X.A.Exenhin và Nguyễn Bính nhìn từ góc độ loại hình

3.2. Đối tượng nghiên cứu Những nét tương đồng và khác biệt về hồn thơ và thế giới nghệ thuật thơ của Exenhin và Nguyễn Bính từ góc nhìn của so sánh loại hình. 4.Phương pháp nghiên cứu: Thực hiện đề tài này người viết sử dụng những phương pháp sau: Phương pháp tổng hợp phân tích Phương pháp thống kê Phương pháp nghiên cứu tiểu sử Phương pháp so sánh 5.Cấu trúc: Ngoài phần mở đầu và kết luận, khóa luận được triển khai trong hai chương: Chương 1: Những vấn đề chung về lí luận so sánh. Chương 2: X.A.Exenhin và Nguyễn Bính nhìn từ góc độ so sánh loại hình. NỘI DUNG Chương 1: Những vấn đề chung về lí luận so sánh. 1.1. Khái quát về văn học so sánh. 1.1.1. Khái niệm: Theo Lại Nguyên Ân thì “văn học so sánh” là một chuyên ngành văn học sử nghiên cứu sự giống và khác nhau, tương quan và tương tác, liên hệ và ảnh hưởng của các nền văn học khác nhau trên thế giới . Sự xuất hiện của văn học so sánh đã không được chào đón nồng nhiệt, thậm chí có người đã phản đối nó, bởi họ không thấy được rằng “ mọi nền văn học định kỳ đều cảm thấy nhu cầu quay nhìn ra nước ngoài” (Goethe) .Khi mà văn học so sánh không còn tồn tại thì người ta lại nhận ra những yêu cầu bức thiết cần có nó. Đó là cái vòng luẩn quẩn nhưng là biện pháp hữu hiệu để đi tìm những giá trị vĩnh hằng của đời sống. Sự giẫm đạp của các bước đi sẽ ít nhiều kinh nghiệm cho các nhà nghiên cứu văn học. Thế kỷ XXI, văn học so sánh được chú ý nhiều hơn bởi sự giao thoa văn hóa ngày càng rộng, nhu cầu tìm hiểu mối liên hệ

Lời cảm ơn:

Thực hiện đề tài này, em đã được sự đóng góp ý kiến nhiệt tình củaT.S Vũ Công Hảo – giảng viên trường Đại học sư phạm Hà Nội 2 –

Em xin chân thành cãm ơn thầy !!!

Lời cam đoan:

X.A.Exenhin là một tác giả lớn trong văn học Nga Thật khó có thểhiểu hết được sự nghiệp văn học của ông Đã có nhiều người nghiêncứu Exenhin, nhưng đặt ông bên cạnh Nguyễn Bính là một hương đimới Người viết đề tài đã tham khảo những tài liệu có liên quan đếntác giả và sử dụng một số lời nhận xác đáng vào bài viết Tuy nhiênhương đi của đề tài không trùng khít với các tài liệu đó Hi vọng sẽđược các thầy cô đóng góp ý kiến và bổ xung thêm

Phụ lục:

A Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

4 Phạm vi đề tài và đối tương nghiên cứu

5 Cấu trúc khóa luận

B NỘI DUNG

Chương 1: Những vấn đề chung về lí luận văn học so sánh

1.1 Khái quát văn học so sánh

1.1.2 Khái niệm

1.1.3 Văn học so sánh ở Việt Nam

1.2 So sánh loại hình với một lối đi riêng

Chương 2: X A Extenhin và Nguyễn Bính nhìn từ góc độ so sánhloại hình

2.1 Sự gặp gỡ ngẫu nhiên ma kì lạ

2.1.1 Những nét tương đồng về nguồn gốc hình thành hồn thơ

2.1.2 Những nét tương đồng về thế giới nghệ thuật thơ

2.2 Sự khác biệt độc đáo

2.2.1 Sự khác biệt về điểm nhìn và tư tưởng nghệ thuật

2.2.2 Sự khác biệt về thế giới nghệ thuật thơ

2.2.3 Nét độc đáo trong phong cách nghệ thuật

C KẾT LUẬN

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Xegây Alêchxanđrôvich Exenhin ( 1825 - 1925 ) là đại diên tiêubiểu của nên thi ca Nga đầu thế kỉ XX Cả tuổi đời “và” tuổi thơ đều rấttrẻ, Exenhin đã để lại một khối lượng tác phẩm khá bề thế, gồm 9 tậpthơ :

Lễ cầu hôn - 1916, Đồng chí - 1917, Người đánh trống trời - 1918, Lễbiến hình - 1918, Miếu thờ hương thôn - 1918, Trinh bạch Goocđani -

1918, Về nước Nga và cách mạng - 1945, Nước Nga xô viết - 1925;bốn bản trường ca: Bài ca về cuộc hành quân vĩ đại - 1924, MatxcovaQuán rượu - 1925, Bài ca về hai mươi sáu - 1924, Anna xnêghia -1925; Kịch pugasốp -1924; truyện dài: Bờ dốc - 1916; truyện ngắn:Người độc thân và đứa bạn - 1917; bút kí: Migôrốt sắt thép - 1923…Thơ Exenhin có sức hút lớn bởi nó chính là tiếng lòng ông, là tình yêuthẳm sâu của ông về đất nước con người Nga trong thời đại chuyểngiao lịch sử

Trong dòng chảy ồn ào của lịch sử Nga cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XXthơ Exenhin giống như một mạch nước ngầm, lúc dịu dàng êm dịu, lúc

dữ dội Tiếng thơ ông vừa làm cho người ta đắm say, vừa làm chongười ta day dứt bởi trong nó không chỉ có hình ảnh của một lòng quêyêu dấu, không chỉ có vóc dáng thân thương của người mẹ hiền ,…,trong nó còn ẩn chứa tâm sự đau buồn của nhà thơ về cuộc đời vàthân phận mình Thơ ông đã đựơc nhìn nhận từ nhiều góc độ: là khúcnhạc buồn muôn thủa của đồng quê Nga, la sự nuối tiếc của mộtngười Nga trước sự ra đi không trở lại của những giá trị văn hóatruyên thống, là lời tự thú của nhà thơ về nhưng lầm lỗi của bản thânmình… Tâm sự của Exenhin cũng là tâm sự chung của nhiều nhà thơkhác trên thế giới

Với đề tài: “X.A.Exenhin và Nguyễn Bính nhìn từ góc độ loại hình”người viết muốn chỉ ra một vài khía cạnh về “ lịch sử tâm hồn Nga” khinước Nga bước vào “ thời đại bão tát cách mạng đầu thế ki XX” màExenhin là một trong những chứng nhân của sự biến thiên lịch sử ấy.Đồng thời, qua đó khẳng định thêm giá trị thơ Exenhin trong lịch sửvăn học dân tộc nói riêng và trong nền văn học thế giới nói chung.1.2 Sức mạnh của văn học nói chung, của thơ ca nói riêng không chỉ

bó hẹp trong pham vi một dân tộc, mà nó còn lan rộng trên toàn thếgiới.Thơ Exenhin cũng vậy – đôi khi những tiếng lòng riêng ông lại

được tìm thấy trong thơ của nhiều nhà thơ khác Khi mà việc nghiêncứu văn học theo phương pháp so sánh loại hình đang phát triển và

có nhiều triển vọng thì việc đặt Exenhin và Nguyễn Bính bên cạnhnhau để thấy được những nét tương đồng và khác biệt là một việc làmcần thiết và có ý nghĩa Sự gặp gỡ ngẫu nhiên mà kì lạ giữa một hồnthơ Nga và một hồn thơ Việt cho thấy một biểu hiện khác của sự gặp

gỡ Đông - Tây đã xuất hiện từ nhiều thập kỉ trước

1.3 Đã từ rất lâu, bài thơ “Thư gửi mẹ” của Exenhin được đưa vàogiảng dạy trong trường phổ thông ở Việt Nam Từ bài thơ này, thơ ông

đã được biết đến nhiều hơn và để lại ấn tượng sâu hơn trong lòng bạnđọc Việt Nam Là một giáo viên trong tương lai, chúng ta không thểkhông có một vài hiểu biết về một tác giả văn học nước ngoài lớn nhưExenhin, càng không thể không thấy được mức độ ảnh hưởng của thơông đối với nền văn học nước nhà Việc tìm ra những nét tương đồng

và khác biệt giữa Exenhin va Nguyễn Bính sẽ giúp chúng ta có một cáinhìn toàn diện va sâu sắc hơn về mỗi nhà thơ, đồng thời thấy đượcnhững giá trị cao đẹp mà những tiếng thơ ấy mang lại

Vơi tất cả nhưng lí do trên, người viết đã đi vào nghiên cứu đề tàinày với lòng say mê và nhiệt thành của bản thân mình

2 Lịch sử vấn đề

Nguyễn Hải Hà đã có một nhận xét chính xác về đời người và đờithơ Exenhin: “ Đời Exenhin lận đận và thơ Exenhin cũng long đong” [] Đúng là có một thời, nhiều người đã đánh giá không đúng mức vềông vì họ chỉ thấy cái bề ngoài có vẻ côn đồ của một tên du đãng, màkhông thấy được cái ẩn ức cá nhân trong tâm hồn nhà thơ, chỉ thấymột vài những biểu hiện tiêu cực trong vấn đề thơ tự thú mà khôngthấy được cách ứng xử cao đẹp của nhà thơ khi ăn năn hối lỗi mộtcách chân thành Cái “có vẻ ” và cái “ một vài ” kia không thể làm nêndiện mạo tinh thân của một nhà thơ Điều đáng để chúng ta trân trọngnâng niu chính là vẻ đẹo thuần khiết của làng quê Nga, tình yêu thẳmsâu đối với con người Nga, và những giá trị người cao cả mà ông đemđến trong thơ Tất nhiên cũng không ít người rất đề cao Exenhin đãtrao cho ông những lời hết sức đẹp đẽ: Exenhin la “chàng thiên thầncủa những mục đồng ”, “nhà tiên tri của nông dân ”, “ người tình củanhững cây bạch dương, ca sĩ của đồng quê”, “người bạn thân của cáccon vật ”va họ lí giải khía cạnh “con người đen”, “tên du đãng”, “kẻ gây

gổ vô tích sự” ở phương diện cái tôi cô đơn đau đớn trước thực tạinước Nga thời đó Đúng như N.Chikhanôp đã nhận xét: “Thơ anh là

sự cảm nhận sâu sắc về thế giới, đó không chỉ là thế giới của niềmvui,nỗi buồn của những xúc cảm lơn lao và ở đó có sự khao khátmãnh liệt thực sự về tình yêu, lòng dũng cảm, sự táo bạo, và cảnhững âu lo trăn trở về nước Nga Anh yêu và ca ngợi sự sống bằngtất cả sự chân thành của mình” [ ]

Iu N libêdinxky rất tinh tế khi nhận thấy đàng sau những nét bềngoài của Exenhin ẩn chứa một “tiểu vũ trụ” phức tạp với những tâm

sự dường như luôn được dấu kin: “những bức chân dung còn giữđược nói chung truyền đạt được những nét đáng yêu trên gương mặtanh, nụ cười anh, khi thì hồn hậu, khi thì ngổ ngáo Nhưng không cómột bức nào trong số đó truyền đạt được nét biểu hiện một cách đặcbiệt thể trạng mệt mỏi tâm hồn, vẻ u dột thế nào ấy, đôi khi dươngnhư cái bóng hiện lên trên gương mặt anh” [ ]

L Ersốp bắt đầu nhận ra tư tưởng lớn lao nơi thơ ông khi ông nàycho rằng: “Thơ trữ tình Exenhin chủ yếu có tính tâm tình độc bạch” vànhững bài thơ tâm tình nhất của ông được chiếu rọi bằng ánh sángcủa lý tưởng nhân đạo cao cả” [ ]

Iu.L Prôkusép nhận thấy trong thơ Exenhin có nhiều tính chất tựthuật “Đó là lời bộc bạch trung thực và dũng cảm của nhà thơ” [ ] Gordan Macvay đã nhìn nhận Exenhin ở góc nhìn của một nhà vănhóa lớn, ông khẳng định: “Exenhin nổi lên như một hiên tượng lạ trongvăn học” mà “tên tuổi đã nhanh chóng đi vào huyền thoại” không chỉnhân thấy tầm vóc lớn của thi nhân, tác giả cũng đánh giá một cáchchính xác bản chất của thơ Exenhin: “Thơ Exenhin có tính tự thuật vàtính tự thú cao” [ ]

Hầu hết các nhà nghiên cứu trên đều chỉ ra nét đậm trong thơExenhin là chất trữ tình đằm thắm và tính tự thuật – vôn là chiều sâutâm hồn thi sĩ Tuy nhiên chua ai đi sâu vào thế giới nghệ thuật thơExenhin để thấy được vẻ đẹp thuần khiết của đất nước và con ngườiNga được ông thể hiện trong thơ Cũng chua ai lí giải cặn kẽ nhữngcăn nguyên của nỗi niềm day dứt ngẹn ngào trong thơ ông Người viết

đề tài này sẽ lấy những đánh giá xác đáng của những nhà nghiên cứu

đó để đi sâu vào thế giới nghệ thuật thơ Exenhin, thẩm định lại giá trịcủa nó, cố gắng tìm ra những ẩn số còn là bí mật đối với giới phê bình

văn học.

