skkn rèn kĩ năng khai thác kênh hình trong sách giáo khoa địa lí 9

skkn rèn kĩ năng khai thác kênh hình trong sách giáo khoa địa lí 9

ĐỀ TÀI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

RÈN KỸ NĂNG KHAI THÁC KÊNH HÌNH TRONG SÁCH GIÁO KHOA ĐỊA LÝ 9

BỐ CỤC CỦA ĐỀ TÀI Phần A: Đặt vấn đề.

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Cơ sở lý luận

1.2 Cơ sở thực tiễn của đề tài

2 Mục tiêu, đối tượng và phương pháp nghiên cứu

2.1 Mục tiêu

2.2 Phạm vi, đối tượng

2.3 Phương pháp nghiên cứu

Phần B: Giải quyết vấn đề.

1 Phân loại hệ thống kênh hình trong sách giao khoa

2 Hướng dẫn học sinh khai thác kênh hình

Riêng với môn Địa lí, thì ngoài kênh chữ, kênh hình đóng một vai tròkhông thể thiếu được Kênh hình ở đây là bản đồ, biểu đồ, lược đồ, sơ đồhay tranh ảnh địa lí Bởi lẽ, Địa lí chính là khoa học về Trái Đất Nghiêncứu Địa lí là nghiên cứu về sự phân bố của các đối tượng địa lí theo khônggian và nghiên cứu về mối quan hệ biện chứng giữa các yếu tố địa lí đó.Chính vì vậy mà đối tượng nghiên cứu của Địa lí tồn tại trong một khônggian rất rộng lớn, muốn nghiên cứu thì không thể thiếu được kênh hình,đặc biệt là bản đồ, lược đồ Bởi theo quan niệm của Salisev thì "Bản đồ làkhoa học về sự phản ánh, nghiên cứu các hiện tượng tự nhiên và xã hội, về

sự phân bố, các tính chất, các mối liên hệ lẫn nhau và những thay đổi củacác hiện tượng, các đối tượng theo không gian và thời gian ở dạng sảnphẩm đặc trưng nhất là bản đồ và các mô hình bản đồ khác" Bản đồ chính

là khâu mở đầu và cũng là khâu kết thúc của quá trình nghiên cứu Địa lí.Hơn nữa, quan điểm về đổi mới phương pháp dạy học trong nhàtrường hiện nay thì hệ thống kênh hình lại càng có ý nghĩa quan trọng bởi

vì nó chính là công cụ giúp cho bài học trở nên trực quan, sinh động, giúphọc sinh có thể hiểu và khắc sâu kiến thức của bài học Đồng thời giáo

viên cũng dễ dàng trong việc trình bày những vẫn đề địa lí mà bài học đềcập tới.

1.2 Cơ sở thực tiễn của đề tài.

Thực hiện chương trình đổi mới phương pháp giảng dạy trong nhàtrường, trong những năm gần đây bộ sách giáo khoa ở phổ thông đã vàđang từng bước được đổi mới cho phù hợp với yêu cầu của thực tế Trong

số đó sách giáo khoa của môn Địa lí đã có rất nhiều đổi mới, đặc biệt làĐịa lí 9 Thay thế cuốn Địa lí 9 cũ với toàn bộ hầu như là kênh chữ thì ởcuốn Địa lí 9 hiện nay đã có nhiều thay đổi Cùng với hệ thống kênh chữ,kênh hình được đưa vào rất nhiều con số lên đến hàng trăm Điều này giúpcho các bài học trở nên trực quan sinh động hơn

Nhưng vấn đề là chúng ta khai thác và giúp học sinh khai thác kiếnthức từ hệ thống kênh hình này như thế nào? Đây quả là vấn đề không đơngiản Qua thực tế giảng dạy, qua công tác dự giờ thăm lớp, chúng tôi thấyviệc khai thác kiến thức từ kênh hình của giáo viên, việc rèn kĩ năng khaithác kênh hình cho học sinh còn chưa tốt Đôi lúc giáo viên còn lúng túngtrong các bước để khai thác một kênh hình trong sách giáo khoa hoặc khaithác chưa hết các lớp nghĩa mà kênh hình đó đề cập Thậm chí có ngườicòn bỏ sót kênh hình trong sách giáo khoa

Về phía học sinh, còn một bộ phận lớn học sinh chưa biết phươngpháp để khai thác kiến thức từ kênh hình phục vụ cho bài học, không biếtcách đọc đúng một bản đồ, biểu đồ, chưa hiểu ý nghĩa của một bức ảnh địa

lí, hoặc có biết thì cũng mới chỉ ở dạng đơn giản, mới "tiếp xúc" chứ "chưahiểu" nội dung mà chúng đề cập

Vậy làm thế nào để mỗi giáo viên biết cách khai thác kiến thức kênhhình trong sách giáo khoa? Có phương pháp rèn cho học sinh kĩ năng khai

Xuất phát từ những lí do trên, tôi mạnh dạn chọn đề tài "Rèn kĩ năngkhai thác kênh hình trong sách giáo khoa Địa lí 9 ".

