Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng trầm cảm khởi phát ở người cao tuổi

Ở người cao tuổi sự thoái hóa của các tế bào não, sự già hóa của các cơ quan trong cơ thể, các bệnh cơ thể, các bệnh cơ hội cùng lúc có nhiều trên một người già…, kết hợp với các sang ch

ĐẶT VẤN ĐỀ

Cùng với sự phát triển kinh tế, xã hội, kiến thức và các dịch vụ y tế , quần thể người cao tuổi ngày càng chiếm một tỷ lệ cao trong dân số, nhất là ở các nước đang phát triển (8 -11% dân số) [1] Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) năm 1950 trên thế giới có khoảng 214 triệu người cao tuổi, đến năm 1990 đã có khoảng trên 500 triệu người [2] Uớc tính đến 2025 sẽ

có 1121 triệu người cao tuổi Sự gia tăng dân số người cao tuổi diễn ra rõ rệt nhất ở Châu Á, Châu Phi, Châu Mỹ La tinh Các châu lục này hiện nay

có khoảng 250 triệu người cao tuổi, nhưng đến 2025 sẽ tăng đến 800 triệu người[3]

Trầm cảm là một rối loạn hay gặp trong thực hành tâm thần học cũng như trong thực hành đa khoa Theo WHO và nhiều tác giả có từ 3 đến 5% dân

số trên thế giới (khoảng 200 triệu người) có các triệu chứng trầm cảm ở một giai đoạn nào đó trong cuộc đời Hơn nữa, người ta còn thấy tỷ lệ tái phát của trầm cảm là 50% đến 80% các trầm cảm đơn cực và cao hơn nữa ở rối loạn cảm xúc lưỡng cực Khoảng 45% - 70% những người tự sát có rối loạn trầm cảm và 15% số bệnh nhân trầm cảm chết do tự sát[4][5] Trầm cảm là những rối loạn thường gặp nhất trong các rối loạn tâm thần ở người cao tuổi Theo Kohn R, rối loạn trầm cảm trong quần thể dân cư là 5,6% song rối loạn trầm cảm người cao tuổi ở cộng đồng là 10,7%[6][7]

Ở người cao tuổi sự thoái hóa của các tế bào não, sự già hóa của các

cơ quan trong cơ thể, các bệnh cơ thể, các bệnh cơ hội cùng lúc có nhiều trên một người già…, kết hợp với các sang chấn tâm lý có thể do môi trường, xã hội làm cho rối loạn trầm cảm ở người cao tuổi có nhiều nét đặc thù riêng khác hẳn so với các lứa tuổi trẻ Bên cạnh các triệu chứng hay gặp như khí sắc trầm, giảm năng lượng, dễ mệt mỏi thì còn có các biểu hiện khác gồm các biểu hiện cơ thể như các triệu chứng về cơ xương khớp,

tim mạch, hô hấp, tiêu hoá, thần kinh chức năng nhiều khi lại nổi trội, che

mờ các triệu chứng của rối loạn trầm cảm Thêm nữa đồng hành với các triệu chứng của trầm cảm thường là các rối loạn lo âu[8][9]

Thực tế việc chẩn đoán trầm cảm ở người cao tuổi thường là khó và hay

bị bỏ qua, dẫn đến hơn 90% người cao tuổi có các biểu hiện trầm cảm mà không được chẩn đoán và điều trị thoả đáng[10][11] Theo Robert M Kok,Thea J (2005)chỉ có 12% - 15% người cao tuổi có rối loạn trầm cảm được thầy thuốc đa khoa chữa trị và khoảng 0,2% trong số họ được các thầy thuốc chuyên khoa tâm thần chăm sóc [12] Khó khăn là do nhiều thầy thuốc, bệnh nhân và gia đình vẫn xem các triệu chứng của trầm cảm là một biểu hiện bệnh lý nội khoa nào đó mà không đến với thầy thuốc tâm thần Ngoài ra ở người cao tuổi trầm cảm còn có nhiều biểu hiện suy giảm nhận thức, nên rất khó phân biệt với mất trí trên lâm sàng[13]

Ở Việt Nam, cho đến nay trong lĩnh vực tâm thần học chưa có một công trình nào nghiên cứu, chuyên sâu và có hệ thống các đặc trưng rối loạn trầm cảm ở người cao tuổi Chúng tôi tập trung vào nghiên cứu đặc điểm lâm sàng, các yếu tố liên quan và điều trị các rối loạn trầm cảm ở lứa tuổi này, với hy vọng sẽ giúp tăng cường hơn nữa chất lượng chẩn đoán và điều trị, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống người cao tuổi

MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU:

1 Mô tả đặc điểm lâm sàng của rối loạn trầm cảm khởi phát ở người cao tuổi

2 Đánh giá các yếu tố liên quan đến trầm cảm ở nhóm tuổi này

3 Nhận xét về điều trị trầm cảm ở người cao tuổi

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1.KHÁI NIỆM VÀ LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VỀ TRẦM CẢM

1.1.1 Khái niệm

1.1.1.1 Khái niệm về rối loạn trầm cảm

Buồn chán là một phản ứng cảm xúc thường gặp ở bất cứ ai trong cuộc sống Khi các biểu hiện trở nên trầm trọng, kéo dài, cản trở đến chất lượng cuộc sống và khả năng thích nghi của họ, thì được gọi là rối loạn TC [14][15] Các nhà tâm thần học trước đây mô tả trầm cảm là một giai đoạn u sầu điển hình (melancholia) Rối loạn phản ánh sự ức chế nặng nề các mặt hoạt động tâm thần, song chủ yếu là tam chứng cổ điển: khí sắc giảm, buồn; các quá trình tư duy bị chậm lại; sự ức chế tâm thần vận động nhiều khi đến sững

sờ, bất động [8][14][16]

Theo Phân loại bệnh Quốc tế lần thứ 10 (ICD-10) về các rối loạn tâm thần và hành vi, TC là một hội chứng bệnh lý của cảm xúc biểu hiện đặc trưng bởi khí sắc trầm, mất mọi quan tâm thích thú, giảm năng lượng dẫn tới tăng sự mệt mỏi và giảm hoạt động, phổ biến là mệt mỏi rõ rệt chỉ sau một cố gắng nhỏ Các triệu chứng này tồn tại trong một khoảng thời gian tối thiểu là

2 tuần liên tục Những biểu hiện này được coi là các triệu chứng có ý nghĩa lâm sàng nhất trong việc chẩn đoán [14]

Những biểu hiện của RLTC cũng thay đổi hình thái và mức độ theo sự phát triển của tuổi tác và phản ứng cá biệt của từng người Ở người cao tuổi triệu chứng thường có dấu hiệu riêng, nổi bật là các phàn nàn cơ thể như đau mỏi; các biểu hiện buồn chán, với ý tưởng tự sát, rối loạn thần kinh thực vật, hoặc biểu hiện bằng những rối loạn hành vi như thô bạo, kích động Trong khi

đó ở người trẻ tuổi các biểu hiện của trầm cảm chủ yếu là buồn chán, phàn

nàn về cuộc sống và sức khỏe của bản thân Ngoài ra biểu hiện trầm cảm còn mang sắc thái của văn hoá xã hội, truyền thống gia đình họ tộc, lối sống của mọi người trong gia đình

1.1.1.2 Khái niệm về người cao tuổi

- TheoTổ chức Y tế Thế giới năm 1980, những người từ 60 tuổi trở lên là người có tuổi và trên 80 tuổi là tuổi già [11][17] Cũng vào năm 1980 Hội nghị Lão khoa Thế giới quy ước về người cao tuổi khi tiến hành nghiên cứu như sau[18]:

Trường phái Hippocrate:

* Trưởng thành : 15 - 42 tuổi

Theo WHO:

* Người có tuổi : 60 - 74 tuổi

* Người sống lâu : Trên 90 tuổi

Đại hội Thế giới về người già, lần đầu tiên trong lịch sử do Liên hiệp quốc triệu tập tại Vienne năm 1982, đã thống nhất quy định người già là từ 60 tuổi trở lên Đến cuối thập niên 80, khái niệm người cao tuổi dần dần được dùng thay thế cho khái niệm người già

Tuy nhiên việc quy định tuổi già ở các nước cũng có sự khác biệt, do căn

cứ vào tuổi thọ trung bình của người dân tại nước đó

Tại Việt Nam, Pháp lệnh người cao tuổi (số: 23/2000/PL-UBTVQH10 ngày 28/4/2000) quy định, người cao tuổi là người có độ tuổi từ 60 trở lên

*Để nghiên cứu bệnh lý người cao tuổi, các nhà chuyên môn phân lớp tuổi 5 năm

Tuổi : 60 - 64 tuổi; 65 - 69 tuổi; 70 - 74 tuổi;

75 - 79 tuổi; 80 - 84 tuổi; 85 - 89 tuổi; ≥ 90 tuổi

* Khi nghiên cứu về khả năng hoạt động xã hội của người cao tuổi, thường dùng cách phân chia như sau

- 45 - 59: tuổi tiền lão, hoạt động sung mãn có nhiều kinh nghiệm và hiệu quả

- 60 - 74: người cao tuổi, hoạt động bắt đầu giảm linh hoạt

- 75 -89: người già, thường giảm nhiều, ngừng các hoạt động xã hội

- Trên 90 tuổi, người quá già, các hoạt động đều cần có sự hỗ trợ của gia đình, xã hội

Các nghiên cứucho thấy bắt đầu từ tuổi trước già và nhất là tuổi già có rất nhiều biến đổi về sinh học và tâm lý

1.1.2 Lịch sử nghiên cứutrầm cảm

Ở thế kỷ XVIII nhiều tác giả đã quan tâm nghiên cứu về các rối loạn trầm cảm Rối loạn trầm cảm, là một thuật ngữ được dùng đầu tiên trong học thuyết thể dịch của Hypocrate Tiếp sau Pinet mô tả trầm uất là một trong bốn loại loạn thần Đến năm 1896 Kraepelin đã thống nhất các quan điểm xếp 2 trạng thái trầm cảm và hưng cảm trong một bệnh lý chung và đặt tên là loạn thần hưng trầm cảm (psychose maniaco – depressive) [19][20][21]

Sang thế kỷ XX rối loạn trầm cảm được nghiên cứu và hoàn thiện về khái niệm bệnh học, cũng như phân loại các rối loạn trầm cảm trong Bảng Phân loại bệnh Quốc tế lần thứ 10 (ICD-10) năm 1992 của Tổ chức Y tế Thế giới (và mới nhất là DSM-V) Trong phân loại này trầm cảm được xếp trong nhóm rối loạn cảm xúc, mục F30 - F39[14][20][21][22]