Từ những năm 1960, thơ Exenhin đã đến với độc giả Việt Namqua bản dich của nhiều dịch giả như: Thúy Toàn, Đăng Bẩy, Tế Hanh,Bằng Việt, Xuân Diệu,… và nhanh chóng đi vào tâm hồn Việt như làmột tất yếu không thể nào khác được Bởi lẽ giưa thơ Exenhin và tâmhồn người Việt có một nét chung nào đó Đấy phải chăng chính là sự

“đồng điệu giữa tình yêu thiên nhiên,yêu quê hương bất tận ở Exenhin

và cái căn tính hướng về làng quê nơi nguồn cội trong tâm linh ngườiViệt” như Nguyễn Hồng Lương đã nói

Nhà thơ Bằng Việt đã nhận thấy quá trình chuyển biến âmthầm mà khốc liệt của hôn thơ Exenhin: Từ “ Tình yêu say đắm thiênnhiên và đời sống nông thôn Nga”, “ Thấp thoáng một nỗi buồn nhớ vềquá khú lo lắng cho lối sống nông thôn thuần khiết đang mất dần saunhững biến động xã hội” trong những bài thơ đầu đến “ tâm trạngbuồn chán thất vọng” khi cách mạng tháng mười đến, rồi chan chứatình yêu tổ quốc” trong những năm 1922 - 1925 rồi “đong lại một nỗithật trầm” trong những phút cuối đời Lúc này tâm trạng của nhà thơNga thật phức tạp, nó “thể hiện sự nhạy cảm quá mức, không kiểmsoát được, không giữ được cân bằng trong thế giới nội tâm, đồng thờicũng thể hiện sự ngơ ngác chưa thực sự nhâp cuộc với những biếnđổi lớn lao của đời sống … [ ]

Thúy Toàn người đầu tiên giới thiệu Exenhin sang tiếng Việt đãchi ra mối quan hệ giữa thơ và đời, giữa thơ và thời đại lịch sử: “ toàn

bộ thơ trữ tình Exenhin là một câu chuyện do chính nhà thơ kể vềmình Đây là số phận một con người bi kịch, đầy những mâu thuẫncủa một thời đại đầy biến động Đây là một trái tim con người đậpmạnh trần trụi phô ra trước mọi người và qua đó ta cũng thấy được cảcuộc sống của xã hội Nga vào thời đại giông bão đầu thế kỉ XX…” []

Nguyễn Hải Hà người có công đầu tiên đưa Exenhin vào giảngdạy ở nhà trường Việt Nam đã bắt đầu đi sâu vào khám phá thế giớinghệ thuật thơ của thi sĩ Với các bài: “Quê hương trong Exenhin”,hình ảnh bà mẹ trong thơ Exenhin , “giá trị bài thơ thư gửi mẹ củaExenhin” ông đã chỉ ra hai phương diện quan trong nhất của cái tôi trữtình Exenhin la: cái tôi trữ tình phong cảnh làng quê Nga và sự biểuhiện những khủng hoảng tinh thần trong cuộc đời nhà thơ Bà nhận

xét: “Những trăn trở trong thơ Exenhin cho thấy quá trình chuyển mình

từ “người thi sĩ cuối cùng của làng quê Nga” để trở thành thi si cuốicùng của nước Nga - Xô Viết” thật không đơn giản Nhà thơ đã bộcbạch một cách trung thực và dũng cảm những mâu thuẫn phức tạptrong con người mình Exenhin phải trải qua một cuộc đấu tranh vậtlộn dữ dội với chính bản thân mình để vượt lên chính mình” [ ]

Đoàn Minh Tuấn trong bài giảng phỏng vấn: “những dòng thơnhư là số phận” đã hơn một lần thừa nhận sức ám ảnh cửa Exenhin là

do sự chân thành của thi sĩ: “trong thơ Exenhin có sự chân thành đén

kỳ lạ”, “một sự chân thành đến kỳ lạ”, “ một sự chân thành đến xótxa”… Với sự tri âm đó, dịch giả đã đem đến cho bạn đọc “một số nétcòn ít được biết đến của nhà thơ” khiến bạn đọc “ hiểu hơn, yêu hơnnhững gì mà nhà thơ trải qua trong cuộc đời ngắn ngủi và bi thảm củaông” [ ]

Trong cuốn “Nét đẹp Nga trong thơ văn va ngôn ngữ Nga” TrầnVĩnh Phúc đã đi sâu hơn nữa vào thế giới nghệ thuật thơ Exenhin vàphát triển ra sự phức tạp trong việc bộc lộ cảm xúc và thể hiện thế giớihinh ảnh thơ, nhưng ông mới chỉ nhận thấy khía cạnh bi quan chánnản của nhà thơ mà không thấy được chiều sâu của dòng cảm xúctrong thơ Exenhin là tình yêu vô tận với đất nước và con ngườiNga.Tác giả này cũng rất có lý khi cho rằng: “Exenhin với sức mạnhnghệ thuật phi thường đã thể hiện trong thơ mình những tình cảm nổiloạn và những tâm trạng mâu thuẫn của quần chúng nhân dân ở thờiđại lớn, phức tạp của những biến đổi cách mạng lịch sử” [ 24, 36 ]

Hồng Thanh Quang trong bài “ không sống thì không thể chết”khi đi vào lí giải căn nguyên của những mâu thuẫn không thể hóa giảicủa thi nhân đã mơ hồ nhận thấy, cái cốt yếu trong thơ Exenhin khôngchỉ có nội dung phản ứng lại thời cuộc mà sâu săc hơn ở tình yêu quêhương đất nước: “sinh thời Exenhin chênh vênh giữa hai trạng tháiham sống tột cùng và cũng chán sống tột cùng Nhà thơ được ví nhưcây đại phong cầm của nước Nga, làm rung lên những giai điệu thuầnkhiết nhất của dân tộc Nga là tư tưởng vĩ đại đã phải mang trong mìnhmột tâm hồn luôn náo động, vì quá ham sự thanh khiết nên bị vướngvào vòng tục lụy”

Đỗ Lai Thúy thì tiếp cận Exenhin từ góc độ triết học và cũng đã

có một vài phát hiện quan trọng về nhà thơ < Bài “Exenhin nhìn từ

phía đông – thơ trữ tình triết học”

Gần đây, thơ Exenhin trở thành đối tượng nghiên cứu say mêcủa sinh viên khoa văn trường đại học sư phạm Hà Nội Luận vănthạc sĩ của Đào Anh Lê nói về “ thơ trữ tình phong cảnh” của Exenhinkhóa luận tốt nghiệp của Vũ Thi Thư nói đến “nỗi buồn trong thơ X A.Exenhin”

Bài tập niên luận Vũ Thùy Dung nói về “cái tôi tự thú trong thơExenhin” Luận văn thạc sĩ của Nguyễn Hồng Lương nói về “ tính tựthú trong thơ Exenhin từ 1947 - 1925” Các tác giả này đều đề cậpđến con người cá nhân của thi sĩ trong cuộc chuyển mình dữ dội củalịch sử Tác giả Nguyễn Hồng Lương đã tra cứu mục: “s Exenhin” trênmạng internet và tìm được 265.000 kết quả có liên quan tới nhà thơ.Điều đó đã khẳng định chắc chắn về vị trí của Exenhin trong nền vănhọc Nga va văn học thế giới Không còn nghi ngờ gì nữa, Exenhin làmột nhà thơ lớn, thơ ông có sức ảnh hưởng rộng Đã có nhiêu ngườinghiên cứu Exenhin nhưng đó mới chỉ là nhưng bài viết lẻ tẻ, khôngthống nhất trong cách nhìn và cách đánh giá nhà thơ Một số tác giả

đã nghiên cứu Exenhin theo vấn đề nhưng nhìn chung chưa có độ sâu

và chưa có sức bao quát Hầu hết các tác giả nói trên đều quan tâmđến khía cạnh Exenhin chứng nhận của một giai đoạn lịch sử đầy biếnđộng và chỉ ra bi kịch tinh thần của nhà thơ khi ông đang “trăn trở daydứt, vật lộn với chính bản thân mình để hòa nhận với cuộc đời” ítngười trong số họ nhắc tới những vần thơ trong sáng thể hiện sựthanh khiết của một tâm hồn, sự tinh tế trong việc cảm nhận thế giớingoại cảnh của thi sĩ

Tác giả Đoàn Hương, khi đi tìm những nét đặc sắc trong thếgiới nghệ thuật thơ Nguyễn Bính đã có liên hệ tới Exenhin Bà khẳngđịnh: “xét về vị trí của hai nhà thơ trong nền văn hóa dân tộc thì cónhững nét gần gũi nhau, giống nhau và lí giải nguồn gốc của sự tươngđồng: cả hai người đều tìm đến văn hóa dân gian để trở thành nhữngnhà thơ chân quê [ 579, 25 ] Điều đó đã gợi mở những điều hết sứcmới mẻ về nhà thơ Nguyễn Bính đồng thời giúp chúng ta co một cáchnhìn và cách đánh giá thơ Exenhin trên một góc đọ khác Với đề tài

X A Exenhin và Nguyễn Bính nhìn từ góc độ so sánh loại hình, nhườiviết sẽ chỉ ra những nét đặc sắc về thế giới nghệ thuật thơ Exenhintrong tương quan với thế giới nghệ thuât thơ Nguyễn Bính Từ đó làm

rõ đặc trưng của văn hóa truyền thông mà mỗi nhà thơ trên tiếp nhận.