2 Mục tiêu, đối tượng và phương pháp nghiên cứu:

2.1 Mục tiêu:

Nghiên cứu tổng hợp hệ thống kênh hình trong sách giáo khoa Địa lí

9 từ đó có thể đưa ra được những phương pháp tốt nhất nhằm rèn luyệncho học sinh kĩ năng khai thác kiến thức từ kênh hình trong sách giáokhoa

2.2 Phạm vi, đối tượng:

Trong đề tài này, chúng tôi chủ yếu đề cập đến hệ thống kênh hìnhtrong sách giáo khoa Địa lí 9, đồng thời đưa ra những kinh nghiệm trongviệc rèn luyện kĩ năng khai thác kênh hình cho học sinh khối 9

Tuy nhiên đề tài này cũng có thể áp dụng cho bộ sách mới biên soạncủa lớp 6, lớp 7 và lớp 8

2.3 Phương pháp nghiên cứu:

2.3.1 Phương pháp thu thập tài liệu:

Việc thu thập các tài liệu có liên quan đến đề tài là một công việc hếtsức quan trọng, điều đó giúp ta đưa ra được những dẫn chứng, những ví dụminh hoạ cụ thể về vấn đề cần nghiên cứu

2.3.2 Phương pháp điều tra thực tế và đánh giá tổng hợp.

Khi nghiên cứu đề tài này, tôi đã trực tiếp dự giờ của đồng nghiệp,khảo sát thực tế học sinh, từ đó tổng hợp nên kết quả thực tế và đưa rađược những đánh giá chính xác

2.3.3 Phương pháp phân tích, so sánh, thống kê.

Phương pháp này giúp xử lí nguồn thông tin mà tôi thu thập được, từ

đó đưa ra những nhận xét và phương pháp đúng đắn

PHẦN B: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ.

Nội dung của đề tài là “Rèn kĩ năng khai thác kiến thức từ kênh hìnhtrong sách giáo khoa Địa lý 9” cho học sinh Nhưng để rèn được kĩ năng cho học sinh thì trước tiên cần phải phân loại được hệ thống hình trong sách giáo khoa

1 Phân loại hệ thống kênh hình trong sách giáo khoa:

Qua việc nghiên cứu tổng hợp hệ thống kênh hình trong sách giáokhoa Địa lí 9, theo tôi chúng ta có thể phân ra làm 5 loại như sau:

1.1 Lược đồ:

Đây là dạng kênh hình thuộc loại quan trọng nhất trong chươngtrình sách giáo khoa Địa lí 9 Hầu như ở bài học nào cũng có, thậm chí cónhững bài có 2 - 3 lược đồ

Tổng số lược đồ thống kê được là 23 Hệ thống lược đồ vô cùng đadạng, đó là những lược đồ về kinh tế, cũng có thể về dân cư - xã hội, hay

tự nhiên

1.2 Biểu đồ

Về biểu đồ gồm có 20 biểu đồ Trong số này chủ yếu là biểu đồ vềkinh tế – xã hội Tuy nhiên, cũng có biểu đồ thể hiện các yếu tố của tựnhiên

1.3 bảng số liệu:

Bảng số liệu là loại kênh hình rất phong phú trong sách giáo khoaĐịa lý 9 Có đến 52 bảng số liệu các loại, trong đó các bảng số liệu về cácvấn đề kinh tế - xã hội là chủ yếu.