1.1.3 Bệnh sinh của rối loạn trầm cảm ở người cao tuổi

Cho đến nay vấn đề bệnh sinh của trầm cảm và những đặc điểm trầm cảm người cao tuổi vẫn chưa được hoàn toàn sáng tỏ Có nhiều luận điểm giải thích, triệu chứng dựa trên các hiểu biết về di truyền, sinh hóa não, tâm lý, cũng như các mối liên hệ về xã hội, văn hoá[23][24][25]

1.1.3.1Các yếu tố về sinh học

+ Yếu tố di truyền Nghiên cứu những cặp sinh đôi cho thấy RLTC ở cặp

sinh đôi một trứng (76%) cao hơn những cặp sinh đôi hai trứng (19%) Các nghiên cứu cho rằng cơ chế nhiều gen là phù hợp trong các trường hợp hơn là chỉ một hoặc hai gen

+Lão hóa và bệnh tật:

Liên quan rất nhiều với những rối loạn chức năng ở hệ viền và vùng dưới đồi Vùng dưới đồi được xem là đồng hồ sinh học của cơ thể, là trung tâm điều hòa cao nhất về các chức năng thực vật nhưng trong sự lão hóa "độ tin cậy" của vùng dưới đồi bị suy yếu, tạo điều kiện xuất hiện bệnh tăng huyết áp, thiểu năng vành, tiểu đường …

Trục dưới đồi - tuyến yên - thượng thận có vai trò quan trọng phản ứng thích nghi với stress Khi hệ thống này bị lệch lạc, dẫn đến việc tăng tiết quá mức nội tiết tố cortisol.Mức cortisol tăng cao có thể có hiệu ứng xấu trên não Một khi não nhạy cảm với cortisol, nó sẽ hoạt động quá mức khi tiếp xúc với stress lần sau nữa, vì thế làm tăng khả năng dễ bị mắc các rối loạn tâm thần nói chung và trầm cảm nói riêng Trong tuổi già khả năng thích nghi này kém hơn rõ rệt và kết quả là stress dễ tác động gây tổn thương hơn

Trong lão khoa thực nghiệm:Khi nghiên cứu biến đổi ở mức tế bào

trong quá trình già hóa, các tác giả chú ý đến hai vấn đề

* Sự già hóa cơ thể không đồng đều Một số tổ chức không già hoặc già

ít, thường là những tổ chức luôn luôn được đổi mới như tế bào biểu mô Tế bào biểu mô ruột khi chết đi được nhanh chóng đổi mới và thay thế

* Có những tế bào không bao giờ đổi mới một khi đã được hình thành Các tế bào hạch của hệ thần kinh trung ương không phân chia, vì thế không thể nhân lên được Các đại phân tử DNA không được đổi mới sẽ già đi Hậu quả có thể dẫn đến rối loạn truyền "mã" vàsản xuất ra các protein không thích hợp Khi các rối loạn đó liên quan đến các nhân tế bào hạch thần kinh, các tế bào sẽ chết đi Dẫn đến quá trình teo não, lão hóa…

Trong cơ thể sự già hóa có tính khác biệt Hệ vận động là cơ quan thực

bị rối loạn sớm nhất, lực cơ bắt đầu giảm ở tuổi trên 30; Ở hệ tuần hoàn, thành động mạch lớn giãn nở đối lập với thành các động mạch ngoại biên dày lên, gây những rối loạn huyết động ở người cao tuổi; Về nội tiết, nồng độ testosteron tự

do trong huyết tương thấp hơn từ một nửa đến hai phần ba so với người trẻ

Có sự thoái triển rõ rệt ở hệ thần kinh sau 60 tuổi, đặc biệt sau 80 tuổi Ở não các mô liên kết tăng lên, xâm lấn các tế bào “ quý phái”, nơron thưa dần, các

tế bào đệm tăng việc cấp máu cho tổ chức não bắt đầu giảm ở tiền tuổi già và nhất lứa tuổi 60 - 74 (Maucovskin 1987)

Các biến đổi đó dẫn đến các nét đặc trưng về mặt tâm lý của tuổi già: hiện tượng xơ cứng về mặt tâm thần, các phản ứng bù trừ , dẫn đến tính bảo thủ, không dễ thay đổi tập quán cũ và nhất là dẫn đến sự khác biệt rõ rệt của các biểu hiện triệu chứng, hội chứng, bệnh lý về cơ thể và tâm thần ở người cao tuổi so với lứa tuổi trẻ

Những thay đổi cơ bản trên cũng tạo điều kiện cho bệnh cơ thể dễ phát sinh, phát triển Ở người cao tuổi các bệnh lý thường kết hợp với nhau làm cho bệnh cảnh lâm sàng phức tạp, khó phân biệt nguyên nhân, kết quả Theo thống kê của Viện Lão khoa Việt Nam (1999) các bệnh cơ thể ở người già hay

gặp là: Tim mạch (59,3%); Hô hấp (35,6%); Tiêu hóa (39%); Tiết niệu (10,8%); Thần kinh (4,6%); Các bệnh khác (16,8%) [1]

Các rối loạn tâm thần người cao tuổi cũng rất đa dạng: rối loạn giấc ngủ, rối loạn trầm cảm, suy giảm trí nhớ, trí tuệ Các biểu hiện này có thể là các rối loạn chức năng não hoặc tổn thương thực thể tại não (thoái hóa não, rối loạn tuần hoàn não, u não, teo não ) hoặc là các triệu chứng của các bệnh cơ thể

1.1.3.2 Vai trò các chất dẫn truyền thần kinh

1.1.3.2.1 Nghiên cứu liên quan serotonin với rối loạn trầm cảm

* Serotonin là chất dẫn truyền thần kinh, có nhiều trong thực vật (như chuối), nhưng khó hấp thu qua ruột và bị chuyển hóa nhanh nên không bị ngộ độc khi ăn thức ăn có nhiều serotonin Trên động vật có vú, khoảng 70% serotonin có trong tế bào ưa crôm của ruột, 8% ở tiểu cầu, 20% ở thần kinh trung ương (đặc biệt là ở tuyến Tùng và vùng Dưới đồi thị) Bình thường serotonin trong máu là vào khoảng 0,06 - 0,22 ug/ml, chủ yếu nằm ở trong tiểu cầu và trong tế bào mastocyt [39]

Serotonin được tổng hợp từ trytophan và bị khử amin - oxy hóa bởi men Mono-Amino-Oxydaza (MAO) để thành axit hydroxy-indol-axetic (5-HIAA), chất này được thải trừ ra nước tiểu 2-10 mg/ngày Nghiên cứu các trường hợp bệnh nhân bị ung thư tế bào niêm mạc ruột các tác giả nhận thấy, tốc độ thải trừ chất này qua nước tiểu tăng lên tới 100 mg/ngày [39]

- Tác dụng sinh lý của serotonin: bình thường serotonin là chất dẫn truyền thần kinh trung gian, tham gia điều hòa nhiều chức năng hoạt động của

cơ thể, cụ thể:

+Trên hệ thần kinh trung ương:

• Serotonin được coi là một chất trung gian hóa học dẫn truyền xung động thần kinh trên hệ thần kinh trung ương

• Serotonin có tác dụng an thần, gây ngủ

• Sự cân bằng serotonin và các chất như nor-adrenaline và axetylcholine

có tham gia vào quá trình điều hòa thân nhiệt

+ Trên các cơ quan:

• Trên tim cô lập, serotonin làm tim đập nhanh và mạnh, nhưng làm giãn mạch vành

• Trên huyết áp: serotonin làm tăng huyết áp do co mạch nhưng lại hạ huyết áp nhẹ, kéo dài do giãn mạch

• Trên cơ trơn (ruột, tử cung): serotonin làm tăng cường co bóp

• Tác dụng cầm máu: serotonin có nhiều trong tiểu cầu, khi chảy máu, tiểu cầu vỡ, giải phóng serotonin, làm co mạnh cầm máu

• Serotonin giải phóng cùng histamine trong tế bào mastocyte và tham gia vào cơ chế sốc phản vệ [39][40]

Liên quan serotonin với rối loạn trầm cảm

- Tác động của serotonin đến rối loạn trầm cảm

Nghiên cứu của nhiều tác giả đã nhận xét, rối loạn trầm cảm là hậu quả của giảm nồng độ serotonin (5-Hydrotryptamie - 5HT) ở khe xinap và nhấn mạnh một số điểm như sau [41][42]:

- Có hiện tượng giảm trytophan (tiền chất của serotonin) trong huyết tương của bệnh nhân rối loạn trầm cảm

- Có hiện tượng giảm chuyển hóa serotonin trong dịch não tủy ở bệnh nhân rối loạn trầm cảm, đặc biệt là các bệnh nhân rối loạn trầm cảm có hành

vi tự sát

- Tác dụng của các thuốc ức chế tái hấp thụ serotonin, thay đổi nhạy cảm của các thụ cảm thể 5-HT sau xinap thần kinh có hiệu quả tốt trong điều trị cho những bệnh nhân rối loạn trầm cảm

Theo Angst, J., Merkangas, K và cộng sự (1997),nồng độ serotonin trong máu và trong các tổ chức não của bệnh nhân rối loạn trầm cảm giảm rõ rệt so

với người bình thường Tác giả cho rằng sự suy giảm nồng độ serotonin có liên quan rất nhiều đến bệnh sinh của rối loạn trầm cảm [43]

Dan J.S và cộng sự (2006), nhận thấy rằng có sự tương ứng giữa nồng độ serotonin trong dịch não tủy và các triệu chứng của rối loạn trầm cảm ở các mức độ khác nhau Các tác giả thấy có hiện tượng nồng độ serotonin trong dịch não tủy càng thấp thì rối loạn trầm cảm càng nặng [44]

Theo Sadock B.J và cộng sự (2007), không chỉ nồng độ serotonin trong dịch não tủy của bệnh nhân rối loạn trầm cảm giảm thấp hơn so với bình thường mà ngay cả các sản phẩm chuyển hóa của serotonin là 5-HT1A cũng giảm thấp hơn [45]

Các nghiên cứu định lượng nồng độ serotonin trong huyết tương của bệnh nhân rối loạn, trầm cảm điển hình giai đoạn cấp tính, nhận thấy có hiện tượng giảm nồng độ serotonin, trong đó 50% trường hợp giảm thấp hơn một nửa so với người bình thường và 30% trường hợp có serotonin huyết tương giảm thấp hơn 2/3 so với người bình thường