Có thể thấy đây là một hướng đi mới trong việc nghiên cứu một nhàthơ Nga vĩ đại trên cơ sở những lời nhận định những bài viết trên làmđịnh hướng, người viết hi vọng sẽ góp một tiếng nói nhỏ vào việcthẩm định văn chương và khơi mở những gì còn chìm sâu trong bímật về Exenhin

III Nhiệm vụ nghiên cứu

Thực hiện đề tài này, người viết đề ra cho mình những nhiệm

vụ sau:

Góp phần khẳng định thêm giá trị của thơ Exenhin và thơNguyễn Bính trong nền văn học thế giới đồng thời chỉ ra sự gặp gỡngẫu nhiên mà kỳ lạ giữa hai nhà thơ vốn có sự cách biệt về khônggian và thời gian văn học Từ đó chỉ ra những nét đặc sắc riêng củamỗi người trong dòng chảy lịch sử văn học dân tộc và văn học thếgiới

Trên cơ sở so sánh với thơ Nguyễn Bính để khám phá nhữnggiá trị thẩm mĩ còn chưa được hiểu hết trong thơ Exenhin, khám pháchiều sâu tư tưởng trong thế giới nghệ thuật thơ của Exenhin cũngnhư nhận diện rõ hơn một số đặc điểm phong cách nghệ thuật củanhà thơ này

3 Phạm vi đề tài và đối tượng nghiên cứu

3.1 Phạm vi

Thật khó có thể nhìn nhận một cách thấu đáo và toàn diện về sựgặp gỡ giữa Exenhin và Nguyễn Bính trong dòng chảy của nền vănhọc thế giới nếu không có một vài hiểu biết về đời thơ và cuộc đờithực của tác giả Ở đây người viết không nghiên cứu thơ họ từ gócnhìn “dánh giá” để chỉ ra sự hơn thua về tài năng nghệ thuật mà đi từgóc nhìn của một người say mê văn học, để chỉ ra sự độc đáo trongmỗi hồn thơ

Sự nghiệp sáng tác của Exenhin và Nguyênc Bính đều rất đồ sộ,

sẽ là quá sức nếu đi vào toàn bộ sự nghiệp sáng tác ấy, vì vậy, để cho

đề tài mang tính tập trung và có sức thuyết phục, người viết sẽ chỉkhảo sát một số bài thơ viết về quê hương, về mẹ, và một số bài thơtrữ tình khác Phạm vi nghiên cứu cụ thể là hai tập thơ: “thơ Exenhin -Thúy Toàn chủ biên - nhà xuất bản văn hóa” và : Nguyễn Bính - thơ vàđời – NXB văn hóa

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Những nét tương đồng và khác biệt về hồn thơ và thế giới nghệthuật thơ của Exenhin và Nguyễn Bính từ góc nhìn của so sánh loạihình

4.Phương pháp nghiên cứu:

Thực hiện đề tài này người viết sử dụng những phương pháp sau:

Chương 1: Những vấn đề chung về lí luận so sánh

Chương 2: X.A.Exenhin và Nguyễn Bính nhìn từ góc độ so sánh loạihình

NỘI DUNGChương 1: Những vấn đề chung về lí luận so sánh

1.1 Khái quát về văn học so sánh

1.1.1 Khái niệm:

Theo Lại Nguyên Ân thì “văn học so sánh” là một chuyênngành văn học sử nghiên cứu sự giống và khác nhau, tương quan vàtương tác, liên hệ và ảnh hưởng của các nền văn học khác nhau trênthế giới [ ]

Sự xuất hiện của văn học so sánh đã không được chào đónnồng nhiệt, thậm chí có người đã phản đối nó, bởi họ không thấyđược rằng “ mọi nền văn học định kỳ đều cảm thấy nhu cầu quay nhìn

ra nước ngoài” (Goethe) Khi mà văn học so sánh không còn tồn tại thìngười ta lại nhận ra những yêu cầu bức thiết cần có nó Đó là cái vòngluẩn quẩn nhưng là biện pháp hữu hiệu để đi tìm những giá trị vĩnhhằng của đời sống Sự giẫm đạp của các bước đi sẽ ít nhiều kinhnghiệm cho các nhà nghiên cứu văn học

Thế kỷ XXI, văn học so sánh được chú ý nhiều hơn bởi sựgiao thoa văn hóa ngày càng rộng, nhu cầu tìm hiểu mối liên hệ giữacác nền văn học càng lớn Từ đây nhiều người đã quay nhìn lại nhữngchặng đường mà văn hóco sánh đã đi qua để trầm trồ và thán phục

1.1.2 Lịch sử ra đời.

Thuật ngữ “ văn học so sánh” sinh ra trên đất Pháp, sau đó lansang các nước Châu Âu khác, là một thuật ngữ ít được nhiều ngườibiết đến Mãi sau này khi nhu cầu nghiên cứu sự giao thoa ảnh hưởnggiữa các nền văn hóa văn học lớn trên thế giới trở thành bức thiết thìthuật ngữ này mới được nói đến nhiều hơn

Trong “tuyên ngôn của Đảng cộng sản”(1847), Mác và Angel

đã chỉ ra xu thế vận động của nền văn học thế giới Đó là xu thế thoátkhỏi trạng thái “khép kín” “giữ mình” của các dân tộc để hòa mình vào

sự phát triển chung của nhân loại Và hai ông đã đưa ra một kết luậnxác đáng: “ Tính phiến diện và tính hạn chếcủa dân tộc cũng ngàycàng trở nên khó tồn tại và thế là từ nền văn học của các dân tộc vàđịa phương đã hình thành một nền văn học toàn thế giới” Kết luậncủa Mác – Angel đã có tính chất định hướng cho các nhà nghiên cứusau này

Nhiều người trong khi nhấn mạnh tính dân tộc của các nền vănhọc đã nhầm lẫn khi cho rằng : Văn học thế giới chỉ là số cộng của cácnền văn học Thực chất văn học thế giới là những cái chung và cái tốtđẹp của loài người rút ra từ các nền văn học dân tộc khác nhau Điềunày đã được nhiều người kiểm nghiệm và chứng minh qua lịch sửnghiên cứu văn học.Bưu Nam đã khẳng định: “Nền văn học thế giới ấykhông giản đơn là tổng cộng của các nền văn học tách biệt,cũngkhông phải là sự hòa tan các nền văn học dân tộc vào cái gọi là vănhọc thế giới vô bản sắc mà là một tổng thể văn học các dân tộc đadạng, có bản sắc riêng, nhưng có chung những mối liên hệ thời đạiđịa phương và xu thế phát triển.(……….)

Không chỉ ngẫu nhiên mà từ năm1827, nhà văn lãng mạn ĐứcGocthe đã chủ trương phát triển văn học thế giới: ” …Nếu người Đứcchúng ta không nhìn vượt ra ngoài các khung biên giới hạn hẹp củachúng ta, thì không có gì dễ bằng việc chúng ta rơi vào căn bệnh tựphụ thông thái rởm”, tuy nhiên ông cũng cực đoan khi cho rằng : “Ởthời đại chúng ta, văn học dân tộc không còn có ý nghĩa gì nhiều, bâygiờ là thời đại của văn học thế giới và mỗi chúng ta cần phải góp phầnlàm cho thời đại đó hình thành càng sớm càng tốt” (sách?trang?….)

Đây là cơ sở đầu tiên cho sự ra đời của bộ môn văn học sosánh Sau này phương pháp so sánh cũng được nhiều ngành khoa

học áp dụng hơn đặc biệt là ngôn ngữ học so sánh và folclo so sánh.

Như vậy, bộ môn văn học so sánh đã có một cơ sở vững chắc

để tồn tại và khẳng định mình Không có lí do gì để người ta có thểphủ nhận sự tồn tại của nó Và chúng ta có thể hình dung quá trìnhphát triển của bộ môn văn học so sánh qua các chặng đường lịch sửnhư sau:

Nửa cuối thế kỉ XIX: là giai đoạn hình thành và khẳng định Ởgiai đoạn này có công lao của các nhà sử gia văn học Anh, Pháp,Đức, Thụy sỹ, Italia

Nửa cuối thế kỷ XX: là giai đoạn chủ yếu của sự ảnh hưởngvay mượn Ở giai đoạn này nổi bật lên một số trường phái thực chứnglịch sử của một nhóm các nhà nghiên cứu so sánh người Pháp, đạidiện

của nó là Fernaud, Paul van, Tieghem… Đây là giai đoạn mà vănhóco sánh rơi vào khủng hoảng vì có những ngộ nhận giữa so sánhvăn học và văn học so sánh

Nửa sau thế kỷ XX, chúng ta lại chứng kiến một sự phục hồi vàphát triển mãnh mẽ của văn học so sánh trên thế giới Và ngày nayngành họ này đã mang tính toàn cầu và toàn diện hóa, dù rằng vẫnchưa hết những khó khăn song dường như con đường đi ngày càng

rõ, càng thoáng, càng mở ra những triển vọng mới Đây được coi làgiai đoạn hoàn chỉnh bộ môn văn học so sánh bằng cách mở rộng đốitượng nghiên cứu của nó sang lĩnh vực các hiện tượng tương đồng.Ởđây phải kể đến công lao chủ yếu của V.zhir munki và R.E’tiemble.Đặc biệt Zhimunsxki đã nhắc đến thuật ngữ “loại hình” Ông nói khinghiên cứu các trào lưu tiến hóa văn học quốc tế ,chúng ta cần phânbiệt những điểm tương đồng về loại hình với những sự du nhập vănhọc hoặc sự ảnh hưởng” ( theo Nguyễn Văn Dân)

Trong quá trình phát triển văn học so sánh cũng đã hình thànhcác trường phái so sánh khác nhau:

Trường phái Pháp: nghiên cứu sự ảnh hưởng, đại diện tiêubiểu là P.V.Tieghen, J.M.carre’, M.F.Guyard

Trường phái Hoa Kỳ: Nghiên cứu song song Đại diện tiêu biểu

là J.Wellec, H.Levin

Trường phái Nga - Xô: Chú ý đến sự tương đồng và sự pháttriển của lịch sử nhân loại, là tiền đề cơ bản cho việc nghiên cứu so

sánh các nền văn học dân tộc.

Giữa thế kỷ XX, hiệp hội văn học so sánh quốc tế được thànhlập tại đại học Oxford (1954) và đại hội lần thứ 1 của hiệp hội họp vào

hạ tuần tháng 9 - 1955 ở Veniríe (Italia) Đó là một thành công lớn của

bộ môn văn học so sánh nói riêng và nền văn học so sánh nói chung.1.1.3.Văn học so sánh ở VIệt Nam

So sánh văn học là một hiện tượng chung của tất cả các nềnvăn học trên thế giới Ở Việt Nam bộ môn văn học so sánh cũng đạtđược những thành tựu đáng kể

Một thực tế cho thấy nền văn học Việt Nam ta từ xưa cho tớinay chưa bao giờ là một nền văn học cô lập, biệt lập với ảnh hưởng

và tác động từ bên ngoài Sớm khẳng định bản sắc của mình hàngnghìn năm trước, văn học Việt Nam đã biết giao lưu và hội nhập quốc

tế Điều đó được thể hiện trong tất cả các giai đoạn văn học.Từ thời

cổ đại, dấu vết giao lưu được thể hiện rất rõ ràng trong các câu tụcngữ dân ca, đến các thiên truyền thuyết cổ tích Thời trung đại dấu vếtgiao lưu đậm hơn, thậm chí có thể nói từ sự giao lưu và hội nhập vănhọc với văn học phương đông đặc biệt là Ấn độ à các dân tộc khác

mà đã hình thành phát triển văn học Trung Đại Việt Nam.Chúng takhông có gì phải mặc cảm khi thừa nhận truyền thống cổ điển TrungHoa - Ấn Độ trong văn hóa văn học Việt Nam, giống như truyền thống

Hy Lạp – La Mã đối với văn hóa văn học phương Tây Điều đáng quí

là sự tiếp biến các giá trị bên ngoài không làm biến chất các bản sắc

tự thân mà lại bổ sung tăng cường cho nội lực, nội sinh của văn họcdân tộc Sang thời kỳ cận đại và hiện đại cũng vậy “ Phương Tây đãvào chỗ sâu nhất trong tâm hồn Việt Nam”(Hoài Thanh) song điều đó

đã làm cho Việt Nam càng Việt Nam hơn Và Trần Thanh Đạm đãkhẳng định: “Nền văn học hiện đại Việt Nam đã ra đời và phát triển từ

sự giao lưu, hội nhập gian nan, đầy mâu thuẫn, nghịch lý với văn hóaPháp và Phương Tây, và sau này cả văn học thế giới”

