: Mưa lớn kéo dài thì sinh ra lũ lụt

Tuy nhiên ở mối quan hệ này giáo viên cần giúp học sinh nhận biết đâu là nhân, đâu là quả để học sinh xác lập các mối quan hệ địa lí trong 1 bài hay 1 chương học

Với mối quan hệ gián tiếp Đây là mối quan hệ phức tạp, không đễ gì học sinh hiểu ngay được Nó có mối quan hệ phức tạp, từ quả này được sinh ra do nhiều nguyên nhân khác,các nguyên nhân đó lại có quan hệ nối tiếp với nhau

Ví dụ: Nơi có dòng biển lạnh đi qua ( nguyên nhân) đã làm cho 1 số nơi ở ven biển trở thành hoang mạc ( là quả) Nhưng tại sao dòg biển lạnh lại làm hình thành các hoang mạc ven bờ lục địa thì lại do 1 nguyên nhân nữa là các dòng biển lạnh đã làm hạn chế sự bốc hơi nước ngăn chặn sự di chuyển của hơi

ẩm vào đất liền dẫn tới ít mưa nên hình thành các hoang mạc

Như vậy bản chất của khoa học địa lí là khoa học gắn với không gian, với bản đồ và các mối quan hệ giữa các sự vật địa lí Để giúp học sinh hình thành và xác lập các mối quan hệ gián tiếp, phức tạp này Trước hết trong quá trình giảng dạy giáo viên phải giúp học sinh hiểu được các đặc điểm thuộc tính của các của các sự vật, hiện tượng địa lí

Thứ hai, trong khi học tập địa lí gặp các mối quan hệ gián tiếp giáo viên yêu cầu học sinh đặt câu hói và dựa vào bản đồ để giải thích và tìm ra các mối quan hệ khác nằm trong mối quan hệ phức tạp đó

Ví dụ: Càng đi về phía đông  khí hậu châu âu càng mang tính chất lục địa rõ rệt

ở ví dụ trên có thể coi cụm từ Càng về phía đông” là nguyên nhân bao trùm Khí hậu càng mang tính chất lục địa rõ rệt” là hậu quả Muốn giải thích tại sao lại như vậy thì phải xác lập mối quan hệ giữa các đặc điểm khí hậu với đặc điểm địa hình, hướng núi, biển, dòng biển, gió tây ôn đới dựa vào bản đồ tự nhiên và bản đồ khí hậu châu âu để phân tích tìm ra các mối quan hệ ẩn giữa các

sự vật địa lí đó

Tôi tin rằng khi học sinh đã nắm vững đặc điểm thuộc tính của các sự vật hiện tượng địa lí và có niềm say mê tìm hiểu môn học thì học sinh sẽ dễ dàng hình thành và xác lập được các mối quan hệ phức tạp, đa dạng đó

2/ Xác lập sơ đồ các mối quan hệ trong địa lí:

Sơ đồ các mối quan hệ là 1 loại sơ đồ tổng hợp giúp ta có thể kiến lập được tất cả các mối quan hệ giữa 1 sự vật, hiện tượng địa lí với môi trường xung quanh hoặc với các sự vật, hiện tượng địa lí khác có liên quan với nhau Sơ đồ

có thể giúp ta dễ dàng nhận biết trong một hiện tượng nào đó( vềtự nhiên hay xãz hội) có bao nhiêu thành phần tham gia và thành phần nào quan trọng nhất có tác dụng chi phối các thành phần khác rong giảng dạy, học tập địa lí, sơ đồ còn giúp học sinh tóm tắt hoặc hệ thống hoá một bài học có khi cả 1 chương chỉ

bằng 1 sơ đồ Nên trong quá trình giảng dạy, giáo viên cần giúp học sinh xây dựng các sư đồ thể hiện các mối quan hệ trong địa lí, nhằm giúp các em dễ dàng nhận ra và biết cách hệ thống hoá kiến thức trong địa lí bằng các sơ đồ

Việc xây dựng sơ đồ các mối quan hệ thường được tiến hành qua các bước sau:

Xác định tên của sơ đồ

đọc bài học để tìm các thông tin, những mối quan hệ có liên quan đến nội dung của tên sơ đồ

Lựa chọn các thành phần có quan hệ cần phải đưa lên sơ đồ

Xác định vị trí của từng thành phần trên sơ đồ dự kiến sẽ phác hoạ

Đặt các thành phần lựa chọn vào đúng các khung dự kiến

Xác định vai trò tác động của từng thành phần đối với các thành phần khác trên sơ đồ để xếp cùng hàng với nhau