Như vậy, mức độ nặng, nhẹ của rối loạn trầm cảm liên quan nhiều với mức độ thay đổi nồng độ serotonin trong cơ thể Mức serotonin trong cơ thể càng thấp rối loạn trầm cảm biểu hiện càng nặng hơn

Một bằng chứng gián tiếp về vai trò của serotonin trong rối loạn trầm cảm là kết quả điều trị rối loạn trầm cảm bằng các thuốc ức chế tái hấp thu có chọn lọc serotonin (SSRI) Sử dụng các thuốc chống trầm cảm này làm nồng

độ serotonin ở khe xinap tăng lên cùng với hiệu lực chống trầm cảm của thuốc cũng xuất hiện rõ rệt [41]

Cơ chế tác dụng của serotonin đến các rối loạn của cơ thể cho đến nay vẫn chưa hoàn toàn được biết rõ Tuy nhiên, người ta nhận thấy cơ chế tác động của serotonin đến rối loạn trầm cảm thông qua một số tác dụng sinh lý của serotonin:

- Sự cân bằng serotonin, Nor-Adrenalin và Axetylcholin ở vùng dưới đồi ảnh hưởng lớn đến điều hòa thân nhiệt và các chức năng của các Catecholamin Các catecholamine còn tham gia nhiều vào các chức năng điều hòa các hoạt động tâm thần như: hoạt động cảm xúc, hoạt động trí nhớ và chú

ý, cảm giác đau và khoái cảm,…[39][47]

- Serotonin ức chế hoạt động của hệ thống hoạt hóa cấu tạo lưới và những hoạt động khác của não, nên có vai trò tạo nên giấc ngủ Serotonin cũng có tác dụng ức chế dẫn truyền cảm giác đau ở tủy sống nên làm dịu đau

Vì có tác dụng này nên serotonin có liên quan đến rối loạn cảm xúc và một số triệu chứng của trầm cảm như: thay đổi khí sắc, rối loạn cảm giác đau; rối loạn giấc ngủ, lo âu, sợ hãi vô cớ và tâm trạng thất thường [39][47][48][49]

1.1.3.2.2 Các chất dẫn truyền thần kinh khác

Noradrenalin Nghiên cứu hoạt động của các tế bào hệ Noradrenergic ở

não, người ta đo nồng độ chất 3-Methoxy 4-Hydroxyphenylglycol (MHPG) trong nước tiểu (đây là sản phẩm chuyển hoáchủ yếu của Noradrenalin có nguồn gốc từ não) Ở những người bệnh trầm cảm, nồng độ MHPG niệu giảm

[42][48][49]

Dopamin Sản phẩm chuyển hoá chủ yếu của Dopamin là Homovanilic

acid(HVA) Nghiên cứu cho thấy nồng độ HVA trong dịch não tuỷ giảm ở bệnh nhân trầm cảm[48][49]

Acetylcholin có nồng độ cao ở vùng vỏ não vận động và ở Hypothalamus

Hệ thống này hoạt hoá cấu trúc lưới Khi hoạt hoá hệ acetylcholine làm phát sinh RLTC Ở những người trầm cảm có thụ thể rất nhạy cảm với hệ acetylcholine[42][50]

+ Những bất thường về thần kinh nội tiết Hoạt động của hệ viền có vai

trò trung gian liên quan đến các trạng thái cảm xúc[51][52][53] thông qua

điều khiển giải phóng các hormone tuyến yên- một chất quan trọng trong hệ

thống nội tiếttrục: "Dưới đồi - Tuyến yên - Thượng thận" (HPA); "Dưới đồi - Tuyến yên - Tuyến giáp" (HPT); "Dưới đồi - Tuyến yên - Tuyến sinh dục" (HPGH)

Sự tăng hoạt động của trục HPA được nhận thấy ở bệnh nhân trầm cảm [53][54] khi mất điều hoà hệ thống HPA làm tăng cortisol trong máu dẫn tới làm giảm serotonin Corticosteroid là chất ức chế hoạt động thụ thể 5HT-1A hoặc giảm hoạt tính serotonin ở vùng hải mã liên quan đến trầm cảm Rối loạn hoạt động của trục HPT cũng được nhận thấy ở bệnh nhân trầm cảm [53][54]: TRH là một peptít vùng dưới đồi kích thích tuyến yên giải phóng TSH có vai trò điều hoà sản xuất hormone tuyến giáp T3, T4 Khi TSH tăng cao dẫn tới rối loạn cảm xúc Bệnh nhân trầm cảm giảm đáp ứng TSH đối với TRH (25-70%) trong dịch não tuỷ thấy tăng TRH

1.1.3.3 Bệnh sinh các triệu chứng cơ thể trong rối loạn trầm cảm

Nghiên cứu bệnh sinh về các rối loạn trầm cảm với các triệu chứng cơ thể, các tác giả Topolianski.VD,1986; Donald Oken.MD,1991; Kojima K, 1996; Zelenima E.V, 1997,Robert C, BaldwinA, Bas et al (2002),[55][56], xem xét con người là một chỉnh thể toàn vẹn thống nhất về tâm thần và thể chất

Các trạng thái cảm xúc được hình thành trên cơ sở hoạt động của các cấu trúc dưới đồi, cấu tạo lưới, đồi thị , thông qua các chất dẫn truyền thần kinh

và các hormone trong cơ thể Các tác giảBougerol T, Brochier T, BaylÐ F.J (1995),Ferber Ch (1989),cho rằng, những kích thích từ môi trường bên ngoài

và bên trong cơ thể được phản ánh thông qua các giác quan Các xung động thần kinh đó đều đi qua thể lưới, hệ limbic rồi lên vỏ não Tại đây gây ra những thay đổi hoạt động của các cấu trúc thần kinh và các chất hoá học dẫn truyền thần kinh tương ứng với phản ứng cảm xúc nhất định Ảnh hưởng của cảm

xúc đến cơ thể thông qua 3 con đường[24][25][58]: Đường hệ thống tháp đến chi phối cơ xương; Đường thần kinh thực vật đến tạng phủ; Đường nội tiết dịch thể thông qua sự bài tiết các hormone tuyến yên Khi có sự tác động của các biến cố bất lợi (tình huống đe doạ cuộc sống, xung đột… ) làm thay đổi chức năng các cấu trúc thần kinh, đặc biệt hệ limbic, dưới đồi, cấu tạo lưới,

vỏ não mới, làm thay đổi hoạt tính các amin sinh học như Serotonin, Noradrenalin, và các hormone trong cơ thể làm xuất hiện các triệu chứng cơ thể- thực vật- nội tạng

Ở người cao tuổi, bị rối loạn trầm cảmvới các biểu hiện về cảm xúc

thường mờ nhạt trong khi các triệu chứng về cơ thể lại rõ nét, có sự tăng cường hoạt hoá hệ thần kinh thực vật- nội tạng Sự rối loạn của hệ thần kinh

thực vật, gây ra những rối loạn chức năng cho nhiều cơ quan trong cơ thể, như: tăng hoặc giảm nhịp tim, đánh trống ngực, tăng hoặc giảm huyết áp, táo bón, tăng tiết dịch đường tiêu hoá, tăng co thắt dạ dày gây đau bụng, tăng nhu động bài tiết ở ruột già gây ỉa chảy

Một số tác giả khác cho rằng, sự gia tăng của CRH trong hệ trục Hạ đồi- Tuyến yên- Vỏ thượng thận, kéo theo sự giảm ăn ngon miệng, mệt mỏi, giảm

ham muốn tình dục, rối loạn giấc ngủ, rối loạn vận động, lo âu, giảm khí sắc[49][50][58] Sự tăng phóng thích CRH trung tâm được tìm thấy ở những bệnh nhân trầm cảm, làm tăng tiết Glucocorticoide và cortisol Sự tăng tiết Glucocorticoide ức chế hoạt động thụ thể Serotonin nhóm 5-HT1A ở vùng hồi hải mã, làm xuất hiện các triệu chứng lâm sàng Các tác giả còn tìm thấy các triệu chứng rối loạn thần kinh cơ, các triệu chứng cơ thể chung như: đau đầu, đau cơ bắp, mệt mỏi, khó ngủ, tình trạng bực bội, cáu gắt, cũng như các triệu chứng như mạch nhanh, hồi hộp đánh trống ngực, bồn chồn bất an và giảm thích thú tình dục, bất lực đều liên quan đến tăng hoạt động T3

(Triiodothyronin), T4 (Thyroxin) Rối loạn các hoạt động trục Hạ đồi- Tuyến yên- Tuyến giáp, thường gặp trong các bệnh nhân trầm cảm cơ thể

Như vậy, cơ chế hoạt động thần kinh- thể dịch, trong đó vai trò của các

cấu trúc thần kinh, các axit amin ở não và các hormone trong cơ thể được coi

là bộ máy sinh hoá thần kinh tự điều chỉnh, chịu trách nhiệm về các rối loạn

cảm xúc và các rối loạn cơ thể

1.2 BIỂU HIỆN LÂM SÀNG CỦA RỐI LOẠN TRẦM CẢM

Theo mô tả kinh điển trầm cảm điển hình được biểu hiện bằng sự ức chế toàn bộ hoạt động tâm thần, bao gồm: Cảm xúc bị ức chế, tư duy bị ức chế, vận động bị ức chế[9][13]

Quan điểm mới của trầm cảm được đặc trưng bởi 3 triệu chứng chính, đặc trưng là khí sắc giảm, mất quan tâm thích thú, giảm năng lượng dẫn đến giảm các hoạt động và 7 triệu chứng phổ biến khác

Tuy nhiên đặc điểm triệu chứng của trầm cảm còn thay đổi phụ thuộc vào nhiều yếu tố, như mức độ của RLTC, đặc điểm lứa tuổi mắc rối loạn trầm cảm

1.2.1 Các biểu hiện lâm sàng của trầm cảm điển hình.Rối loạn trầm cảm

có các biểu hiện lâm sàng thường gặp như sau:

1.2.1.1 Khí sắc trầm

Các biểu hiện giảm khí sắc là biểu hiện thường gặp nhất ở các trạng thái trầm cảm Mức độ của biểu hiện này thay đổi tuỳ theo mức độ trầm cảm Trong trường hợp điển hình bệnh nhân biểu hiện sự đau khổ, chán nản, buồn rầu một cách rõ ràng thông qua lời nói, thái độ và dáng điệu Khí sắc trầm thường gặp là uể oải, cảm giác khó chịu, bất an, với nét mặt ủ rũ Hoặc là biểu hiện một nét mặt có những nét đặc trưng như nếp nhăn ở khoé miệng, trán, cung lông mày đều cụp xuống, mắt luôn nhìn xuống hoặc đôi khi là nét mặt thờ ơ, vô cảm Sự bế tắc trong suy nghĩ với một nỗi buồn bao phủ mà không giải thích được có thể dẫn đến hành vi tự sát ở bệnh nhân trầm cảm Tuy

nhiên có một số bệnh nhân vẫn giữ được nụ cười bên ngoài để che dấu khí sắc giảm, bởi có 10-15% số bệnh nhân phủ định cảm xúc của mình