Có thể thấy văn học so sánh ở Việt Nam mang tính quá trình.Ban đầu nó chỉ những hiện tượng đơn lẻ nhằm khẳng định bản sắcvăn hóa dân tộc trong sự giao lưu hội nhập với nền văn hóa thế giới.Sau này, nó được mở rộng và trở thành một chuyên ngành không thểthiếu trong nghiên cứu văn học Điều này có thể lý giải bằng dòngchảy lịch sử Cụ thể là, trong hàng nghìn năm Bắc thuộc, bên cạnh

việc vay mượn học hỏi văn hóa của người Hán, người Việt cũng luôn

có ý thức giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Sự tiếp nhận,ảnh hưởng và sự tự khẳng định bản sắc văn hóa đã làm cho ngườiViệt luôn tồn tại ý thức so sánh

Thật thế, trong suốt thời trung đại, thơ ca người Việt luôn mang

âm hưởng Đường thi, thậm chí dùng những điển cổ, điển tích của vănhọc Trung Quốc để làm chất liệu văn học Mặt khác chúng ta cũng ýthức được rằng chúng ta học hỏi được ở họ những gì và sáng tạothêm những gì Từ thế kỉ XVIII, Lê quí đôn đã viết :” nước Việt Nam ta

mở mang nền văn minh vốn không kém Trung Hoa…” Trong bài tựa “Quốc âm từ điệu” Phạm Đình Toác đã cho rằng cần phải phân tích thểthơ lục bát để thấy cái hay của ngôn ngữ thơ ca Việt nam, thấy khảnăng tranh đua của nó với thơ ca Trung Quốc (dẫn theo Nguyễn VănDân)

Ý thức so sánh nói trên tồn tại xuyên suốt trong quá trình vănhóa lịch sử Việt Nam Ở đây các học giả cổ điển Việt Nam đã so sánhbằng cách phân tích các đặc điểm đặc thù của hai hiện tượng văn hóavăn học quốc tế được đem so sánh Đây cũng chính là tiền đề tưtưởng rất quan trọng cho văn học so sánh của nước ta sau này

Đầu thế kỉ XX, vị trí chữ quốc ngữ được khẳng định ý thức sosánh được chuyển từ so sánh Việt Hoa sang so sánh giữa PhươngĐông với Phương Tây nói chung và người Việt Nam với Phương Tâynói riêng

Trong bài “Một thời đại trong thi ca” ( thi nhân Việt Nam) lầnđầu tiên Hòai Thanh đã tiến hành so sánh một cách có hệ thốngphong trào thơ mới với thơ ca phương Tây Ông đã cho thấy sự ảnhhưởng của thơ pháp với thơ mới là một nguồn ảnh hưởng quan trọngbên cạnh nguồn ảnh hưởng của thơ ca truyền thống dân tộc, tức làchú ý đến tính chủ động sáng tạo của nhân tố tiếp nhận Ông nói :”…mỗi nhà thơ Việt hình như mang nặng trên đầu dăm bẩy nhà thơpháp…” nhưng rồi ông khẳng định : “ Thơ văn Pháp không làm mấtbản sắc Việt Nam” [ 21,38 ]

Trong cuốn “nhà văn hiện đại Việt Nam” - Vũ Ngọc Phan đãphê bình quan điểm so sánh luận của Hoài Nam như sau: “Đặt thi sĩViệt Nam dưới sự ảnh hưởng những văn hóa Âu - Mĩ, tức gần như đặt

họ theo theo khuynh hướng của mình Sự thật ảnh hưởng của thơ văn

không phải dễ dàng như thế Nhiều khi chính những thi sỹ Việt Nam

ấy cũng không biết mình đã chịu ảnh hưởng của Samain, của Gidehay của Valery là những người chưa chắc họ đã đọc … Tư tưởng củanhân loại rải rác khắp trên mặt địa cầu, nhiều khi có những chỗ giốngnhau mà không cứ phải là tư tưởng vĩ nhân Vậy nên ta đặt thi nhânViệt Nam vào hoàn cảnh Việt Nam mà xét thơ ca của họ, có lẽ thú vịhơn và đúng sự thật hơn” [ 22,141 ]

“ Một điều thú vị hơn ở đây là Vũ Ngọc Phan đã đi trước cácnhà so sánh luận thế giới về quan điểm so sánh tương đồng Ông đãkhuyến cáo trước rằng nhà so sánh luận cần xác định rõ đâu là ảnhhưởng thực sự, đâu là sự giống nhau đơn thuần (Nguyễn Văn Dân)

Từ quan điểm của Vũ Ngọc Phan đã có rất nhiều công trìnhkhác nói về các xu hướng của văn học so sánh Tuy nhiên đó mới chỉ

là những ý kiến lẻ tẻ tập trung trong một bài viết ngắn Sau này đã córất nhiều công trình tiến hành so sánh các hiện tượng văn học có sựảnh hưởng lẫn nhau một cách có hệ thống hơn Chu Văn Sơn trongkhi tiến hành Hoa ác của Baudelaire thì không có Hàn Mạc Tử…

Nguyễn Thị Bích Hải trong khi phác thảo những nét tương đồng

và dị biết của ba thể thơ: tuyệt cú, hai kư và lục bát đã phát hiện ra sựgiao thoa giữa các nền văn hóa Nhật Bản, Trung Quốc, Việt Nam đã

có từ rất lâu…

Văn học so sánh ở Việt Nam cũng nằm trong xu thế chung củanền văn học thế giới – tức là các bước đi của nó không tuần tự và cókhi rơi vào khủng hoảng Có rấ nhiều người đã nhầm lẫn ngộ nhận khimuốn khẳng định sức mạnh của văn hóa dân tộc đã phủ nhận nhữngảnh hưởng từ bên ngoài Tất nhiên sự khủng hoảng của văn học sosánh ở Việt Nam nói riêng và trong nền văn học thế giới nói chung chỉ

là một bước tự hoàn thiện mình của văn học so sánh bởi bất cứ sự đilên nào cũng cần có một bước đi tuần tự Từ sự ra đời cho đến khi nóđạt được một vài thành tựu nào đấy là cả một quá trình đau xót giốngnhư tác phẩm văn chương tự mài mòn qua thời gian khắc nghiệt để tựkhẳng định giá trị

Cho đến nay, văn học so sánh đã có một vai trò rất lớn tronglịch sử nghiên cứu văn chương Nhà nghiên cứu Bửu Nam khẳngđịnh: “Thế kỉ XXI được xem như thế kỉ đăng quang của ngành văn học

so sánh, một lĩnh vực đầy sức sống và triển vọng nhất trong khoa

nghiên cứu văn học và khoa học nhân văn Sự đăng quang này phùhợp với tinh thần thời đại: một tinh thần thế giới hóa, toàn cầu hóa,quốc tế hóa, một thời đại nhấn mạnh đến giao lưu quan hệ đa phương

đa chiều, hợp tác và hội nhập để phát triển như một xu thế chung củacác nước trên thế giứi (T29 - văn học so sánh - nghiên cứu và triểnvọng)

Những thành tựu mà văn học so sánh đạt được có sự đónggóp của so sánh loại hình - một phương pháp nghiên cứu độ đáođược các nhà nghiên cứu Nga Xô chỉ ra vào thế kỉ XX

1.2.So sánh loại hình với một lối đi riêng

1.2.1.Khái niệm: Trước tiên cần phải hiể thế nào là so sánh loạihình So sánh loại hình là một phương pháp nhằm chỉ ra những néttương đồng và khác biệt giữa các nền văn học cách xa nhau về khônggian và thời hian văn học

1.2.2.Quá trình hình thành

Thuật ngữ “so sánh loại hình” có một thời kì thai nghén khá lâudài, từ thời cổ đại qua plutak trải qua thế kỉ 18 đến những năm 60,phương pháp loại hình mới chính thức được nhập vào văn học sosánh nhờ công lao của các nhà so sánh luận Xô Viết

Từ khi ra đời cho đến khi nó đạt được những thành tựunhấtđịnh thì cũng có không ít những gian nan, Khrapchencô nhầm lẫn khitách phương pháp loại hình ra khỏ văn học so sánh Phương Lựukhông đồng tình với khrapchencô nhưng chỉ gọi phương pháp này làkhuynh hướng Trần Văn Dân khẳng định phương pháp loại hìnhkhông phải là con đẻ của văn học so sánh, nó có lối đi riêng của nó.Quan điểm của Trần Văn Dân đã được khẳng định gián tiếp qua nhiềubài báocủa nhà nghiên cứu khác Bửu Nam trong bài :” Đặc trưng củavăn học so sánh” (tr30) viết: “Tính loại hình và tính khác biệt đượcxem như hai thành tố cơ bản của văn học so sánh” Quan niệm vănhọc thế giới như một giàn hợp xướng khổng lồ của những khác biệt(altérité) của các nền văn học mỗi quốc gia mà mỗi nền văn học nhưmột nhạc cụ có âm sắc riêng trong dàn nhạc văn học của khu vực hòa

âm thành các giai điệu đặc sắc gắn với tổng thể chung Văn học sosánh vừa tìm cái chung cái tương đồng của thực tại văn học có tínhphổ quát, với phương pháp loại hình ( typologie) vừa tìm đến cái độcsáng, cái bản sắc, cái đa dạng, cái khác biệt chung đó với phương

pháp khu liệt Có thể nói văn học so sánh vừa hướng tới cái thốngnhất, cái đơn nhất trong sự đa dạng của những khác biệt để tìm đếnkhái quát các chuỗi (rériter) của cái chung Sự biện chứng giữa tínhloại hình và tính khác biệt chính là sự biến chứng giữa cái chung vàcái riêng, cái phổ quát và cái độc đáo Như vậy Bửu Nam trong khichia tách tính loại hình và tính khác biệt đã một lần nữa khẳng địnhcon đường riêng của so sánh loại hình.

Thế kỉ XVIII ở Châu Âu những người mở đường cho văn học

so sánh đã bắt đầu nghiên cứu những ảnh hưởng trong văn học từ đó

họ tìm ra nguồn gốc vay mượn để đánh giá nguồn gốc của ngừoi chovay Vantieghem đã khẳng định :”…Thuật ngữ “so sánh” cần phải trút

bỏ mọi giá trị thẩm mĩ và nhận lấy một giá trị lịch sử, còn việc tìm ranhững điểm giống nhau giữa hai hay nhiều tác phẩm chỉ là điểm xuấtphát cần thiết cho phép chúng ta phát hiện một sự ảnh hưởng, một sựvay mượn và từ đó có thể phần nào giải thích một tác phẩm thông quamột tác phẩm khác ?(theo Nguyễn Văn Dân)

Có rất nhiều nhà nghiên cứu đã phê phán quan điểm củavantieghem và chỉ ra những hạn chế của ông nhưng vẫn thừa nhậnphương pháp lịch sử của ông Thực tế là văn học so sánh chỉ có thểthoát khỏi sự khủng hoảng bằng cách tự phát triển, tự vượt lên nhữngđịnh kiến cũ và hạn chế để tìm đến những chân trời mới và nó đã tìmđến một đối tượng khác, rất phong phú có ích cho nghiên cứu văn học: nghiên cứu những điểm tương đồng ngoài quan hệ trực tiếp Từ đóviệc tiếp cận văn học theo phương pháp so sánh loại hình ra đời ngẫunhiên nhưng là tất yếu đối với lịch sử văn học

Lối đi riêng của văn học so sánh được thể hiện rất rõ tronghướng nghiên cứu Nếu như phướng pháp thực chúng đi tìm sự giốngnhau giữa các hiện tượng văn học quốc tế để từ đó rút ra mức độ ảnhhưởng và vay mượn trong văn học còn phương pháp loại hình lànghiên cứu sự tương đồng lịch sử ( bao gồm tương đồng cùng thời vàtương đồng kế tiếp) và tương phi lịch sử