1.4 Sơ đồ, hình vẽ:

Tổng số loại kênh hình này trong sách giáo khoa là 7, đây là loạikênh hình có số lượng ít nhất song lại rất quan trọng bởi nó thể hiện chocác mối quan hệ giữa các yếu tố địa lí mà chương trình đề cập đến Nó cóthể là mối quan hệ biện chứng giữa các yếu tố địa lý kinh tế – xã hội songcũng có thể là mối quan hệ giữa các yếu tố tự nhiên với kinh tế – xã hội

1.5 Tranh, ảnh Địa lí:

Đây là loại kênh hình rất phong phú và là một trong những nét mớicủa chương trình sách giáo khoa mới Các tranh, ảnh Địa lí được đưa vàocác bài học rất nhiều Có bài có đến 3 - 4 tranh, ảnh Tổng số tranh, ảnhtrong sách giáo khoa Địa lí 9 lên tới con số 30

Theo tôi, tranh, ảnh trong sách giáo khoa Địa lí 9 có thể phân ra làmhai loại:

- Loại 1: Minh hoạ, bổ sung cho bài học

- Loại 2: Cung cấp kiến thức chính cho bài học

2 Hướng dẫn học sinh khai thác kênh hình:

2.1 Công tác chuẩn bị:

Theo tôi, để một tiết học nói chung và để khai thác kênh hình trongSGK nói riêng đạt được hiệu quả tốt nhất, khai thác được các mức độ ýnghĩa thì công tác chuẩn bị đóng vai trò vô cùng quan trọng Việc chuẩn bịcho một tiết học gồm rất nhiều vấn đề, song trong khuôn khổ của đề tài, tôichỉ xin đề cập đến việc chuẩn bị cho khai thác và rèn kĩ năng khai tháckênh hình trong sách giáo khoa

2.1.1 Đối với giáo viên:

Người giáo viên cần phải bám sát vào nội dung trong sách giáokhoa, sách giáo viên để xác định được đầy đủ mục tiêu, yêu cầu của bàihọc

Cần quan sát hệ thống kênh hình trong sách giáo khoa, xác địnhhướng khai thác và mức độ cao, thấp trong việc khai thác Sở dĩ như vậy,

vì trong mỗi kênh hình bao hàm nhiều lớp ý nghĩa khác nhau, một kênhhình có thể dùng cho nhiều hơn một phần học hay một bài học Do vậy,tuỳ theo nội dung, mục đích của từng bài học mà xác định mức độ khaithác cho hợp lý

Ví dụ: Hình 17.1 Lược đồ tự nhiên vùng Trung du và Miền núi BắcBộ

Ở bài 17, ta có hướng khai thác là tìm hiểu những điều kiện tự nhiênchung như: Địa hình, đất đai, sông ngòi, khoáng sản Nhưng cũng vớibản đồ này khi dùng cho bài 19 - Thực hành, thì chúng ta lại có thể đi sâuvào khai thác kiến thức để thấy được ảnh hưởng của tài nguyên khoángsản đến sự phân bố công nghiệp trong vùng Và từ đó giải thích được tạisao lại có sự phân bố công nghiệp trong vùng như vậy

Có làm tốt công tác chuẩn bị, người giáo viên mới tránh được việckhai thác không trúng nội dung của kênh hình: Có thể là quá đơn giảnhoặc quá sâu nhưng không cần thiết làm bài học bị lệch hướng, tạo chohọc sinh sự khó hiểu, phần học bị sa đà, không đảm bảo về mặt phân phốithời gian

Từ việc xác định được mức độ nội dung cần khai thác, giáo viênphải xác định được phương pháp khai thác cho phù hợp Nếu không cóphương pháp thích hợp, việc khai thác gặp rất nhiều khó khăn Có phươngpháp thích hợp sẽ giúp học sinh nắm bắt kiến thức thuận lợi hơn Một điều

cần lưu ý là phương pháp càng đơn giản, dễ hiểu càng tốt Trình tự cácbước khai thác cần được cụ thể hoá trong giáo án giảng dạy

Điều quan trọng hơn nữa trong công tác chuẩn bị đó là cần phải hợp

lí hoá, lôgíc hoá giữa hệ thống kênh hình trong sách giáo khoa với cácphương tiện dạy học (nếu có) Ví dụ có những phương tiện dạy học nhưbản đồ, bảng số liệu giáo viên chuẩn bị không giống hoàn toàn với hệthống kênh hình trong sách giáo khoa thì giáo viên phải có sự chuẩn bị đểhợp lí hoá giữa hai mảng này, nếu không trong quá trình lên lớp sẽ làmcho học sinh lúng túng khó tiếp thu bài học

Với những kênh hình có ý nghĩa quan trọng với bài học mà trong hệthống thiết bị dạy học không có, giáo viên phải phóng to các hình ảnhtrong sách giáo khoa để trong quá trình hướng dẫn khai thác kênh hình,học sinh mới có thể tập trung hơn trong quá trình lĩnh hội kiến thức