Khi nghiên cứu RLTC ở những người có bệnh lý dạ dày - ruột, Trần Hữu Bình thấy 87% biểu hiện khí sắc giảm [55]

Theo Đinh Thị Hoan nghiên cứu rối loạn trầm cảm người tiền mãn kinh thì rối loạn khí sắc chiếm 87,7%

Lâm Tường Minh nghiên cứu về các triệu chứng cơ thể trong rối loạn trầm cảm ở người cao tuổi cho thấy tỷ lệ khí sắc giảm 87,2% [61]

1.2.1.2.Mất quan tâm thích thú

Mất quan tâm thích thú là một triệu chứng luôn song hành với giảm khí sắc nhưng ở các mức độ khác nhau Các nghiên cứu đều cho kết quả 80-100% có rối loạn này [57][59][62]

Bệnh nhân cảm thấy quá khứ, hiện tại và tương lai của mình không sáng sủa đôi khi người bệnh không thể mô tả được trạng thái của mình Người bệnh phàn nàn rằng họ ít hoặc không còn thích thú với các hoạt động, sinh hoạt hàng ngày Mọi vận động đều làm người bệnh tăng cảm giác chán nản, không có được cảm giác vui vẻ và hài lòng với thực tại dẫn đến không muốn tham gia các thú vui, giải trí, ngại tiếp xúc, mất các sở thích trước đây, không hoàn thành các công việc mình làm, do dự khó quyết định, vì vậy người bệnh thường né tránh, ngại các hoạt động xã hội, ngại giao tiếp với mọi người

1.2.1.3 Giảm năng lượng tâm thần

Đây cũng là một triệu chứng đặc trưng của trầm cảm, các biểu hiện là người bệnh luôn uể oải, mệt mỏi, mất sinh lực, cảm thấy nặng nhọc khi làm việc kể cả một công việc trước đây người bệnh dễ dàng thực hiện Do vậy người bệnh làm việc kém hiệu quả Người bị RLTC thường không hoàn thành công việc được giao phó hoặc bỏ dở công việc, hoặc rút lui vì mình cảm thấy không thể đảm đương

Triệu chứng này trong các công trình nghiên cứu về trầm cảm chiếm tỷ

lệ cao từ 85-100% [8][20][64][65]

1.2.1.4 Biểu hiện lo âu

Lo âu là một triệu chứng song hành với trầm cảm Bệnh nhân thường có cảm giác lo lắng, bồn chồn bất an, sợ hãi cho tình trạng sức khoẻ, các dự định

và tương lai của mình Bệnh nhân có thể có các biểu hiện rối loạn thần kinh thực vật như cảm giác hồi hộp, khó thở, đánh trống ngực, mạch nhanh, đau đầu, run rẩy tay chân, cảm giác nóng rát trong bụng, co thắt dạ dày, vã mồ hôi, nôn mửa Bệnh nhân khó ngủ vì suy nghĩ nghiền ngẫm trong đêm, thức giấc lúc nửa đêm, ác mộng Sự lo âu tồn tại dai dẳng một cách vô lý, căng thẳng, chờ đợi điều không mong muốn xảy ra Nhiều khi có cơn hoảng sợ có thể có phản ứng tấn công người khác, hoặc nguy cơ hành vi tự sát[22][29][73][74]

1.2.1.5 Ý tưởng và hành vi tự sát

Khi bị rối loạn trầm cảm và không được điều trị thỏa đáng Nhiều bệnh

nhân có suy nghĩ dai dẳng, không thể dứt ra được về cái chết Người bệnh luôn có cảm giác xung quanh không có mình thì sẽ tốt hơn cho nên lập kế hoạch tự sát và thực hiện hành vi tự sát Nguy cơ tự sát gặp trong tất cả các giai đoạn bệnh nhưng cao nhất là ngay lúc mới điều trị Các nghiên cứu cho rằng 10% bệnh nhân trầm cảm tự sát trong vòng 12 tháng từ khi phát bệnh Người cao tuổi nguy cơ tự sát 18% với các bệnh nhân trầm cảm tái diễn, 15% chết do tự sát [10][74][75]

1.2.1.6 Các triệu chứng sinh học

Các triệu chứng sinh học hay triệu chứng cơ thể thường gặp và quan trọng ở bệnh nhân trầm cảm và đặc biệt là người cao tuổi, phần lớn là các triệu chứng rối loạn hệ thần kinh thực vật Các biểu hiện triệu chứng cơ năng của hệ thần kinh, hô hấp, tuần hoàn, tiêu hoá [57][59][76][77][78]

Rối loạn giấc ngủ là dấu hiệu thường gặp hơn cả trong nhóm triệu chứng này (80 - 100%), với biểu hiện là giảm chất lượng giấc ngủ hoặc thời gian ngủ Có thể người bệnh khó vào giấc ngủ, hoặc là thức giấc lúc nửa đêm hoặc thức giấc sớm, cũng có thể người bệnh ngủ nhiều, giấc ngủ kéo dài bất thường, khi thức giấc vẫn cảm thấy mệt mỏi, không thoải mái Có khi người bệnh nằm suốt cả ngày nhưng lại không ngủ được, giấc ngủ thường nông dễ thức giấc hoặc thường xuyên có ác mộngthức sớm trước 2 giờ so với thường lệ[79][80]

Người bệnh giảm hoặc mất đi cảm giác ngon miệng hoặc chán ăn, mất hoàn toàn cảm giác thèm ăn uống dù không có bệnh lý thực thể nào, dẫn đến

từ chối ăn uống làm cho người bệnh bị sút cân, suy kiệt Một số trường hợp khác có thể ăn nhiều dẫn đến tăng trọng lượng cơ thể [55][60][81]

Giảm trọng lượng cơ thể có liên quan trực tiếp đến chán ăn, giảm cân đôi khi nặng nề Có trường hợp giảm 5% trọng lượng cơ thể trong một tháng [55] Các biểu hiện giảm hoặc mất khả năng tình dục là triệu chứng cũng hay gặp Nam giới có thể liệt dương

1.2.2 Các đặc điểm lâm sàng của trầm cảm ở người cao tuổi

[1][8][13][14][15][16][34][55][59][76]

Rối loạn trầm cảm có thể xuất hiện ở mọi lứa tuổi, đặc biệt hay gặp ở người cao tuổi (NCT) với các biểu hiện rối loạn từ mức độ nhẹ nhất cho đến mức độ nặng nề nhất [27].Trong thực tế ở cộng đồng có nhiều quan điểm sai lầm về sức khỏe tâm thần, cho rằng đây là biểu hiện bình thường ở giai đoạn tuổi già, đó là các biểu hiện suy thoái tự nhiên hay các rối loạn của thời kỳ thoái triển, chứ chưa phải hoàn toàn là bệnh lý [22][38][71]

Trước khi có tiêu chuẩn quốc tế về rối loạn khí sắc, các nghiên cứu dịch

tễ thống kê có các kết quả khác nhau do sử dụng các tiêu chuẩn chẩn đoán khác nhau Năm 1960 ở Pháp cho rằng RLTC ở NCT có biểu hiện trầm uất

chiếm 1/2 số NCTcó vấn đề về sức khoẻ tâm thần đến khám Một nghiên cứu khác của Polvan (1965) đưa ra tỷ lệ 10,7% có biểu hiện buồn rầu u uất Trong khi ở Anh thời kỳ này Schachter cho thấy chẩn đoán trầm cảm rất ít gặp, trên 100.000 hồ sơ NCT khám bệnh thì số lượng trầm cảm là 4,5%

Lâm sàng RLTC ở NCT rất đa dạng, do đó tiêu chí (hay tiêu chuẩn) để xác định trầm cảm cũng khác nhau tuỳ theo từng tác giả D.J Duches nhấn mạnh trạng thái RLTC ở NCT chỉ được tính với các biểu hiện trầm cảm nặng, điển hình, có hậu quả nặng nề Easson (1978) cho rằng các nhà lâm sàng chưa quan tâm và nhận biết đầy đủ,tuy nhiên thừa nhận rối loạn trầm cảm là một biểu hiện thường xẩy ra ở NCT

Trầm cảm ở người cao tuổi có những đặc thù riêng khác so với trầm cảm

ở người trẻ, đó là:

- Thường thể hiện bằng triệu chứng cơ thể như đau đầu, đau bụng, đau ngực, ngột ngạt kèm cảm giác lo âu, buồn, chán nản Chính vì các biểu hiện triệu chứng cơ thể nổi bật nên đối với các thể trầm cảm cảm nhẹ hay trầm cảm che đậy bởi triệu chứng cơ thể thường không được phát hiện chẩn đoán

và tất nhiên không được điều trị Đa phần các trường hợp này bệnh nhân được người thân đưa đến các cơ sở nội khoa với các chẩn đoán và điều trị bệnh lý

về tim mạch, tiêu hoá, thần kinh, cơ xương khớp nhưng không thấy có các bằng chứng tổn thương thực thể rõ ràng

- Khí sắc dao động: Người cao tuổi có thường có khí sắc không ổn định

rõ rệt, hay cáu kỉnh, dễ xúc động, không giải thích được nguyên nhân

- Rối loạn tâm thần vận động Các rối loạn tâm thần vận động thay đổi tuỳ từng mức độ nặng nhẹ của trầm cảm Trong những trường hợp nhẹ triệu chứng này có thể kín đáo, có khi người xung quanh không nhận biết được Khoảng 50% bệnh nhân có biểu hiện tình trạng chậm chạp (trong ngôn ngữ,

tư duy và vận động) Mức độ trầm cảm nặng sẽ biểu hiện giảm những hoạt

động, nhiều khi sững sờ bất động Người bệnh ngồi hàng giờ mà không muốn tiếp xúc với ai Sự rối loạn tâm thần vận động có thể từ nhẹ đến nặng, từ suy giảm sự nhiệt tình Trên cơ sở tình trạng bị ức chế, giảm khí sắc, thất vọng người bệnh có thể đột nhiên vùng vẫy, bỏ chạy hay tự sát bất ngờ Một số tác giả coi chậm chạp tâm thần vận động như là biểu hiện chắc chắn của trầm cảm Ngược lại một số bệnh nhân lại thể hiện tình trạng kích thích (bồn chồn,