Như vậy, việc nghiên cứu văn học theo phương pháp so sánhloại hình đã mở ra những chân trời rộng rãi hơn so với việc nghiêncứu các mối quan hệ trực tiếp Nó góp phần lí giải tại sao, từ rất xaxưa có rất nhiều tác phẩm văn học vốn không có mối quan hệ gì vớinhau nhưng lại có những quan điểm tương đồng đến kì lạ Truyện

Tấm Cám ở Việt Nam và một số truyện giân gian của người Indonexia

là như vậy, những sáng tác của Nam Cao so với những sáng tác củaTrekhôp cũng là như vậy…Nhiều người đã lí giải sở dỉ những tácphẩm văn họcvà những hiện tượng văn học ấy có những điểm tươngđồng vì tác giả này đã chịu ảnh hưởng từ tác giả kia , tư tưởng quanđiểm nghệ thuật thậm chí ảnh hưởng cả cách viết và việc sửdụngngôn từ Thực ra giải thích như vậy là có phần không thỏa đángbởi vì có những tác giả không hề đọc tác phẩm của mhau mà nhữngtác phẩm của họ vẫn có sự gặp gỡ Trường hợp Nguyễn Bính vàExenhin là như vậy Ở đây chỉ có thể đặt sáng tác của hai nhà thơ, hainhà văn trong hoàn cảnh lịch sử xã hội mà xét - Phương pháp nàycho phép chúng ta vượt qua sự giống nhau “bề ngoài” đi vào sự giốngnhau “bên trong” - sự giống nhau bản chất trong sáng tác của họ Từ

đó mới có thể lí giải một cách đầy đủ và thuyết phục sự tương đồng kì

lạ và những nét khác biệt độc đáo của bất kì một hiện tượng văn họcnào

Theo quan điểm như vậy, đã có rất nhiều nhà nghiên cứu đi tìmmức độ ảnh hưởng của nền văn học các nước khác vào nền văn họcdân tộc

Đào Tuấn Ảnh khi đặt Nam Cao và Trekhov bên cạnh nhau đãnhìn thấy cả một điều kì diệu: Trekhov giống như một lăng kính lớnqua đó thấy rõ hơn các góc cạnh sáng tác của Nam Cao, đồng thờicũng chỉ ra sự chuyển tiếp của chủ Nghĩa hiện thực kiểu cổ điển sangmột giai đoạn mới như là một qui luật phổ cập trong văn học thế giới

Phong Lê trng bài “Trekhov và nam Cao” - Nhìn từ hai nền vănhọc” đã tìm ra một hành trình độc đáo Trekhov(1860-1940) - LỗTấn(1881 - 1936) Nam Cao(1917 - 1951) cho ta sự hình dung gắn nốiĐông Tây, khu vự và nhân loại đã có thể diễn ra trong bối cảnh mớicủa thời đại như thế nào để đến cùng một đỉnh cao và điểm nối…

So sánh loại hình có một lịch sử riêng như vậy và những gì mà

nó đem lạicũng thật lớn lao Nghiên cứu Exenhin và Nguyễn Bính theohướng này chúng ta phải đặt hai ông vào bối cảnh chung của thời đạilịch sử

1.3.Sự tiếp xúc giữa văn học Nga và văn học Việt Nam

Nền văn học Nga thật đồ sộ và có sức lôi quốn kỳ diệu Sứcmạnh nghệ thuật của nó đã vượt qua biên giới hạn hẹp của một quốc

gia và đến với nhiều nước trên thế giới Với văn học Việt Nam, vănhọc Nga cũng có những ảnh hưởng nhất định Để có thể khẳng định

đó là sự ảnh hưởng trực tiếphay gián tiếp, chúng ta phải đặt nhữngtác phẩm văn học đó theo hệ thống, đồng thời đi tìm sự thật lịch sử và

sự thật cuộc đời đằng sau những tác phẩm đó Chắc chắn rằng giữangười Việt và người Nga không hề có những mối giao lưu văn hóatrực tiếp nhưng từ rất lâu truyền thống và vẻ đẹp dân tộc Nga đượcngười Việt biết đến và một lòng ngưỡng mộ Trong thời kì lịch sử đầynhững biến cố dữ dội thì sức mạnh của người Nga, tinh thần Nga cótác dụng cổ vũ rất lớn trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc củangười Việt Vậy thì thơ ca Nga đến với Việt Nam bằng cách nào ?Phạm Tiến Duật đã nói đến con đường kì diệu thơ ca Nga - đến vớiđát nước chúng ta là con đường đi qua các ca khúc Nga Hàng loạtcác bài thơ đã để lại dấu ấn đậm trong lòng người Việt bằng giai điệutrữ tình ngọt ngào của các khúc ca, bài thơ “ mình tôi đi trên đường”-của nhà thơ lermontop - nhạc sĩ Trelop, bài thơ Cachiusa -(M.Isakovski) - do M.blanter phổ nhạc…Không chỉ thế, thơ ca Nga cònđến với Việt Nambằng con đường nghien cứu và dịch thuật Có nhữngbài thơ Nga khi được dịch ra tiếng Việt đã có sức hấp dẫn lớn hơnnhiều so với nguyên tác ( bài thơ “đợi anh về” - Ximônốp - do Tố Hữudịch), theo Phạm Tiến Duật thì thơ ca Nga ảnh hưởng trực tiếp đếnthơ Việt Nam, biểu hiện trước hết ở hình thức thơ ,mà Maiacôpxki làđại diện tiêu biểu Lối thơ bậc thang của ông đã được nhiều nhà thơViệt áp dụng thành công, trong đó có Trần Dầu Mặt khác sự ảnhhưởng trực tiếp ấy được biểu hiện ở tư tưởng nghệ thuật cụ thể là tinhthần thời đại trong thơ ca Nga đã trở thành biểu tượng trong thơ Việt

Trong khi nói đến sự ảnh hưởng trực tiếp của thơ ca Nga đếnthơ ca Việt, Phạm Tiến Duật cũng nhấn mạnh: tác động của thơ caNga đến thơ ca Việt Nam nằm ở con đường khác, con đường phingôn ngữ, điều đó đã gợi mở cho việc nghiên cứu sự ảnh hưởng giaotiếp của văn học Nga với văn học Việt

Thạch Lam trong theo dòng 1941 đã từng nói đến sức hấp dẫncủa văn học Nga, và theo ông Dostôievxki là” nhà tiểu thuyết có giá trịnhất thế kỉ và toàn cầu” Ta hiểu vì sao Thạch lam lại có quan niệm:Cái đẹp luôn lẩn quất ở nơi hang cùng ngỏ hẻm, phải nhạy cảm vàtinh tế mới có thể nhận ra, ranh giời giữa thiện và ác mong manh như

sợi tóc, chỉ trong một giây con người có thể đánh mất chính bản thânmình Quan niệm này rất gần quan niệm “Cái đẹp cứu dỗi thế giới”của Dostoievxki.

Một trong những tác giả có ảnh hưởng mạnhmẽ đến văn họcViệt Nam là Levtolstôi Nguyên Hồngkhi đọc kịch “Vũ Như Tô” củaNguyễn Huy Tưởng đã liên tưởng đến “chiến tranh hòa bình” của ông.Ông đã gọi Nguyễn Huy Tưởng là Levtolstôi Việt Nam khi chỉ ra rằng “Chất sử thi và qui mô hoành tráng của chiến tranh và hòa bình chắckhông chỉ để lại dấu ấn đậm nét trong thiên tiểu thuyết cuối đời củaông là “sống mãi với thủ đô” mà còn phảng phất trong kịch vũ NhưTôn ngay từ khi ông khởi nghiệp

Sức ảnh hưởng của văn học Nga tới văn học Việt Nam sâurộng như vậy, nhưng không phải mọi sự ảnh hưởng đều có nguồn gốc

rõ ràng Như Trekhov vaới Nam Cao,Dostoiepxki với Thạch Lam, … lànhững ảnh hưởng trực tiếp, còn Exenhin với Nguyễn Bính là ảnhhưởng gián tiếp Trên con đường về với chân quê Nguyễn Bính đãgặp gỡ Exenhin từ góc nhìn và tư tưởng nghệ thuật Ở đây chúng takhông đi tìm dấu ấn người Nga trong những tác phẩm của NguyễnBính mà đi tìm những giá trị nghệ thuật đã có sức ám ảnh đối vớinhiều thế hệ bạn đọc Đã có rất nhiều người áp dụng thành công việcnghiên cứu văn học theo phương pháp loại hình và khám phá ranhững điều độc đáo từ tác phẩm văn học Đi theo hướng này có rấtnhiều thuận lợi và khó khăn, song điều quan trọng là chúng ta tìm rađược chân lí nghệ thuật

Chương 2: X A Exenhim và nguyễn Bính nhình từ góc độ so sánhloại hình

2.1.Sự gặp gỡ ngẫu nhiên và kì lạ

2.1.1 Những nét tương đồng về nguồn gốc hình thành hồn thơ

Nói đến nguồn gốc hình thành hồn thơlà nói đến những yếu tố

đã tác động đến tư tưởng thẩm mỹ và tâm hồn của người nghệ sĩ Cóthể tìm đến những đầu mối quan trọng gắn Exenhin và Nguyễn Bínhtrong những nét giống và khác nhau giữa hai người từ nguồn gốc hìnhthànhhồn thơ Cũng như rất nhiều nghệ sĩ khác, ở Exenhin và NguyễnBính nguồn gốc hình thành nguồn thơ không tách rời khỏi những yếu

tố con người thời đại và vốn sống cá nhân Tất nhiên chúng ta khôngloại trừ sự ảnh hưởng của tính cách và tâm hồn dân tộc đối với thi cacủa họ.

Trước hết, cần nhận thấy cả Exenhin và Nguyễn Bính đềumang trong mình gốc gác nông dân thuần phác XegâyAlechxanddrovits Exenhin sinh ở lành Kônxtantinônvô, tỉnh Riatantrong một gia đình nông dân Từ thuở nhỏ đã được dạy dỗ tại gia đìnhông ngoại, một con người tháo vát và khá giả am hiểu sách nhà thờ.Thưở nhỏ Exenhin đã được cậu rèn cho lòng dũng cảm và sự táobạo Tuổi thơ dữ dội, và tràn ngập yêu thương đã trở thành giấu ấnquan trong thơ Xergây Xuất hiện trong đó là hình ảnh người mẹ, hìnhảnh con đường, hình ảnh cây thùy dương…là cái rất gần gũi với tuổithơ của tác giả Đặc biệt hình ảnh cây thùy dương cứ trở đi trở lại nhưmột ám ảnh Nhà thơ say sưa ca ngợi vẻ đẹp của nó bằng tình yêucủa một người nông dân thuần hậu:

“Mái tóc xanhLồng ngực tròn thiếu nữ

Ôi bạch dương, bạch dương mảnh dẻ

Cớ chi người nhìn mãi xuống đầmGió nói gì bên tai người thì thầm ?