Vẽ các mũi tên

Ví dụ khi dạy bài 13 sách giáo khoa địa lí 7 :

Xác lập mối quan hệ để giải thích tại sao thời tiết đới ôn hoà lại diễn biến thất thường Như vậy ở yêu cầu này, cho ta biết được quả, việc phải làm là tìm nguyên nhân để xác lập sơ đồ mối quan hệ này Giáo viên yêu cầu và hướng dẫn học sinh đọc kênh chữ đặc biệt là hình 13.1(sgk) để tìm thông tin có liên quan đến thời tiết ở đới ôn hoà và thực hiện các bước còn lại trong việc xác lập sơ đồ các mối quan hệ địa lí để lập sơ đồ về mối quan hệ trên

Tên sơ đồ: Các nhân tố ảnh hưởng đến thời tiết đới ôn hoà

Ở ví dụ trên các hiện tượng sự vật địa lí tác động đến nhau theo một chiều thống nhất tuy nhiên trong nội dung chương trình, có các hiện tượng, sự vật địa

lí lại có tác động qua lại với nhau, thì trên sơ đồ mũi tên sẽ có hai chiều

Ví dụ : ở bài 20 “Khí hậu và cảnh quan trên trái đất” ( sgk địa lí 8)

Vị trí trung gian

Thời tiết diễn biến thất thường

Gió tây Dòng biển Khí nóng Khí lạnh

Qua học địa lí ở lớp 6, lớp 7 Học sinh đã nắm được các thành phần tạo nên

vỏ trái đất Từ sơ đồ trống trong sách giáo khoa, giáo viên yêu cầu và hướng dẫn học sinh xác lập tiếp mối quan hệ giữa các thành phần tạo nên lớp vỏ trái đất để được một sơ đồ hoàn chỉnh như sau:

Từ sơ đồ trên giáo viên yêu cầu học sinh lấy các ví dụ cụ thể qua kiến thức

đã họcvà thực tế xung quanh để làm sáng tỏ sơ đồ trên

3/ Cách sử dụng biểu đồ các mối quan hệ :

Biểu đồ các mối quan hệ là biểu đồ thể hiện mối quan hệ của nhiều sự vật, hiện tượng địa lí thuộc cùng 1 loại đây là loại biểu đồ được sử dụng nhiều trong kinh tế nhằm thể hiện sự tăng trưởng hay tốc độ tăng trưởng cùng lúc của nhiều hiện tượng kinh tế, sản phẩm….khác nhau

Các biểu đồ nếu thể hiện một quá trình riêng lẻ của một hiện tượng, sự vật địa lí thì tưởng như chúng chẳng có quan hệ gì với nhau, nhưng khi nhiều sự vật, hiện tượng địa lí cùng được thể hiện chung trong một biểu đồ, ta sẽ thấy chúng

có tác động chi phối, ảnh hưởng rõ rệt đến sự tăng trưởng, phát triển của nhau Trong quá trình giảng dạy giáo viên cần luyện tập cho học sinh thói quen đọc biểu đồ các mối quan hệ theo 3 bước sau:

Bước 1: Đọc lần lượt sự tăng, giảm của từng sự vật, hiện tượng thể hiện

trên các biểu đồ theo thứ tự từng năm được ghi trên trục hoành hoặc đọc cả một giai đoạn tăng hay giảm thể hiện trên đường biểu diễn của biểu đồ

Sinh vật

Không

Ví dụ: Qua biểu đồ đã vẽ từ bảng số liệu 22.1 sgk địa lí lớp 9 ( Biểu đồ thể hiện tốc độ tăng dân số, sản lượng lương thực và bình quân lương thực theo đầu người ở đồng bằng sông hồng) Ta đọc từng tiêu chí trong cả giai đoạn từ 1995

 2002 tăng bao nhiêu %

Dân số tăng : 8,2%

Sản lượng lương thực tăng: 31,1%

Bình quân lương thực đầu người tăng: 21,2%

Bước 2: Sau khi đã đọc hết các hiện tượng, sự vật địa lí trong biểu đồ giáo

viên hướng dẫn học sinh so sánh tốc độ tăng , giảm giữa các hiện tượng, sự vật địa lí với nhau để thấy các sự vật, hiện tươựng tăng, giảm như thế nào trong mối tương quan với nhau