đi đi lại lại, cuống quít, bất an, rên rỉ ), một số ít có thể kích động hằn học đau khổ Trong bệnh cảnh trầm cảm ở người cao tuổi các triệu chứng về khí sắc hay mất quan tâm thích thú đôi khi mờ nhạt và thường ẩn mình sau bệnh

cơ thể sẵn có của người già, sự kêu ca phàn nàn về các bệnh cơ thể mà tăng hay giảm có chịu sự tác động tâm lý E.Frank và Cs nhận thấy 36-41% có biểu hiện kích thích tâm lý vận động [66][67][68]

Người cao tuổi có thể có các biểu hiện rối loạn hành vi, mâu thuẫn với người thân, đi lang thang, lạm dụng các chất như bia, rượu và các chất gây nghiện [57][81][82]

- Các rối loạn nhận thức trong trầm cảm Thay đổi nhận thức là một biểu hiện quan trọng và thường gặp ở bệnh nhân rối loạn trầm cảm ở người cao tuổi, tuy nhiên ở các mức độ khác nhau Người cao tuổi bị trầm cảm thường

có biểu hiệnkhó tiếp thu các thông tin mới, suy giảm trí nhớ, suy giảm sự tập trung chú ý, tư duy chậm lại hay suy tưởng các chủ đề tiêu cực, bi quan, người bệnh ít nói hoặc không nói Nhiều suy tưởng, hồi ức mang nội dung trầm cảm: bi quan, đánh giá thấp về bản thân, cảm thấy mình hèn kém, tội lỗi, thường suy nghĩ về một quá khứ sai lầm, tự khiển trách mình, thổi phồng các thất bại trong cuộc sống Có thể có nhận cảm tủi hổ, không xứng đáng, có thể dẫn tới hoang tưởng bị tội Hậu quả của những suy nghĩ bi quan này là ý tưởng dẫn đến hành vi tự sát, tự huỷ hoại, vì họ cho rằng chỉ có cái chết mới

là cách giải quyết triệt để nhất Người bệnh dần bị kiệt sức, sợ hãi, bất động

Trần Hữu Bình nghiên cứu trầm cảm ở bệnh nhân có rối loạn dạ dày ruột thực thể cho tỷ lệ 72,2% giảm tập trung chú ý [55][60][70][71][72]

- Các triệu chứng loạn thần khá thường gặp (hoang tưởng bị hại, bị bỏ rơi ) tính chất của hoang tưởng và ảo giác thường phù hợp với cảm xúc và liên quan chặt chẽ với các triệu chứng cơ thể

- Các hoạt động xã hội: người cao tuổi có các triệu chứng trầm cảm thường thu mình, cô lập không muốn giao tiếp hay tham gia các hoạt động đoàn thể, luôn phàn nàn về bản thân hoặc khó chia sẻ với mọi người Bệnh nhân ít hoặc không quan tâm đến các hoạt động diễn ra xung quanh với những người xung quanh, có thể ngay cả với những người thân thiết nhất Các biểu hiện thay đổi ở các mức độ khác nhau, từ kém nhiệt tình đến tình trạng thờ ơ Hứng thú giảm cả trong công việc, trong quan hệ với người thân hay đoàn thể, mất hẳn hứng thú sinh hoạt tình dục, mà không có một tình trạng bệnh lý thực thể nào rõ ràng

- Rối loạn ăn: Thường nổi bật là cảm giác chán ăn, không có hứng thú trong ăn uống, mất cảm giác ngon miệng Hậu quả là bệnh nhân bị giảm cân

và tạo cơ hội để các bệnh khác phát triển Tuy nhiên có thể ăn nhiều hơn bình thường dẫn đến tăng cân Tăng hay giảm cân là triệu chứng cần lưu ý ở người cao tuổi, bởi đây là giai đoạn thoái triển mạnh mẽ và nhanh chóng về thể chất, nên triệu chứng tăng cân có thể là biểu hiện của các bệnh thực thể khác

- Rối loạn giấc ngủ, người cao tuổi trầm cảm thường có biểu hiện mất ngủ nhiều hơn là ngủ nhiều, trong rất nhiều trường hợp bệnh nhân thường xuyên có ác mộng Có thể người cao tuổi hay nằm nhiều nhưng lại mất ngủ Người cao tuổi trầm cảm thường phàn nàn khó vào giấc ngủ hay chất lượng giấc ngủ giảm sút, luôn bị thức giấc lúc nửa đêm, dậy sớm

- Tự sát cũng là một triệu chứng rất nghiêm trọng trong rối loạn trầm cảm ở người cao tuổi [83], ở các mức độ khác nhau từ ý tưởng đến có hành vi

tự sát Người cao tuổi thực hiện hành vi tự sát bằng các hình thức khác nhau như uống thuốc, tự gây tai nạn cho mình, thắt cổ, cắt mạch máu, nhảy lầu

- Lykouras L (2002) nghiên cứu 40 bệnh nhân rối loạn trầm cảm có loạn thần có hành vi tự sát và 64 bệnh nhân rối loạn trầm cảm không loạn thần có hành vi tự sát ở người cao tuổi Tác giả không nhận thấy có sự khác biệt về tự sát giữa 2 nhóm bệnh nhân này Từ đó tác giả kết luận rằng loạn thần không làm tăng nguy cơ tự sát ở bệnh nhân trầm cảm cao tuổi[58][97] Schatzberg AF và đồng nghiệp (2008) thấy rằng ở những bệnh nhân tìm cách tự sát thì 80% trong số đó bị rối loạn trầm cảm nặng và trong số những bệnh nhân bị rối loạn cảm xúc, tự sát có liên quan chặt chẽ đến độ tuổi khởi phát muộn và những người mà có nhiều ý định tự sát thường được chẩn đoán

là trầm cảm có loạn thần[98]

Hội chứng Cotard là một dạng đặc biệt của trầm cảm nặng, đặctrưng bởi đến các hoang tưởng hư vô rất nặng nề Người bệnh cho rằng phủ tạng của mình thối rữa, ruột gan hỏng hết không thể ăn uống gì được Họ cho rằng mình chẳng có giá trị gì Người bệnh tin cả gia đình họ đều đã chết thê thảm, trái đất đang sụp đổ tan vỡ, loài người đang bị diệt vong Trong trạng thái này người bệnh thường có ý tưởng và hành vi tự sát [43]

Tự sát thường xẩy ra ở bệnh nhân có mức độ trầm cảm nặng Theo Mitchellvà Cs (1988), có 39% người cao tuổi bị trầm cảm toan tự sát Nguy

cơ tự sát tăng gấp 30 lần ở người cao tuổi rối loạn cảm xúc lưỡng cực so với quần thể chung, 19% số người cao tuổi có rối loạn cảm xúc lưỡng cực tử vong

do tự sát (Goodwin et Jamison, 1990) Theo D.A.Brent và Cs (1988), rối loạn cảm xúc lưỡng cực có thể là nguy cơ chủ yếu được tìm thấy ở người cao tuổi

đã tự sát (28% ở các bệnh nhân rối loạn cảm xúc lưỡng cực đã tử vong, 17%

số bệnh nhân rối loạn đơn cực đã tử vong) Các trường hợp rối loạn cảm xúc lưỡng cực đặc biệt thể hỗn hợp có nguy cơ tự sát cao hơn rối loạn đơn cực Sự

tự sát xẩy ra đặc biệt trong 10 năm đầu của bệnh mà không có sự phân biệt theo giới [83]

1.2.3 Một số thể trầm cảm đặc biệt thường gặp ở người cao tuổi

1.2.3.1Trầm cảm sau các bệnh nội khoa (Trầm cảm thực tổn)

Từ năm 1973, Kielholz.P mô tả một hình thái TC phát sinh sau một bệnh

cơ thể gọi là TC thực tổn Trầm cảm thứ phát sau một bệnh cơ thể chiếm 20 – 80% các trường hợp TC trên lâm sàng Trầm cảm do nguyên nhân thực tổn phần lớn gặp ở các bệnh cơ thể mạn tính Tỷ lệ TC ở bệnh nhân Alzheimer là

15 – 40%.Khoảng 50% bệnh nhân đột qụy có dấu hiệu TC

Rối loạn trầm cảm hình thành sau phản ứng cảm xúc lâu dài của người bệnh đối với bệnh thực thể mạn tính, là mối liên hệ qua lại giữa cơ thể và tâm thần, như là phản ứng trước sự thay đổi môi trường bên trong của cơ thể Rối loạn trầm cảm cũng có thể xuất hiện sau những tổn thương ở hệ thống thần kinh trung ương Năm 1992 Tổ chức Y tế Thế giới phân loại RLTC xuất hiện thứ phát sau một bệnh lý của não hoặc bệnh cơ thể, gọi là trầm cảm thực tổn (mục F06-ICD10)[14][15] Các bệnh thường gặp là: nhiễm khuẩn, nhiễm độc, các bệnh mạn tính: tim mạch (Suy tim, tăng huyết áp, nhồi máu cơ tim ); Đái tháo đường; tai biến mạch máu não (xuất huyết não, nhồi máu não ); các bệnh xương và khớp (loãng xương, gãy xương ); các bệnh về phổi (hen phế quản mãn, tâm phế mãn…); Alzheimer, Parkinson[29][37][85]

Các tác giả cho rằng tuy chưa thấy có rối loạn thực tổn đặc hiệu nào liên quan đến trầm cảm khởi phát muộn, song sự thoái hóa không đặc hiệu ở hệ thần kinh TW là điều kiện để dẫn đến các rối loạn trầm cảm ở người cao tuổi Nhiều loại thuốc có thể gây ra trầm cảm nhất là khi dùng cho người cao tuổi: Các chất ức chế hệ thần kinh TW (rượu, bia, benzodiazepine, bacbiturate…), các thuốc hạ huyết áp (Reserpine, Clonidine, methyldopa…) cũng như các thuốc corticosteroid, thuốc chống co giật, thuốc chống lao [82][86]

1.2.3.2 Trầm cảm với các triệu chứng cơ thể (masked depression)

* Trầm cảmbiểu hiện bằng các triệu chứng cơ thể Việc chẩn đoán trầm

cảm được che đậy bằng rối loạn cơ thể đặc biệt tuổi già là rất khó khăn, bởi vì:

sự biểu hiện rối loạn trầm cảm là “dưới ngưỡng”, pha tạp nhiều triệu chứng tâm thần và cơ thể không đáp ứng tiêu chuẩn của bất cứ một rối loạn trầm cảm nào trong hệ thống phân loại trầm cảm được biệt định trong ICD – I0 Từ việc nghiên cứu đặc điểm các triệu chứng, khám xét lâm sàng chi tiết sự diễn biến của các rối loạn và sự đáp ứng đối với điều trị, sự hỗ trợ của test Beck, Zung, thang đánh giá trầm cảm người cao tuổi cho phép thầy thuốc lâm sàng có cơ sở

chẩn đoán được “Trầm cảm biểu hiện bằng các triệu chứng cơ thể”:

Schachter M (1960),xếp trầm cảm biểu hiện bằng các triệu chứng cơ thể vào nhóm "trầm cảm không điển hình", TC mờ nhạt được ngụy trang bởi các rối loạn cơ thể, thần kinh thực vật nội tạng[63]

Theo Kielholz P 1973, 1975, trầm cảm cơ thể là một hình thái bệnh lý mà trong đó các triệu chứng cơ thể ở vị trí hàng đầu Avoruxki G.IA và cộng sự (1987) cho rằng trầm cảm cơ thể là một tổng hợp các triệu chứng phức tạp, không thống nhất bao gồm trong đó là triệu chứng suy nhược, loạn cảm giác bản thể, rối loạn thần kinh thực vật nội tạng trên nền cảm xúc trầm cảm kín đáo, nhẹ nhàng[87]

Người bệnh luôn phàn nàn về các triệu chứng cơ thể một cách mơ hồ lúc tăng lúc giảm như: đau nhức, tức ngực, cảm giác ngạt thở, cồn cào dạ dày, ăn không tiêu

Sự hiện có các triệu chứng trầm cảm nhẹ (trầm cảm không điển hình, trầm cảm mờ nhạt, trầm cảm mỏng manh) trong hình ảnh lâm sàng của bệnh Các rối loạn cảm xúc khó phát hiện do bệnh nhân thường không nhận biết sự giảm khí sắc mà giải thích đó là những khó chịu về cơ thể Do đó, cần theo dõi mức độ triệu chứng để phát hiện được sự ức chế nhẹ như: giảm cảm giác

khó chịu, khó giao tiếp, hạn chế tiếp xúc, giảm hứng thú vốn có đối với những công việc trước đây[61]

+ Người bệnh thường xuyên rối loạn giấc ngủ, ăn không ngon miệng, mệt mỏi, giảm sinh lực, giảm thích thú tình dục

+ Các triệu chứng tăng lên vào buổi sáng, và giảm đi vào chiều tối

+ Điều trị bệnh cơ thể không có hiệu quả

+ Đáp ứng tốt với các thuốc chống trầm cảm

Do những đặc điểm của trầm cảm là có nhiều triệu chứng cơ thể đa dạng, đặc biệt là các triệu chứng đau,rối loạn cảm giác, gây lo lắng, cũng như các triệu chứng rối loạn thực vật, nội tạng không nằm trong khuôn khổ của một bệnh thực tổn nhất định Bác sĩ cần phân biệt với các rối loạn tâm thần khác

có những biểu hiện tương tự như tâm căn suy nhược, bệnh cơ thể tâm sinh, rối loạn phân ly, rối loạn lo âu, rối loạn chức năng thần kinh tự trị dạng cơ thể, rối loạn nghi bệnh[55][61]

Trong trầm cảm che đậy bằng các rối loạn cơ thể, bệnh nhân rất khó khăn trong việc mô tả các cảm giác của mình Trong các lời than phiền của họ nhấn mạnh về các triệu chứng cơ thể mang đặc điểm di chuyển Đó là một trong những điểm cơ bản của trầm cảm bằng các triệu chứng cơ thể đang tiến triển Thêm nữa, trầm cảm biểu hiện bằng các triệu chứng cơ thể thường diễn biến lâu dài có khi hàng chục năm.[14][55]

1.2.3.3.Trầm cảm do căn nguyên tâm lý

Đối với người già có nhiều nguyên nhân đặc biệt là sự cô đơn, (vấn đề về hưu, giảm các mối quan hệ xã hội, mâu thuẫn gia đình, ly thân, ly dị, góa bụa,

… ), các sang chấn tâm lý khác (con cái hư hỏng, cảm giác bất lực đuối sức trước cuộc sống, cảm giác là người thừa, là gánh nặng của gia đình, và xã hội,

kinh tế … ), cũng như các bệnh cơ thể mạn tính khác nhau có vai trò rất quan trọng trong rối loạn trầm cảm ở người già

Các yếu tố gây stress và những biến cố trong cuộc sống nếu kéo dài, tích lũy lại gây ra sự quá tải về tâm lý tác động vào nhân cách dễ bị tổn thương là nguyên nhân gây nên trầm cảm [89]

1.2.3.4.Trầm cảm với các triệu chứng loạn thần [9][13][38][53]

Các triệu chứng loạn thần thường xuất hiện trong trầm cảm ở người cao tuổi Trầm cảm có loạn thần ở người cao tuổi thường có các triệu chứng nặng hơn, nguy cơ tái phát cao, ý nghĩ tự tử nhiều hơn Các nghiên cứu trầm cảm

có loạn thần ở người già thấy rằng có mối liên quan với sa sút trí tuệ [91] Nelson và cs quan sát thấy hoang tưởng ở 39 bệnh nhân trong 109 bệnh nhân trên 60 tuổi điều trị trầm cảm Mayers và Greenberg đã báo cáo khoảng

24 - 53% bệnh nhân cao tuổi trầm cảm nằm viện có hoang tưởng Hoang tưởng thường bao gồm: bị ngược đãi, có tội lỗi, nghi bệnh, ảo giác có thể xuất hiện và có ý nghĩ tự sát dai dẳng

1.2.3.4.1.Các hoang tưởng: Thường gặp ở trầm cảm có loạn thần khởi phát

muộn sau 65 tuổi (hơn là ở trầm cảm có loạn thần khởi phát trước tuổi 65) [50] Các hoang tưởng xuất hiện trên nền của rối loạn trầm cảm Các hoang tưởng xuất hiện vào thời điểm trầm cảm nặng Khi rối loạn trầm cảm mất đi thì các triệu chứng hoang tưởng cũng mất theo [69]

Hoang tưởng đa dạng, không ổn định Các tác giả chia hoang tưởng trong trầm cảm có loạn thần làm 2 loại: phù hợp với khí sắc và không phù hợp với khí sắc Sự phân chia chỉ là tương đối vì cả 2 loại hoang tưởng có thể xuất hiện đan xen nhau trên cùng một bệnh nhân, làm cho bệnh cảnh lâm sàng trở nên phức tạp

- Hoang tưởng phù hợp với khí sắc hay gặp hơn trong trầm cảm có loạn thần như hoang tưởng tự buộc tội, hoang tưởng nghi bệnh… Bệnh nhân cho

rằng mình có nhiều tội lỗi nặng nề, họ hồi tưởng lại các khuyết điểm nhỏ mà

họ đã mắc phải trước đây, khuếch đại lên, giải thích chúng như một tội lỗi nặng nề, cho rằng đó là nguyên nhân gây nên các bất hạnh cho bản thân, gia đình và xã hội… Bệnh nhân thấy mình không đáng được nằm viện, không đáng được chăm sóc… Bệnh nhân cho rằng mình bị bệnh nặng nề, các cơ quan trong cơ thể bị hỏng, các triệu chứng cơ thể dù nhẹ cũng được họ cho là triệu chứng của bệnh nan y, không thể chữa khỏi

Có thể hoang tưởng không phù hợp với khí sắc như hoang tưởng bị hại,

bị theo dõi… Bệnh nhân cho rằng có ai đó theo dõi, hoặc cho rằng có một thế lực nào đó đang tìm cách làm hại mình

Trầm cảm có loạn thần phù hợp với khí sắc tỉ lệ khỏi bệnh là 40-50% Trầm cảm có loạn thần không phù hợp với khí sắc có tỉ lệ khỏi bệnh chỉ đạt 19-20%[71] Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng trên một bệnh nhân có thể

có cả triệu chứng loạn thần phù hợp khí sắc và loạn thần không phù hợp khí sắc[94]

Hoang tưởng chiếm ưu thế ở người trên 60 tuổi thường là hoang tưởng nghi bệnh Các nghiên cứu cho thấy 65% nam và 62% nữ (người già) bị trầm cảm có các triệu chứng nghi bệnh Các triệu chứng thường tập trung vào bộ máy tiêu hóa , tim mạch, tiết niệu… Hoang tưởng nghi bệnh thường tồn tại rất dai dẳng, đồng thời với ăn mất ngon miệng, sút cân nhanh chóng Đôi khi bệnh nhân không chịu ăn uống hoàn toàn và hậu quả là trạng thái suy kiệt về

cơ thể, rối loạn chuyển hóa nước, điện giải… đe dọa cuộc sống bệnh nhân Do vậy cần được phát hiện và điều trị kịp thời[47][58]

Sự tái phát nhiều lần các triệu chứng trầm cảm và các hoang tưởng nghi bệnh có thể làm tăng nguy cơ tự sát ở người cao tuổi[58][94] Trầm cảm nghi bệnh người cao tuổi thường khó trong chẩn đoán vì bệnh nhân thường từ chối hoặc bỏ qua các triệu chứng, dấu hiệu của trạng thái ức chế cảm xúc Họ

thường biểu lộ một triệu chứng nghi bệnh, các triệu chứng loạn cảm giác bản thể, rối loạn giấc ngủ, rối loạn sự ngon miệng, các triệu chứng đau nhức mơ

hồ, ở đầu, cột sống, các khớp, các rối loạn thần kinh thực vật… Tuy nhiên theo các tác giả sự đáp ứng với các trị liệu bằng thuốc chống trầm cảm là một nhân tố quan trọng để xác định một rối loạn cảm xúc thực sự nằm bên dưới các biểu hiện lâm sàng

1.2.3.4.2.Ảo giác

Trên một bệnh nhân có thể có ảo giác kết hợp với hoang tưởng hoặc chỉ

có ảo giác đơn thuần Ảo giác xuất hiện trên nền khí sắc trầm rõ ràng và có quan hệ chặt chẽ với các triệu chứng khác của trầm cảm Ảo giác trong trầm cảm có loạn thần thường gặp nhất là ảo thanh (36.63%), ảo thị, ảo giác xúc giác, ảo khứu hiếm gặp[32][42][94]