Và cát nữa, cát nói điều gì vậy ?Hay ngươi muốn vầng trăng làm lược chải

Êm êm trên mái tóc cây cành?”…

(Anh Ngọc dịch)Bài thơ được viết tặng Kasina Liđiya Ivanôpna- nữ chủ nhânthái ấp ở làng Bônxtantinôvô nơi mà Exenhin đã sinh ra và lớn lên ở

đó kỷ niệm nhân một chuyến về thăm làng đã được nhà thơ ghi lại rấtchân thành và cây bạch dương thì mãi mãi trở thành biểu tượng về vẻđẹp và lòng trung hậu Như vậy là gốc gác nông dân đã giúp choExenhin có được sự chân thành đến tận độ trong sáng tạo nghệ thuật.Cũng giống như Xecgây ,Nguyễn Bính sinh ra và lớn lên ở một miềnquê nghèo khó Cụ Nguyễn Đạo Bình, thân sinh Nguyễm Bính làmnghề dạy học, tính tình điềm đạm, hiền lành Thân mẫu Bùi Thị Miệnnết na xinh đẹp, con gái một gia đình khá giả, có truyền thống yêunước Sau khi mẹ qua đời, Nguyễn Bính đã được cậu ruột đón về nuôi

ở một làng đồng chiêm hẻo lánh ,ven đô, đẹp như một bức tranh Chất

quê kiểng mộc mạc bình dị đã thấm đẫm trong thơ Nguyễn Bính ngay

từ những buổi đầu cầm bút Sau này Nguyễn Bính luôn cố gắng giữđược mạch thơ vừa dung dị vừa mang nét đặc sắc riêng của vùngnam Định, Ninh Bình, Thái Bình, Phủ Lý…Bài thơ “ Cô hái mơ” là mộtbài thơ như vậy Hình ảnh bến nước và cô gái chiều chiều chờkháchqua sông đã dệt nên những câu chuyện tình yêu ngang trái Đấy

là cảm quan bị chi phối bởi cái nhìn rất dân quê

Như vậy, cả trong thơ Exenhin và trong thơ Nguyễn Bính đềumang đậm dấu vết tinh thần của người dân quê Exenhin thì luônmong muốn mình là người hát mãi bài hát “nỗi sầu đồng ruộng nướcNga vàng” còn Nguyễn Bính thì nài nỉ đến thắt lòng” van em em hãygiữ nguyên quê mùa” Tất cả đều bị chi phối bởi cái tinh thần dân quê

mà những nhà thơ đã trót nặng mang không muốn giủ bỏ

Ngoài sự ảnh hưởng của những yếu tố quê hương, gia đìnhtrong thơ Exenhin và Nguyễn Bính đều mang đậm dấu ấn của yếu tốthời đại lịch sử Thơ của Exenhin bắt nguồn từ trong căn nhà gỗ nôngdân, từ ngọn nguồn, ngôn từ nhân dân, trải qua thử thách của cả thờiđại bão tố cuộc thế chiến 1914 – 1918, cuộc cách mạng tháng hai,cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa tháng mười vĩ đại, cuộc nội chiến,giai đoạn bắt đầu biến đổi về kinh tế xã hội và kinh tế nông thôn Nga,rồi thời ky kinh tế mới Thơ ca Exenhin phản ánh đầy đủ những chặngđường ấy trong cuộc đời của nhà thơ Chính Exenhin đã tự nhận xét:

“Những điều gì khác liên quan đến tiểu sử của tôi đều chứa đựngtrong thơ của tôi” (dẫn theo Thúy Toàn)

Gắn liền với một thời đại bão táp cách mạng, gắn liền với tìnhyêu lớn lao với tổ quốc thơ Exenhin cũng mang đầy những mâu thuẫn,trong đó khối mâu thuẫn lớn nhất chính là mâu thuẫn giữa thơ và thời.Đúng như nhận định của tác giả hà Thị Hòa: “Trong tất cả những mâuthuẫn mà nhà thơ trải qua có lẽ cái mâu thuẫn giữa thơ và thời là nặnghơn cả” (………) Từ đó dấy lên trong lòng nhà thơ những nghi ngờ đổ

vỡ Một mặt ông tin tưởng vào thắng lợi của cách mạng Tháng Mười,mặt khác ông lại lo sợ những giá trị tinh thần sẽ bị phá vỡ trong mộtthời kỳ lịch sử mới Trước cuộc sống lịch sử xã hội diễn biến đầy phứctạp, Exenhin không hề quay lưng lại với thời cuộ …mà luôn trăn trở đitìm ý nghĩa của sự sống cho dù cuộc hành trình “đi tìm” đó đầy sónggió và không tránh khỏi những đớn đau Xergay Exenhin, một nghệ sỹ

ưu tú của thời đại những cuộc cách mạng Nga đã sớm bắt kịp nhữngvang âm của thời đại và trở thành nhà thơ Nga chân chính, từ nhữngsáng tác đầu tiên Exenhin đã luôn nói đến hiện thực chung quanh đếncuộc sống bị áp bức và nặng nhọc của đồng bào đến lòng yêu quêhương tổ quốc.

Thôi đủ rồi mục nát với rên đau

Thôi đủ rồi ngợi ca quân ti tiện

Đất nước Nga đã thức tỉnh ngửng đầuGiũ sạch trên thân người hắc ín

“Trong những ngày tiền khởi nghĩa sục sôi trên khắp nước Nga,Exenhin đã đi đến nhiều nơi, từ vùng biển Bắc như Hải cảngMournpanche cho tới miền bình nguyên Ukraina và cả bão biển Kriem

ấm áp nắng gió chan hoà Những chuyến đi ấy đã giúp ông hiểu rõthiên nhiên Nga giàu đẹp, kì vĩ và nhân dân Nga thuần hậu mếnkhách, song đang phải chịu nhiều đoạ đày đau khổ dưới ách tư sảnchuyên chế, Bởi thế nên khi cách mạng tháng Mười 1917 nổ ra vàthành công, một mặt Exenhin vui mừng chào đón song mặ khác dochưa hiểu ông cũng hoài nghi e sợ rằng cách mạng vô sản sẽ làm lu

mờ, đảo lộn cả phần đẹp đẽ bình yên trong tập tục đời sống nôngthôn, ông ca ngợi vẻ đẹp của nó và cũng bày tỏ một nỗi lo âu về sựthành thị hoá nông thôn theo đà phát triển của kĩ thuật” ( Dẫn theoThuý Toàn)

Trước cách mạng tháng 10 trong thơ Exenhin thường vang lênkhát khao được nhìn thấy toàn diện quê hương biểu hiện qua nhữngtrăn trở về tình trạng trì đọng đói nghèo nàn lạc hậu của quê hương.Hiện thực ảm đạm của nước Nga luôn ám ảnh nhà thơ, hiện hìnhtrong thơ những hình ảnh làng quê tiêu điều xơ xác:

Lều gỗ thẩy đều xiêu vẹoVẻn vẹn được năm baMái phồng lên bọt trắngTrong ánh nắng chiều tà

Dưới mái hiên che phủ

Vì kèo long lô xôGió rắc ánh dương vụnLên mặt mốc xám tro

(1914- Thuý Toàn dịch)

Đã bao lần nhà thơ phải kêu lên thống thiết: “Ôi quê hương u ám mưanhiều

Sự im lặng nay đây mai đó”

“Ôi quê hương tôi nỗi buồn lưu cữu”, “Miền quê ta hoang vắng, miềnquê ta trống trải” và day dứt không nguôi cho số phận những ngườinông dân hiền lành lầm lũi ngàn đời trong cơ cực trong đói rách kiệtquệ dưới chế độ Nga Sa Hoàng

Chính vì vậy, khi cách mạng tháng Mười nổ ra Exenhin đã bộc

lộ một nguồn nhiệt hứng mãnh liệt với hy vọng lớn lao về một sứcmạnh kì diệu đổi thay

Ôi tôi tin, tôi tin đời hạnh phúc

Và mặt trời còn chưa tắt hào quang

Như một kẻ nguyện cầu thân đỏ rựcHoàng hôn loan báo trước một tin lành

Ôi tôi tin, tôi tin đời hạnh phúc (1917- Thuý Toàn)Những rung cảm mãnh liệt như thể là một điểm nhấn đặc biệt quantrọng trong bức tranh tâm trạng hầu như luôn thấm một “nỗi sầu đồngruộng” của cái tôi trữ tình Exenhin hiều rằng cuộc cách mạng là mộtbước ngoặt vĩ đại của lịch sử nước Nga , nó là sự hiện thực hoá khátvọng về tự do cho dân tộc Nga qua Những Puskin, Lecmôntop.GôgolTuôcghênhép, L Tônxtôi, Đôtxtôiepxki Như vậy niềm tin cànglớn bao nhiêu thì sau cách mạng sự đổ vỡ niềm tin càng gây nênnhững bết đau tinh thần lớn bấy nhiêu Sự thật là sau cách mạngtháng Mười Exenhin đã rơi vào khủng hoảng tinh thần rất lớn Điềunày đã tạo nên chiều sâu trong thơ trữ tình Exenhin

Nếu như cách mạng tháng Mười và những biến cố dữ dội của nó đã inđậm dấu ấn trong thơ xecgây Exenhin thì cách mạng tháng Tám ởViệt Nam cũng ít nhiều ảnh hưởng đến hồn thơ Nguyễn Bính Trướccách mạng Nguyễn Bính là một nhà thơ thuần phác dân quê ThơNguyễn Bính mang bóng dáng của những người nông dân suốt mộtđời lam lũ nhưng tâm hồn thì rất thanh sạch Trước sự chuyển mình

dữ dội của lịch sử, Thơ Nguyễn Bính đã có chý ý đi sâu bám sát thựctại lịch sử Tuy nhiên đấy là những vần thơ không mấy đặc sắc bởi nókhông phù hợp với diễn biến tâm trạng của nhà thơ Nhiều người đãđánh giá rất cao tinh thần dân tộc của ông vì họ cho rằng Nguyễn Bính

là nhà thơ của xã hội cũ từng “bị chà đạp, khiến cho lận đận longđong, nhất định phải là một nhà thơ yêu nước” Điều đó chưa được lýgiải cặn kẽ nhưng có một điều chắc chắn là sau cách mạng ,NguyễnBính đã lột xác, sáng tác khoẻ” Và những bài thơ, tập thơ của ông lầnlượt ra đời, thể hiện rất rõ tâm tư tình cảm của thi sỹ Giá trị lớn nhấtcủa thơ Nguyễn Bính nằm ở mảng thơ viết về nông thôn nhưng mangsức ám ảnh nhiều nhất phải là kể đến nhưng bài thơ viết về thành thị,khi mà cuộc sống đô thị hiện đại phá vỡ giá trị truyền thống lôi conngười ra khỏi tổ ấm của mình thì sự ngóng vọng về miền quê yêu dấu

là một điều tất yếu Thủa nhỏ Nguyễn Bính sống ở quê nên ông đãtiếp thu trọn tinh hoa của nền văn minh trên nền văn minh xóm làng ấy

đã tạo nên một chất thơ riêng biệt kết đọng trong thơ NguyễnBính Tuổi hoa niên Nguyễn Bính sống ở thành thị và sớm trở thành tríthức của đô thị Cuộc sống thị dân hiện đại tuy lạ lẫm với mọi ngườinhà quê song cũng hấp dẫn hồn thơ Nguyễn Bính và ông trở thànhngười lái đò qua lại giữa hai bờ sông nông thôn và thành thị đông vàtây trên dòng sông văn hoá của buổi giao thời Điều đó đã tạo cho thơNguyễn Bính những âm hưởng lạ kì da diết Như vậy là yếu tố thời đạitác động đến hồn thơ Nguyễn Bính không hẳn là những biến cố dữ dộicủa lịch sử mà chính là sự chuyển mình của nền văn minh nôngnghiệp lúa nước sang nền văn minh đô thị hiện đại Ở Nguyễn Bínhkhông có sự khủng hoảng tinh thần lớn như ở Exenhin nhưng nhữngchuyển biến tâm trạng của ông trước thời đại lịch sử giống như nhàthơ Nga ấy hết sức phức tạp Những biến cố lịch sử ấy đã tác độngmạnh mẽ tới hồn thơ của họ, Thơ Exenhin thì mang nặng nỗi buồnđau Còn với Nguyễn Bính sự đổi thay thời cuộc đã đem lại cho thơông mối sầu đô thị và sự thương tiếc khôn nguôi vẻ đẹp truyền thốngcủa quê hương cùng với những chuyển biến của dòng chảy lịch sử thìhồn thơ của họ cũng có những thay đổi Exenhin từ một người hát mãibài ca đồng ruộng buồn trở thành người ca ngợi sự đổi thay kì diệucủa quê hương Còn Nguyễn Bính từ chỗ viết rất hay về văn hoá làngquê với những giấc mơ huyền thoại xoay sang viết thấm thía về nỗisầu đô thị