Công tác chuẩn bị của giáo viên tốt thể hiện ở việc giáo viên có đượcnhững phương tiện dạy học đúng, đủ, một giáo án khoa học, hợp lí

2.1.2 Đối với học sinh:

Để có môt tiết học thành công thì chỉ có giáo viên chuẩn bị tốt thôichưa đủ, mà cần phải có cả sự chuẩn bị của học sinh Tuy nhiên công tácchuẩn bị của học sinh cần có sự hướng dẫn của giáo viên

Trước mỗi bài học, học sinh cần phải được xem trước ở nhà nộidung của bài học, quan sát hệ thống kênh hình trong bài học Từ những kĩnăng khai thác kênh hình trong các bài học trước, học sinh tập khai tháckênh hình theo cách hiểu của mình Có thể cách làm và cách hiểu của họcsinh chưa đúng, chưa trúng song đó là một cách học, một cách chuẩn bịbài ở nhà của học sinh Trước mỗi bài học giáo viên cần giao nhiệm vụcho học sinh chuẩn bị ở nhà, làm như vậy là ta đã tạo vấn đề tư duy chohọc sinh Có sự chuẩn bị như vậy, khi lên lớp các em sẽ tiếp thu bài tốthơn, tự chỉnh sửa được kĩ năng của mình (nếu cách khai thác chưa đúng)

Với những bài học đòi hỏi học sinh cần phải chuẩn bị trước đồ dùnghọc tập ở nhà như: vẽ bản biểu đồ, bản đồ câm hay sơ đồ, giáo viên cầnyêu cầu các em phải chuẩn bị trước ở nhà với những hướng dẫn cụ thể.

Công tác chuẩn bị tốt chính là tiền đề cho một bài học, tiết học thànhcông Tuy nhiên giáo viên cần phải căn cứ vào tình hình thực tế của nhàtrường và trình độ nhận thức của học sinh để có sự chuẩn bị cho phù hợp

2.2 Quy trình khai thác kênh hình:

Do hệ thống kênh hình trong sách giáo khoa rất đa dạng, cho nên vớimỗi loại ta cần có phương pháp và quy trình khai thác thích hợp Có thể

có nhiều điểm giống nhau, song ta không thể lấy cách của loại này để ápdụng hoàn toàn cho loại khác

2.2.1 Lược đồ

Bản đồ và lược đồ là hai loại khác nhau Lược đồ là sự đơn giản hoácủa bản đồ, tuy nhiên về phương pháp đọc và khai thác kiến thức thìhoàn toàn giống nhau

Muốn đọc, phân tích tốt lược đồ cần phải:

- Biết được nội dung của lược đồ

- Hiểu được các phương pháp được thể hiện trong lược đồ

- Hiểu được các kí hiệu trong bảng chú giải

- Hiểu được những yêu cầu cụ thể khi đọc và tìm hiểu thông tin từ lược

đồ

- Biết huy động những kiến thức đã học để cắt nghĩa về sự phát triển vàphân bố của các yếu tố địa lí

- Biết đọc lược đồ theo một trình tự khoa học

Một điểm cần lưu ý khi đọc lược đồ là chúng ta phải luôn quan tâmđến bảng chú giải Để đọc lược đồ, trước hết phải đọc bảng chú giải, bởibảng chú giải chính là chìa khoá để hiểu các nội dung được thể hiện trên

lược đồ Không những thế bảng chú giải còn giúp chúng ta rút ra đượcnhững kiến thức nhất định có tính chất tổng quát.

Chính vì vậy mà theo tôi khi hướng dẫn học sinh khai thác một lược đồ tanên cho học sinh làm theo các bước như sau:

Đọc và phân tích các nội dung được thể hiện trên lược đồ

Việc rèn kĩ năng khai thác lược đồ cần phải được làm đầy đủ theocác bước Nhất là với những bản đồ mà học sinh lần đầu tiếp xúc thì khôngthể bỏ sót bước nào Tuy nhiên với những lần tiếp theo chúng ta có thể chophép học sinh làm tắt vì nếu lần nào cũng làm như vậy thì sẽ lặp lại khôngcần thiết

Ở đây theo tôi, tuỳ theo từng mục tiêu, yêu cầu của mỗi bài học màgiáo viên hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức từ bản đồ với các mức

độ khác nhau:

+ Mức bình thường: chỉ cần đọc các nội dung cơ bản thể hiện trên bản đồ

Ví dụ: Hình 3.1 Lược đồ phân bố dân cư và đô thị Việt Nam, năm1999

? Em hãy cho biết hình 3.1 có tên là gì?