Ví dụ: Từ năm 1995  2000 ở đồng bằng sông hồng có sản lượng lương thực tăng nhanh nhất sau đến bình quân lương thực đầu người, cuối cùng là dân

số tăng chậm nhất

Bước 3: Từ việc so sánh tốc độ tăng, giảm qua từng năm hoặc từng giai

đoạn giữa các hiện tượng, sự vật địa lí, học sinh rút ra nhận xét về mối tương quan, mối liên hệ…giữa các hiện tượng, sự vật địa lí để thấy chúng diễn ra như

thế nào? Sự vật, hiện tượng nào chi phối hoặc tác động làm tăng hoặc giảm tốc

độ phát triển, gia tăng của sự vật hiện tượng khác

Ví dụ: ở đồng bằng sông hồng bình quân lương thực đầu người tăng là do tốc độ tăng của sản lượng lương thực tăng nhanh hơn dân số

4/ Cách sử dụng bản đồ, lược đồ có mối quan hệ:

Bản đồ hoặc lược đồ các mối quan hệ là bản đồ thể hiện các mối quan hệ địa lí phức tạp, đa dạng có thể là cùng loại hoặc các sự vật địa lí khác nhau nhưng có liên quan với nhau, ảnh hưởng lẫn nhau, thường được thể hiện trên bản đồ, lược đồ bằng các mũi tên hoặc gam màu đậm nhạt nhằm làm nổi bật các mối quan hệ trong bản đồ Các mối quan hệ thể hiện trên bản đồ có loại đơn giản song cũngcó nhiều mối quan hệ rất phức tạp

Ví dụ: ở chương trình Địa lí 7 có một số các bản đồ, lược đồ có các mối quan hệ đơn giản, thường thể hiện bằng các mũi tên , hoặc gam màu như bản đồ

Các luồng dân đến châu Mỹ” hay bản đồ Các nhân tố ảnh hưởng đến thời tiết đới ôn hoà”…Với loại bản đồ có các mối quan hệ đơn giản này, giáo viên cần luyên cho học sinh có thói quen đọc bản đồ, lược đồ theo các bước sau:

Đọc tên bản đồ và cho biết chủ đề của bản đồ là gì?

Đọc bản chú giải để biết được ý nghĩa của từng loại mũi tên

Xác định hướng của mũi tên đi từ đâu đến để xác lập từng mmối quan hệ được thể hiện trên bản đồ

Qua thực tế trong quá trình giảng dạy và học tập địa lí, có nhiều mối quan

hệ thể hiện trên bản đồ rất phức tạp, thường là các mối quan hệ ẩn không trực tiếp thể hiện trên bản đồ Vì vậy giáo viên cần hướng dẫn học sinh sử dụng bản

đồ để tìm hiểu, trình bày, mô tả, giải thích và kết hợp với kiến thức đã học để tìm ra các mối quan hệ ẩn đó

Ví dụ: Để hướng dẫn học sinh xác lập và phân tích mối quan hệ giữa địa hình với sông ngòi giáo viên yêu cầu học sinh dưạ vào gam màu, hướng của dãy núi và kết hợp với những kiến thức đã học về địa hình của khu vực đó Từ việc phân tích đó bằng các câu hỏi dẫn dắt giáo viên giúp học sinh tìm hiểu các đặc điểm của sông ngòi do sự ảnh hưởng của địa hình như hướng chảy, độ dốc, đặc điểm của lũ…

Hay mối quan hệ giữa vị trí với khí hậu của châu phi: Việc đầu tiên là xác định vị trí bằng việc xác định vĩ độ Từ việc xác định vĩ độ và kết hợp với kiến thức đã học, học sinh sẽ dễ dàng nhận thấy châu phi có phần lớn diện tích nằm khu vực nội chí tuyến  có góc nhập xạ quanh năm lớn  Nhiệt độ cao quanh năm  châu Phi có khí hậu nóng

Như vậy để xác lập và đọc được các mối quan hệ phức tạp trên bản đồ đòi hỏi học sinh không những phải nắm được kiến thức cơ bản, có kĩ năng đọc bản

đồ tốt mà còn phải có khả năng tư duy tốt Nên trong quá trình giảng dạy, giáo viên cần phải tạo điều kiện cho học sinh thường xuyên tiếp xúc với bản đồ, biết cách tìm kiếm các thông tin từ bản đồ, đôi chiếu, so sánh, phối hợp các bản đồ với nhau trên cơ sở đó mà nắm vững tri thức, phát triển tư duy và khả năng sử dụng bản đồ và cao hơn nữa là học sinh phải biết xác lập các mối quan hệ , phải vận dụng vốn kiến thức địa lí đã có với các đặc điểm và tính chất của đối tượng

để rút ra những điều mà trên bản đồ không thể hiện trực tiếp