Một phương diện quan trọng khác ảnh hưởng đến hồn thơ của hai thi

sỹ chính là tính cách và tâm hồn dân tộc trong cuộc hành trình đi tìm:tính cách và dân tộc” đã phát hiện ra rằng: Những nét đậm trong tính

cách Nga chính là lòng nhiệt thành, sự bột phát, lòng yêu cái đẹp, sựthông thái sự đau khổ, thiên chiam sự thánh thiện Tất cả điều đóvừa tạo nên nét đẹp, vừa mạnh mẽ vừa mang nỗi nuồn thẳm sâu.Lòng yêu cái đẹp Nga bộc lộ một tìnhyêu sâu sắc và buồn bã với thiênnhiên Nga mênh mông và huyền bí, yêu những tâm hồn trong sángnhư một chiếc đĩa bạn không chỉ thể hiện ở những thiếu nữ Nga hiềnthục mà ở cả vũ trụ những khía cạnh này được biểu hiện rõ không chỉtrong thơ Exenhin mà còn trong thơ của nhiều nhà thơ khác Ta hiểu

vì sao thơ Exenhin vừa thấm đẫm nỗi buồn muôn thủa vừa mang vẻđẹp Nga không thể phai mờ Đọc thơ ông ta thấy hình ảnh nhữngngười phụ nữ mạnh mẽ nhân hậu, giàu đức hi sinh những hình ảnhthiên nhiên dữ dội khốc liệt những cũng rất trữ tình đằm thắm Đấy lànhững khía cạnh tinh thần đã được Exenhin thể hiện rất thành côngtrong những vần thơ trong trẻo có sức ngân vang Khác với ngườiNga, tính cách và tâm hồn Việt được soi chiếu từ nền văn minh nôngnghiệp lúa nước, nền văn hoá xóm làng Tình yêu của người Việt có

sự chân thành giản dị, mang những giá trị người phổ quát Đó cũng lànhững dòng cảm xúc chính trong thơ Nguyễn Bính Xuất hiện trongthơ ông là những hình ảnh giản dị, gần gũi với đời sống thường ngàycủa người dân Người ta nói thơ Nguyễn Bính đậm chất trữ tình cũngbởi nguồn mạch chính trong thơ ông là tình yêu đối với đồng đất quêmình

Như vậy Nguyễn Bính và Exenhin đã gặp gỡ nhau trong cáchtiếp cận nền văn hoá dân tộc Đó không đơn giản là việc họ đưa chấtliệu truyền thống vào thơ, cái chính là ở chỗ họ đã nhào nặn nó thànhdòng cảm xúc, tạo nên những âm hưởng da diết cháy lòng trong thơ

Cả thơ Exenhin và thơ Nguyễn Bính đều thể hiện rất rõ tính cách vàtâm hồn dân tộc mà hệ quy chiếu chung giữa hai người là truyềnthống văn hoá Là sự hoà quyện giữa các yếu tố quê hương gia đình

và thời đại hồn thơ Exenhin và Nguyễn Bính đã có sự gặp gỡ nhau ởngay cách thể hiện cảm xúc trong thơ Đi vào thế giới nghệ thuật thơthì chúng ta sẽ thấy rất rõ điều đó

2.12 Những nét tương đồng về thế giới nghệ thuật thơ

Thế giới nghệ thuật trong thơ chính là thế giới hình tượng đã đượclồng vào đó tư tưởng thẩm mỹ của người nghệ sỹ Theo quan điểm

đó thơ Exenhin và thơ Nguyễn Bính đều được xem xét ở các khía

cạnh cảm hứng tưởng và phương thức tổ chức nghệ thuật và đểkhám phá được chiều sâu của những thế giới nghệ thuật đó chúng taphải thấy được vị trí của họ trong nền thơ ca dân tộc.

Cuộc đời và sáng tác của Exenhin là một chuối dài những bi kịch đểkhắc phục khó khăn và nhận thức thế giới Để xác định được vị trí củaExenhin trong nền thơ ca Nga thật không đơn giản chút nào Bởitrước ông cũng có rất nhiều nhà thơ nổi tiếng như A Block, BPasternak, sau ông nền thơ ca Nga chắc chắn còn mang lại nhiều sứchấp dẫn hơn nữa M gorki đã dành những lời hết sức đẹp đẽ để nói

về Exenhin và thơ ca của ông Exenhin là “một nhà thơ có tài năngđặc sắc và hoàn toàn Nga” một con người “ không phải chỉ là một conngười mà còn là một đại phong cầm do thiên nhên tạo nên dành riêngcho thơ ca” Điều đó đã góp phần khẳng định vai trò của Exenhin trong

sự phát triển của thơ ca Nga Một trong những nét đặc sắc của truyềnthống thi ca Nga là sự tôn trọng hiện thực, tôn trọng cái đẹp và sựthật, Chính sự trung thành và chân thật ấy là một nguyên nhân chủyếu khiến cho lịch sử văn học Nga “dồi dào những tấn bi kịch” ( TheoM.Gorki) một cách lạ lùng Cũng bởi ý thức tôn trọng hiện thực vàkhao khát khám phá sự thật mà thơ ca Nga luôn gắn liền với thực tiễnlịch sử điều đó cũng quy đinh tính tự thuật cao trong thơ ca Nga, ngay

từ thời Gailôpxki cho tới Puskin và lecmôntốp Mỗi tác phẩm của họgắn liền với nhận thức lịch sử cũng như sự tự nhận thức về bản thân

tự thuật, tự thú một cách chân thành đã trở thành khuynh hướng đặcbiệt trong truyền thống văn học Nga, nhất là với thơ, thể hiện một bảnlĩnh cần thiết và hết sức đáng quý của người nghệ sỹ( Dẫn theoNguyễn Hồng Lương) Người làm giàu cho truyền thống đó của vănhọc Nga đầu tiên phải kể đến Giukôpki( 1783-1852)- người đặt nềnmóng cho chủ nghĩa lãng mạn Nga, người đã đưa vào thơ chất lãngmạn mới mẻ trẻ trung, say đắm và tình cảm chân thành nồng nhiệt.Ông đã không giấu giếm những bất bình với thực tại, những suy tư trởtrăn đau đớn về cuộc sống và số phận con người Tiếp cận đời sốngtheo hướng chủ nghĩa hiện thực, Puskin đã làm nên sự bất tử củamình bằng việc khám phá sự thật lịch sử tại thời điểm khốc liệt của nó.Ông không chỉ khám phá thực tại lịch sử theo chiều sâu trong sựchuyển biến phức tạp đầy mâu thuẫn của nó mà còn tỏ thái độ dũngcảm bộc lộ mình trong thời đại khốc liệt” Nga đầu thế kỉ XIX

Đi sau Puskin, Lécmôntôp không có cái may mắn được thừa hưởngcái không khí cách mạng đấu tranh chống chế độ nông nô chuyên chếđầu thế kỉ Hiện thực thời đại ông bấy giờ ngột ngạt trong sự khủng bố

ác liệt của giai cấp thống trị, đâu cũng là nhà tù, trại giam, giá treo cổ

và dù có khát vọng là “ca sĩ” của tự do đến đâu người ta cũng buộcphải im hơi lặng tiếng, phải che giấu tâm tư nhưng Lecmôntôp đãkhông chịu thoả hiệp với hiện thực ấy mà bằng thơ, ông vẫn kiêncường viết tiếp trang sử tâm hồn với mọi khát vọng, đam mê, niềm tin

và nỗi sầu tuyệt vọng Đến thời đại Exenhin, lịch sử tâm hồn Nga đãđược nhìn nhận một cách thấu đáo hơn Như vậy là, trước Exenhincái đặc tính quyến rũ ấy của tâm hồn Nga vẫn tạo nên sức mạnh nghệthuật Có thể coi Exenhin là dấu nối quan trọng giữa hai thời kì lịch sử

“Thời đại nước Nga bằng gỗ và thời đại trước Nga bằng thép” Dù chothơ Exenhin chất đầy những khối mâu thuẫn thì trước sau nó vẫnmang vẻ đẹp của truyền thống thơ ca Nga là đi sâu vào thực tại xãhội Trong một thời gian khá dài Exenhin được coi là nhân vật chóp bucủa chủ nghĩa hình tượng khét tiếng nhưng trong thơ những thủ pháp

ẩn dụ của chủ hình tượng bao giờ cũng đúng chỗ, chúng nhằm phục

vụ cho chủ nghĩa chứ không đơn thuần chất đống trong thơ Điều đócho thấy sức sáng tạo nghệ thuật của Exenhin là rất lớn Vừa là ngườilàm đẹp theo truyền thống thơ ca Nga thế kỉ XIX vừa là người coitrọng sự sáng tạo trong nghệ thuật Exenhin xứng đáng được coi là đạidiện tiêu biểu của thơ ca Nga cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỉ XX

Ở Việt Nam, Nguyễn Bính được đánh giá cao trong phong tràothơ Mới Hoài Thanh đã gọi ông là nhà thơ “quê mùa nhất” bởi trong

số rất nhiều nhà thơ, viết về cảnh quê, người quê, chỉ có Nguyễn Bínhmới làm nổi bật được dấu ấn quê hương trong tâm hồn người Việt.Trước sự thay đổi của lịch sử có rất nhiều nhà thơ muốn chối bỏ thựctại tìm đến hơi men và quên lãng, riêng Nguyễn Bính vẫn một lòng vềtìm chốn cũ người xưa Ta hiểu vì sao đại chúng lại nhập tâm thơNguyễn Bính vì nó đáp ứng một phần nhu cầu tinh thần của thời đại.Nỗi hoài niệm quê hương chẳng những là hương thơ, đặc biệt của thơNguyễn Bính mà còn là một : dòng nước chảy mạnh làm thay đổi cảđôi bờ thể loại của dòng thơ” Đấy cũng chính là lý do vì đưa thơNguyễn Bính lên đỉnh cao của thơ ca đương đại

Vậy là cả Nguyễn Bính và Exenhin đến với người đọc bằng giai

điệu trữ tình mượt mà mang đậm chất quê Cả hai ông đều tạo chomình con đường nghệ thuật riêng khác hẳn các nhà thơ cùng thời vìvậy thơ của họ có sức vang lớn trong cả nước và trên toàn thế giới.Việc xác định vị trí của Nguyễn Bính và Exenhin trong nền thơ ca dântộc sẽ giúp chúng ra giải mã được những tương đồng về thế giới nghệthuật trên các bình diện cảm hứng tư tưởng và phương thức tổ chứcnghệ thuật.