? Vậy nội dung chính được thể hiện trong bản đồ là yếu tố nào?

? Để thể hiện sự phân bố dân cư trên bản đồ người ta dùng phương pháp gì?

? Hãy trình bày sự phân bố dân cư và đô thị của nước ta?.

+ Mức nâng cao: bằng những câu hỏi nâng cao, học sinh cần sử dụngnhững kiến thức đã học để cắt nghĩa, giải thích, từ đó tìm ra mối quan hệgiữa các yếu tố địa lí

Ví dụ: Cũng với lược đồ 3.1, sau khi khai thác giống như trên giáoviên đặt câu hỏi:

? Em có nhận xét gì về sự phân bố dân cư và đô thị trên lãnh thổ nước ta?

? Giải thích vì sao sự phân bố dân cư và đô thị của nước ta lại không đồng đều giữa các vùng, miền?

Bằng những câu hỏi gợi mở như vậy, học sinh phải vận dụng kiếnthức học ở lớp 8 về đặc điểm của tự nhiên Việt Nam để trả lời những câuhỏi trên Vì sự phân bố dân cư phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố, trong đóquan trọng nhất là các yếu tố tự nhiên Nơi đâu có điều kiện tự nhiên thuậnlợi cho đời sống và sản xuất kinh tế của con người thì ở đó dân cư tậptrung đông đúc, quá trình đô thị hoá phát triển và ngược lại

Một điều lưu ý trong khi hướng dẫn học sinh khai thác bản đồ, lược

đồ là giáo viên cần có những câu hỏi mang tính tích hợp, cần có sự liên kếtgiữa bài đang học với bài đã học để học sinh phải vận dụng những kiếnthức đã học trả lời câu hỏi Làm như vậy là chúng ta vừa cung cấp kiếnthức mới vừa củng cố kiến thức cũ cho học sinh Hoặc là chúng ta nên kếthợp 2 - 3 lược đồ trong sách giáo khoa để học sinh trả lời

Ví dụ: Khai thác hình 24.3 - Lược đồ kinh tế vùng Bắc Trung Bộ Sau khi khai thác chung, giáo viên đặt câu hỏi:

? Em có nhận xét gì về sự phân bố các trung tâm kinh tế trong vùng?

? Hãy giải thích.

Như vậy học sinh phải dựa vào kiến thức của bài 23, kết hợp giữahình 23.1 và hình 24.3 để giải thích.

Với những câu hỏi mang tính chất tích hợp kiến thức, giáo viên cần

có những hướng dẫn cụ thể là phải sử dụng kết hợp với lược đồ hay bàihọc nào trong sách giáo khoa để học sinh không gặp khó khăn trong quátrình nghiên cứu

2.2.2 Biểu đồ

Trong sách giáo khoa Địa lý 9, có nhiều loại biểu đồ khác nhau như:biểu đồ dân số, biểu đồ về lao động - việc làm, biểu đồ kinh tế - xã hội…Song trong đó, chiếm nhiều nhất là các biểu đồ kinh tế - xã hội Trongkhuôn khổ của đề tài này, tôi chỉ xin đi sâu vào các biểu đồ về kinh tế - xãhội

Để thể hiện cho các yết tôt kinh tế - xã hội, sách giáo khoa đã sửdụng nhiều dạng biểu đồ khác nhau: biểu đồ hình cột, biểu đồ đường biểudiễn (đồ thị), biểu đồ cột - đường kết hợp, biểu đồ hình tròn Mặc dù vậy,theo ý kiến chủ quan của tôi, chúng ta nên chia các dạng biểu đồ trongsách giáo khoa thành 2 dạng:

- Biểu đồ thể hiện sự tăng trưởng (thay đổi) của các yếu tố địa lýtheo thời gian

- Biểu đồ thể hiện cơ cấu

Ở mỗi dạng biểu đồ, giáo viên cần hướng dẫn học sinh khai tháctheo một cách nhất định

* Dạng biểu đồ thể hiện sự tăng trưởng (thay đổi)

Ở dạng biểu đồ này, sách giáo khoa thường sử dụng 3 loại

+ Đường biểu diễn (đồ thị)+ Cột

+ Cột - đường kết hợp