Nói về cảm hứng tư tưởng thì Nguyễn Bình và Exenhin đã gặp gỡnhau ở chính tình yêu thẳm sâu đối với quê hương xứ sở Chính tìnhyêu ấy đã đưa họ đến những trạng thái cảm xúc khác nhau mà ở cungbậc nào nó cũng da diết mãnh liệt Ban đầu là sự trân trọng nâng niunhững nét đẹp của làng quê Ca ngợi những phong tục tập quán đãlàm say lòng bao thế hệ Sau đó là sự cô đơn, lòng sầu tâm trạng lưuluyến đầy nỗi bế tắc đến tuyệt vọng vì thiếu vắng quê hương Đó làmạch chảy ngầm làm nên những nét độc đáo trong thơ ca họ

Exenhin có những bài thơ rất hay viết về phong cảnh làng quê Ngamột thủa yên bình

“ Nơi bình minh nghiên đổ nước hồngTưới đầm những luống dài bắp cảiCây phong non hửng đầu chới với

Bú dòng sữa mẹ, sữa màu xanh

(Thuý Toàn dịch) Nhưng cũng có bài thơ làm người đọc day dứt, chỉ vì nỗi lòng thi sỹ

“Ta lần lượt ra đi ít một

Về trời kia, viên mãn bình yênRất có thể cả tôi đến lúcXếp hành trang sửa soạn lên đườngHỡi rừng rầm bạch dương thương mến

Hỡi đất quê Vạt cát bình nguyênTrước đám người đã đi khuất ấyGiấu làm sao được nổi nỗi buồn!

(1924-Thuý Toàn dịch)

Ở bài thơ trước là hình ảnh thiên nhiên tráng lệ với những liêntưởng hết sức độc đáo của thi sỹ sự liên tưởng ấy đã làm cho khungcảnh thiên nhiên kì vỹ nhưng không huyền bí đối với người đọc màtrái lại nó vẫn giữ được vẻ đẹp đơn sơ mộc mạc Thời điểm mà thi sỹ

mở lòng ra đón lấy sự tinh khôi của thiên nhiên cũng chính là lúc thiênnhiên đang có sự vận động, một sự vận động hết sức tinh tế Sứcsống của bài thơ nằm ở sự vận động này Ở đây không chỉ có thi sỹ

mở lòng mà mọi cảnh vật đều mở lòng để đón nhận một sức sống mới

Ở bài thơ sau là một tâm sự buồn, thương cho những con người ởquê lần lượt “ khuất bóng” Thời điểm mà thi sỹ bộc lộ trong tâm sựchính là lúc trong ông đang có sự giao động giữa sự sống và cái chết.Thực chất đó chính là tâm trạng rất đỗi yêu quê, và lo lắng mình sẽkhông được sống trọn vẹn với quê Tâm trạng ấy được bộc lộ rất rõtrong đoạn thơ cuối

Nơi ấy không có đồng lúa chínDãi ánh vàng trong bóng sương saBởi thế mà tôi yêu tôi mến

Những con đường đang sống cùng ta

(1924-Thuý Toàn dịch)

Có thể nói cảm hứng chính trong toàn bộ sáng tác của Exenhin chính

là dòng tâm trạng đi từ tình yêu sâu sắc đối với quê hương đến nỗi ânhận xót xa vì mình không làm được gì cho quê hương cả đây cũngchính là nét chính trong những bài thơ của Nguyễn Bính Nguyễn Bínhmột mặt rất yêu vẻ đẹp của làng quê mặt khác cũng dự cảm lo âu về

sự mai một của những nét đẹp văn hóa truyền thông Vì vậy mô típnhân vật trữ tình chán nản với hiện tại ở nơi này tìm về quá khứ ở nơikia bằng một giấc mơ là cảm hứng chủ đạo trong thơ ông: Hoa vớirượu, xuân tha hương, người hàng xóm, lỡ bước sang ngang…

Trong phương thức tổ chức nghệ thuật, sự gặp giữa Exenhin

và Nguyễn Bính được thể hiện rõ nét hơn Điều này sẽ được khai thác

ở các khía cạnh: thế giới hình ảnh, kết cấu bài thơ và giọng điệu

Chúng ta bắt gặp trong thơ Exenhin và thơ Nguyễn Bính mộtthế giới hình ảnh lung linh đầy màu sắc và một thế giới nghệ thuật rấtđỗi quen thuộc đã trở thành ám ảnh nghệ thuật Thế giới hình ảnhlung ling đầy màu sắc đã thêu dệt nên những bức tranh thiên nhiên trữtình đằm thắm qua con mắt rất họa sĩ Exenhin nhắc tới “nỗi buồn côXôlônsắc”, “nỗi buồn đàn rếu”, “bình minh họa mi”, “đất nước màubạch dương” bằng một tình cảm rất đỗi chân thành Nguyễn Bính lạidệt nên những bức tranh đẹp đượm buồn: “rừng mơ hưu hắt”, “trăngvàng đầy ngõ”, “hoa xoan nát dưới chân giầy” Trong thơ Exenhin

“thiên nhiên Nga, dòng sông ôka bằng lặng, những cánh rừng bạchdương tha thiết, những đồng cỏ xanh rờn, những ruộng lúa mì vàngóng bát ngát…”(189, ) đã được dựng lên bằng cả một thế giới hìnhtượng thơ ca dân gian tuyệt vời Trong thơ Nguyễn Bính, hình ảnhdòng sông, bến nước con đò, bãi lúa nương dâu… cũng thấm đẫmchất ca dao, dân ca, truyện thơ dân gian Thế giới hình ảnh thân thuộcgắn liền với ký ức tuổi thơ và những tháng năm “đi lạc xứ người” trong

đó nổi bật lên hình ảnh khu vườn và hình ảnh những người thân Hìnhảnh vườn chỉ một đôi lần đi vào thơ Exenhin nhưng lần nào nó cũngtrở thành biểu tượng của niềm hy vọng mong manh vào sự tròn đàycủa hạnh phúc:

“Con sẽ về khi vào độ xuân sangMảnh vườn ta trắng cây cành nảy lộc”

Đây là một bài thơ hứa hẹn nhưng nói đúng ra nó là một niềm

hy vọng rằng khu vườn nhà và người mẹ của anh luôn tràn đầy sức sống

Mảnh vườn còn gắn liền với một kỷ niệm thân thương với

người em gái:

“Hát anh nghe,còn với bài ca ấyVới bài ca như vậy, cũng như em Chỉ đôi mắt hơi nheo nheo khép lạiAnh lại nhìn thấy những dáng thân thương

Hát anh nghe vì anh vui chính bởiKhông mình anh đã yêu quý trọn đời

Cả cửa vào vườn thu buộc rối

Cả thanh trà vàng lá rụng tả tơi…”

(1925 – Thúy Toàn dịch)

Ở thơ Nguyễn Bính, hình ảnh vườn rất đa dạng: vườn cam, vườn chanh, vườn dâu…Trong bài “xuân tha hương”, nhà thơ hai lần nhắc đến vườn: “vườn ai”, “vườn nhà” Đây cũng chính là nỗi ngóng vọng về người chị - người phụ nữ biểu tượng cho những gì chân quê, biểu tượng cho sự nương náu, đùm bọc và táo bạo, người phụ nữ màtác giả tôn thờ Có lẽ vì vậy mà giai điệu trữ tình của những cầu thơ:

“Tết này chưa chắc em về được

Em gửi về đây một tấm lòngÔi! Chị một em em một chiTrời làm xa cách mấy con sông”

Trở nên day dưt, và hình ảnh “người chị trong thơ Nguyễn Bínhcũng chẳng khác gì hình ảnh “người mẹ” trong thơ Exenhin, tất cả đều

là điểm tựa tinh thần của kẻ giang hồ khi đã chồn chân mỏi gối Khi nỗi cô quạnh trong họ càng lớn thì khát vọng ngày về càng cháy bỏng,

nó làm hiện lên ảo giác về ngày về tràn đầy hạnh phúc bên cạnh

người thân Ta hiểu vì sao trong thơ Nguyễn Bính và thơ Exenhin đều mang hơi thở chua chát thê lương và lòng sầu xa xứ

Bên cạnh việc tạo ra một thế giới hình ảnh rất riêng biệt, cả hai ông còn đem đến cho thơ ca dân tộc những kiểu kết cấu rất lạ Có hai kiểu kết câu chính thường xuất hiện trong thơ họ: Kết cấu theo mạch cảm xúc và kết cấu vòng tròn Kết cấu theo mạch cảm xúc làm nổi bật

sự đan dệt giữa “quá khứ - hiện tại; giữa thực - ảo; sự đối lập giữa nơinày nơi kia, thành thị nông thôn, ngày trước bây giờ Kết cấu vòng tròn làm cho nhiều bài thơ mang âm hưởng điệu hát dân ca, nhiều ý láy đi láy lại qua những điệp khúc

Trong bài thơ “Nước Nga xô viết”, Exenhin một mặt đau khổ khithấy sự thay đổi quá nhanh chóng của quê hương mặt khác lại hy vọng rằng sự thay đổi ấy sẽ đem đến cho người nông dân một cuộc sống tươi mới hơn Đây là một mâu thuẫn, sự mâu thuẫn trong ý thức của một công dân muốn làm một điều gì đó cho nước Nga xô viết Không chỉ thế, trong Exenhin còn có cả mâu thuẫn trong quan niệm vàcách nhìn cuộc sống Điều đó quy định tính chất độc lập trong thơ Exenhin Trong bài thơ “Ánh trăng lai láng lạnh lùng Exenhin vừa thể hiện tình yêu sâu sắc đối với đất nước “Nga bằng gỗ”vừa cay đắng phủ nhận nó

“Đời tôi rồi chuyển biến đã ra sao?

Có thể tôi không ích gì cho cuộc đời mới đẹpNhưng dẫu sao tôi cũng muốn được nhìn Nước Nga khổ nghèo trở thành nước Nga gang thép

Và khi nghe tiếng động cơ dồn nổTrong muôn ngàn bão tuyết với cuồng phong

Có các gì tôi cũng không muốn nữa

Nghe điệu nhac buồn bánh xe nặng nề lăn (1925 – Xuân Diệu dịch)

Có một niềm đau xót đã tràn dâng mãnh liệt trong thơ Exenhin

Đó là cảm giác lạc lõng ngay trên chính quê hương mình

“Trận bão đã qua rồi Chăng mấy người trong bọn ta còn lại

Điểm mặt anh em nhiều người đâu còn thấy

Tôi tin về mảnh đất cô đơn Nơi tám năm rồi tôi chẳng đặt chân

Ôi quê hương! Tôi đã trở nên biết bao hài hướcPhủ lên đôi má hõm gầy là màu hông khô khốcTiếng nói đông hương sao xa lạ với tôiTrên đất nước mình mà tôi như người ngoại quốc…

(1924 – Thúy Toàn dịch)

Đó là niềm tâm sự của một kẻ giang hồ nhiều nơi nay lại trở về với chốn cũ người xua Người đọc cũng có thể nhận thấy điều này trong thơ Nguyễn Bính:

“Chiều nay có một người du khách

Ở Ngự viên mà nhớ Ngự viên”

(xóm Ngự viên)

Sự khác thường chính là ở chỗ: con người cá nhân ấy đã hoài niệm về quê hương ngay trên chính quê hương mình, hay nói cách khác đây chính là hiện tượng “ở không gian mà nhơ không gian” Nguyên do của nó là sự lạc lõng cô đơn đã đẩy bước chân của người tha hương trở về quê cũ tìm một điểm tựa tinh thần nhưng trong lòng

họ lại không nguôi đi cái mặc cảm lỗi đạo Cũng có thể “nỗi nhớ khônggian” trong thơ Exenhin và thơ Nguyễn Bính là khát vọng được quay lại với quê hương trong qua khứ, là sự tưởng niệm về những nét đẹp truyền thống của quê hương nay đã có sự thay đổi

Như trên đã nói sự đối lập là nét đặc trưng của kết cấu thơ theomạch cảm xúc Điều này đã được nhiều nhà thơ vận dụng thành công,chỉ có điều phải đến thơ Exenhin và thơ Nguyễn Bính, kết cấu theo mạch cảm xúc mới trở thành một nét độc đáo

Một nét độc đáo khác trong sáng tạo nghệ thuật của hai nhà thơ là kết cấu thơ theo vòng tròn Một nhà nghiên cứu Nga đã viết:

“kết cấu vòng tròn làm cho tác phẩm có tính trọn vẹn, hoành chỉnh cả