Theo Rossetos Gournellis(2001), ảo thanh trong trầm cảm có loạn thần

là ảo thanh giả, có vị trí trong đầu bệnh nhân Lúc đầu các âm thanh này thường đơn giản là tiếng ồn, tiếng ù hoặc có thể giống tiếng còi tàu, tiếng nhạc vv… Các ảo thanh thô sơ này khiến bệnh nhân khó chịu, ảnh hưởng đến sinh hoạt của bệnh nhân Trên nền trầm cảm nặng, khi có ảo thanh thô sơ, tình trạng mất ngủ và lo âu của bệnh nhân lại càng tăng, bệnh nhân thêm bi quan chán nản, có thể dẫn đến hành vi tự hủy hoại thân thể hoặc hành vi tự sát [90][94]

Ảo thanh trong trầm cảm thường là giọng nói kết tội, phỉ báng, khẳng định ý nghĩ mất giá trị của bệnh nhân, bình phẩm chê bai về phẩm chất, tư cách của bệnh nhân Nặng nhất là ảo thanh chi phối xui khiến hay ra lệnh cho bệnh nhân tự sát

Ảo thanh có thể phù hợp với khí sắc hoặc không phù hợp với khí sắc Nhiều tác giả cho rằng ảo thanh không phù hợp với khí sắc tuy ít gặp hơn nhưng có tiên lượng nặng hơn so với ảo thanh phù hợp với khí sắc

Ảo thị trong trầm cảm có loạn thần hiếm gặp và thường gặp ở bệnh nhân cao tuổi có kết hợp với sững sờ Bệnh nhân nhìn thấy các hình ảnh không có thật thường là các hình ảnh ghê rợn của các tai nạn và thảm họa Một số tác giả nhưBrice Pitt (1982), Herrmann LL (2007)cho rằng ảo thị ở bệnh nhân trầm cảm có loạn thần cao tuổi có thể do căn nguyên thực tổn như teo não và lạm dụng rượu[88][92]

1.2.3.4.3.Căng trương lực

Hội chứng căng trương lực gặp ở 20% số trường hợp trầm cảm nặng có loạn thần Có thể là sững sờ, uốn sáp, bất động căng trương lực hoặc kích động căng trương lực Theo Lefteris Lykouras (2000)trầm cảm sững sờ là một dạng của trầm cảm có loạn thần Căng trương lực làm thay đổi tiên lượng của trầm cảm và việc điều trị trở nên khó khăn hơn Các thuốc chống trầm cảm đơn thuần ít kết quả đối với bệnh nhân này, cần phải điều trị bằng sốc điện hoặc kết hợp thuốc an thần kinh với thuốc chống trầm cảm[94]

Bảng 1.1.Tần xuất các triệu chứng trầm cảm theo tuổi (Mitchell et al., 2006) [99]

1.2.3.4.4.Đặc điểm trầm cảm trong rối loạn cảm xúc lưỡng cực ở người

cao tuổi

Trầm cảm trong rối loạn cảm xúc lưỡng cực (RLCXLC) ở NCT là chủ

đề ngày càng được quan tâm, các tiến bộ về các lĩnh vực sinh học, di truyền học, dược lý học đã được vận dụng để tìm hiểu Biểu hiện lâm sàng trầm cảm trong RLCXLC ở NCT cũng gần giống như trầm cảm trong RLCXLC ở trẻ tuổi, tuy nhiên có một số triệu chứng đặc thù cho lứa tuổi này[51]

Người cao tuổi có nhiều sự thay đổi về thể chất, tâm sinh lý nên việc chẩn đoán trầm cảm trong RLCXLC ở NCT giai đoạn này gặp nhiều khó khăn Các biểu hiện trầm cảm trong RLCXLC ở NCT thường kín đáo hơn ở tuổi trẻ (Goodwin và Jaminson, 1990)

Biểu hiện các triệu chứng loạn thần rõ ràng ở 30% các trường hợp, các biểu hiện của loạn thần chủ yếu là các rối loạntư duy, như ngôn ngữ nghèo nàn, rời rạc (tư duy rời rạc, thiếu logic) Nội dung tư duy thường bao gồm hoang tưởng bị tội, bị bỏ rơi các nghi thức ám ảnh Các triệu chứng về loạn thần này kéo dài làm khó khăn trong quá trình chẩn đoán ở 50% các trường hợp RLCXLC ở NCT (Carlson và Cs, 1994), và điều này cũng cần đặt ra vấn

đề chẩn đoán phân biệt với tâm thần phân liệt khởi phát muộn

Trong khi chẩn đoán rối loạn cảm xúc ở người trưởng thành thường là với các triệu chứng hưng cảm và trầm cảm khá rõ ràng, thì ở người cao tuổi chẩn đoán trạng thái trầm cảm trong RLCXLC lại chủ yếu bằng triệu chứng mệt mỏi, bồn chồn kết hợp với sự cau có hoặc hay cáu giận (Puig – Antich, 1986) Trong giai đoạn hưng cảm có thể chỉ biểu hiện với một giọng điệu sảng khoái hưng phấn, hoặc biểu hiện bởi tính khí không ổn định, hoặc sự cáu giận hay quá khích (tuy nhiên triệu chứng hay cáu giận cũng có thể gặp ở giai đoạn đầu của RLTC) Khí sắc trầm cảm có thể bị che đậy hoặc biểu hiện bằng

các triệu chứng khác như phàn nàn cơ thể (mệt mỏi, đau đầu, tức ngực ) Dù cho bản chất về khí sắc thay đổi thế nào thì các biểu hiện như cau có, xung động được xem như là những biểu hiện chính của rối loạn khí sắc

Một số tác giả cho rằng có sự khác biệt đáng kể giữatiens triển trầm cảm trong RLCXLC xuất hiện sớm ở người trẻ tuổi với trầm cảm trong RLCXLC xuất hiện muộn ở người cao tuổi Tác giả G.A Carlson nghiên cứu sự tiến triển

ở 695 bệnh nhân bị RLCXLC biểu hiện trước 40 tuổi và các bệnh nhân biểu hiện bệnh sau 60 tuổi cho thấy ở nhóm bệnh nhân trẻ có sự giảm đáng kể các triệu chứng trong 2 năm đầu (sau đợt hưng cảm đầu tiên) M.Strober (1995) nghiên cứu theo dõi 5 năm ở 54 người trưởng thành có RLCXLC cho thấy 4% vẫn có các rối loạn tiếp diễn, 44% biểu hiện giảm mức độ trầm cảm và hưng cảm, 21% biểu hiện có thêm ít nhất 2 chu kỳ trong quá trình theo dõi

Nguy cơ tự sát ở NCT bị trầm cảm trong RLCXLC tăng cao hơn ở nhóm

bị các rối loạn tâm thần khác (Brent và cs, 1988) hoặc ở nhóm không có các vấn đề về sức khoẻ tâm thần (Lewinsohn và cs, 1995) Tác giả Goodwin và Jaminson (1990) tóm tắt trên 30 nghiên cứu từ 1938-1988 (9500 bệnh nhân) thấy có 19% người cao tuổi bị trầm cảm trong RLCXLC đã có hành vi tự sát Việc tự sát thường diễn ra trong 10 năm đầu của rối loạn, đặc biệt ở NCT và người trưởng thành có nhân cách dễ bị tổn thương Các yếu tố nguy cơ tự sát

ở NCT là trầm cảm trong RLCX Rối loạn khí sắc, thiếu sự quan tâm chăm sóc của người thân, nỗi cô đơn, cô độc là yếu tố làm gia tăng hành vi tự sát của người cao tuổi Ý tưởng tự sát hay gặp ở giai đoạn hỗn hợp hơn là giai đoạn hưng cảm và đặc biệt tăng đáng kể đối với mức độ nặng của các triệu chứng trầm cảm (Strakowski và cs, 1996)

Tiên lượng trầm cảm trong RLCXLC ở NCT còn phụ thuộc vào biểu hiện triệu chứng lâm sàng, tiền sử gia đình có các vấn đề về sức khoẻ tâm thần (Akiskal và cs, 1983)

1.3 CHẨN ĐOÁN TRẦM CẢM (Ở NGƯỜI CAO TUỔI)

1.3.1 Các tiểu chuẩn chẩn đoán trầm cảm điển hình

Tiêu chuẩn chẩn đoán trầm cảm điển hình ở NCT cũng tuân theo Phân loại bệnh Quốc tế lần thứ X (ICD-10), hay bảng Phân loại các rối loạn tâm thần và hành vi của Hội Tâm thần học Hoa Kỳ (DSM-IV) Trong dạng điển hình trầm cảm nặng được biểu hiện bằng các triệu chứng gần như các triệu chứng trầm cảm ở trưởng thành, các triệu chứng có thể mang tính chất cấp diễn hoặc kéo dài và nặng nề [14][15]

a.Theo tiêu chuẩn DSM-IV[15]

Giai đoạn trầm cảm biểu hiện ít nhất 2 tuần:

- Là giai đoạn đánh dấu sự thay đổi so với trước đây

- Trong ít nhất 2 tuần các triệu chứng luôn luôn tồn tại trong phần lớn thời gian, trong hầu hết các ngày

- Trong 9 triệu chứng sau, ít nhất có 5 triệu chứng và bắt buộc phải có triệu chứng (1) hoặc (2):

1- Khí sắc trầm hoặc cau có

2- Giảm ham muốn (sự quan tâm) hoặc hứng thú trong hầu hết các hoạt động 3- Giảm hoặc tăng cân một cách bất thường hoặc giảm hoặc tăng cảm giác ngon miệng

4- Mất ngủ hoặc ngủ nhiều

5-Tăng hoặc giảm tâm thần vận động

6- Mệt mỏi hoặc mất năng lượng

7- Tự ti hoặc mặc cảm tội lỗi

8- Khó tập trung chú ý, khó đưa ra quyết định

9- Suy nghĩ về cái chết, ý tưởng tự sát hoặc tự sát

Trầm cảm điển hình có thể chia ra mức độ nhẹ, trung bình và nặng

* Phân loại:

296.2X Rối loạn trầm cảm điển hình, giai đoạn đơn độc

296.3X Rối loạn trầm cảm điển hình, tái diễn

296.5X Rối loạn cảm xúc lưỡng cực I, giai đoạn trầm cảm

296.6X Rối loạn cảm xúc lưỡng cực I, giai đoạn hỗn hợp

296.89 Rối loạn cảm xúc lưỡng cực II

301.13 Rối loạn khí sắc chu kỳ

b Theo Tổ chức Y tế Thế giới (ICD-10)[14]

Việc chẩn đoán dựa trên sự xuất hiện của:

Ba triệu chứng đặc trưng của trầm cảm:

 Khí sắc trầm

 Mất mọi quan tâm thích thú

 Giảm năng lượng dẫn đến tăng sự mệt mỏi và giảm vận động

Bảy triệu chứngphổ biến khác:

 Giảm sút tập trung chú ý

 Giảm lòng tự trọng và lòng tự tin

 Có ý tưởng bị tội và không xứng đáng, vô dụng

 Không tin tưởng vào tương lai

 Có ý tưởng và hành vi tự huỷ hoặc tự sát

 Rối loạn giấc ngủ

 Ăn không ngon miệng hoặc từ chối ăn, giảm trọng lượng cơ thể (5% trở lên) trong vòng 4 tuần

Thời gian tổi thiểu của cả giai đoạn trầm cảm phải kéo dài cần thiết ít nhất 2 tuần Tiêu chuẩn về thời gian để phân biệt với các phản ứng cảm xúc buồn rầu xuất hiện trong một số hoàn cảnh đặc biệt hoặc sau một Stress

*Phân loại của TCYTTG (ICD-10):trong đó:

F06: Rối loại cảm xúc thực tổn (F06.32)

F31: Rối loạn cảm xúc lưỡng cực giai đoạn trầm cảm (Từ F31.3-F31.6)

F32: Giai đoạn trầm cảm (Từ F32.1-F32.9)

F33: Rối loạn trầm cảm tái diễn (Từ F33.0-F33.9)

Cũng giống như tiêu chuẩn DSM-IV, giai đoạn trầm cảm được chia thành 3 mức độ: nhẹ, vừa và nặng

1.3.2 Phân loại theo ICD-10

1.3.2.1 Trầm cảm nhẹ

Bệnh nhân ở giai đoạn trầm cảm nhẹ thường gặp trong các cơ sở chăm sóc sức khoẻ ban đầu, hay ở các phòng khám nội khoa, hoặc chưa được quan tâm bởi lẽ các triệu chứng có tính đặc thù tâm thần chưa thật sự rõ ràng, trong khi đó các triệu chứng cơ thể lại nổi bật Do vậy có tỷ lệ lớn các bệnh nhân trầm cảm nhẹ không được phát hiện và hỗ trợ điều trị trong giai đoạn này mà ngược lại được điều trị với các chẩn đoán bệnh nội khoa

Người cao tuổi trầm cảm có thể tiếp tục các công việc hàng ngày và duy trì các hoạt động xã hội, vẫn công tác và cố gắng thâm nhập cũng như thể hiện bản lĩnh của mình Phần lớn người cao tuổi trầm cảm nhẹ có kết quả công việc giảm sút, tuy nhiên một số trường hợp ban đầu người cao tuổi lại cảm thấy công tác có hiệu quả nhưng sau đó kết quả lao động lại giảm sút Một số ít các trường hợp đã ảnh hưởng nhiều đến các sinh hoạt và có thể ngừng các sinh hoạt, hoạt động thường ngày

Chẩn đoán TC nhẹ khi có tối thiểu 2 trong số các triệu chứng chủ yếu và

2 trong số các triệu chứng phổ biến

chứng này thì khó khăn trong việc duy trì các sinh hoạt, học tập cũng như các mối quan hệ xã hội, kết quả lao động giảm sút hẳn hay phải ngừng lao động Trong nhiều trường hợp các triệu chứng cơ thể nổi bật, buộc phải trải qua nhiều kiểm tra y tế

Chẩn đoán TC vừa khi có tối thiểu 2 trong số các triệu chứng chủ yếu

và 3 trong số các triệu chứng phổ biến

1.3.4.3.Trầm cảm nặng

Trong giai đoạn trầm cảm nặng, người bệnh thường biểu lộ buồn chán nặng hoặc kích động, trừ khi biểu hiện chậm chạp rõ nét Mất tự tin hoặc cảm thấy vô dụng hoặc tội lỗi dường như chiếm ưu thế Tự sát là hành vi nguy hiểm rõ ràng trong những trường hợp đặc biệt trầm trọng

Có thể trầm cảm nặng kèm theo các triệu chứng loạn thần, các hoang tưởng, ảo giác hoặc sững sờ trầm cảm

Chẩn đoán TC nặng khi có 3 triệu chứng chủ yếu và tối thiểu là 4 trong

số các triệu chứng phổ biến Ngoài ra dựa vào sự có hay không các triệu chứng loạn thần mà người chia TC nặng thành 2 loại:

Trầm cảm nặng không có triệu chứng loạn thần

mà thường tồn tại và phát triển song song với nhiều bệnh cơ thể khác

Cole M.G và cộng sự cho rằng rối loạn trầm cảm ở người cao tuổi có thể

là một quá trình bệnh lý đã kéo dài nhiều năm trước hoặc từ những giai đoạn khủng hoảng trước già kéo dài sang giai đoạn tuổi già[104].Kielholz.P, 1973, chia nguyên nhân gây trầm cảm làm ba nhóm

1.4.1 Trầm cảm do căn nguyên tâm lý - xã hội

Đối với người cao tuổi, nhiều tác giả cho rằng nguyên nhân quan trọng gây nên trầm cảm là các tác nhân tâm lý, nhất là các sự kiện trầm trọng trong cuộc sống cá nhân Sang chấn thường gặp nhất là sự chết của vợ hay chồng, hoặc những người thân yêu trong gia đình Sự mất mát tiền bạc của cải quá lớn; những mâu thuẫn xung đột kéo dài trong gia đình mà không giải quyết được cũng được các tác giả coi là các nhân tố dẫn đến trầm cảm [105][106] Thêm nữa là các tác nhân xã hội như sự sắp về hưu Mâu thuẫn với con cái, cuộc sống cô đơn, cảm giác đuối sức trước cuộc sống, thiếu hoặc không

có một hệ thống trợ giúp về mặt vật chất và tinh thần của gia đình, bạn bè, xã hội, cảm giác là người thừa là gánh nặng của gia đình và xã hội cũng được xem là có vai trò rất quan trọng trong cơ chế bệnh nguyên của các rối loạn trầm cảm (RLTC) ở người cao tuổi [107][108][109]

1.4.1.1 Sự cô đơn Một trong những nguyên nhân hàng đầu làm ảnh hưởng

đến tâm lý người cao tuổi là sự cô đơn Sự cô đơn như là một nỗi ám ảnh đối với người cao tuổi, được thể hiện ở nhiều khía cạnh khác nhau như: Vấn đề về hưu, thiếu người thân, … [56][80]

-Trước kia sự cô đơn được xem là hậu quả của bệnh tật, ngày nay người

ta có xu hướng cho rằng trạng thái cô đơn chính là nguyên nhân dẫn đến giảm sút sức khỏe, bệnh tật, nhất là bệnh tâm thần[107]

Theo điều tra của Pháp, 22% người cao tuổi không thường xuyên được tiếp xúc với ai, ngoài những người trong nhà; 80% không sống với con cháu; 80% chỉ có họ hàng ở gần, và chỉ có 1/3 số họ có người thân đến thăm chỉ 1 lần/tuần

Kết quả điều tra ở Việt Nam do Viện Lão khoa tiến hành (năm 2002) cho thấy 12,4% người cao tuổi thường xuyên thấy cô đơn, 29,5% thỉnh thoảng và 52,2% không thấy cô đơn[110]

Sự thiếu quan tâm chăm sóc của gia đình

Vai trò của gia đình rất quan trọng trong sự ổn định cảm xúc ở người cao tuổi Tổ ấm gia đình là môi trường văn hoá, được tạo dựng trên cơ sở tình thương yêu, đùm bọc lẫn nhau của những người ruột thịt sống trong gia đình

Đó là môi trường người cao tuổi được chăm sóc, an toàn và thoả mãn được các nhu cầu thích hợp cho người cao tuổi Với môi trường như vậy, người cao tuổi có được cảm giác an toàn, yên tâm, vui vẻ, mạnh dạn Gia đình đầm ấm

sẽ phát huy được tiềm năng về cơ thể, tâm lý muốn được thể hiện sau nhiều năm đúc kết các kinh nghiệm trong cuộc sống Ngược lại, môi trường thiếu nuôi dưỡng, thiếu tình thương, đe nẹt, xung đột, bạo lực thì người cao tuổi không có được cảm giác an toàn, luôn lo sợ làm cho người cao tuổi giảm linh hoạt, tăng thụ động, nghi ngờ cuộc sống, buồn chán Như vậy, việc ổn định về sức khoẻ tâm thần bị cản trở, dẫn đến xuất hiện các rối loạn về cảm xúc ở người cao tuổi trong đó có rối loạn trầm cảm [27][30][34]

Đặc biệt là những người góa bụa thường là cô đơn, nhu cầu của họ thường không được toại nguyện, làm tăng cảm giác không hài lòng với cuộc sống Họ chất chứa những bực bội với xung quanh, thậm chí là cảm giác căm thù, oán hờn và ganh tỵ dẫn đến cảm giác cô đơn [107][111]

Các nghiên cứu của C.Z.Garrison và cs (1992) cho thấy tỷ lệ của các giai đoạn trầm cảm tăng tỷ lệ thuận ở những người cao tuổi không sống cùng gia đình Hơn nữa ảnh hưởng tốt hay xấu của mối quan hệ trong gia đình cũng là mối nguy cơ cho giai đoạn trầm cảm nặng

Vấn đề về hưu: Thời kỳ mới về hưu là một giai đoạn vô cùng khó khăn đối với

người cao tuổi Đây là giai đoạn có nhiều biến đổi tâm lý đặc biệt ở người cao tuổi; và các rối loạn tâm lý đó có liên quan trước hết đến sự thích nghi với hoàn cảnh sống mới, khi phải chuyển từ giai đoạn làm việc tích cực đến giai đoạn nghỉ hưu Những người cao tuổi sau khi về hưu đã trải qua một loạt biến đổi

tâm lý quan trọng do nếp sinh hoạt thay đổi, các mối quan hệ xã hội bị hạn chế Một số người trong số đó khó thích nghi được với giai đoạn khó khăn này nên mắc “Hội chứng về hưu”, với tâm trạng buồn chán, mặc cảm, thiếu tự tin, dễ cáu gắt, nổi giận Do đó họ trở nên sống cô độc và cách ly xã hội

1.4.1.2.Các yếu tố stress tâm lý xã hội khác

Khu vực - nơi sống: Về mặt nơi sống liên quan đến các rối loạn trầm cảm còn

nhiều điểm chưa thống nhất

Theo Cairney J, Krause N (2005),tỷ lệ người cao tuổi sống ở thành phố

có rối loạn trầm cảm (8,17%) [29] cao hơn những người sống ở nông thôn Các tác giả cho rằng sự khác biệt này có liên quan đến nhiều yếu tố tâm lý xã hội chứ không chỉ là yếu tố kinh tế Tỷ lệ này còn tăng theo lứa tuổi và hay mắc cùng các bệnh cơ thể khác [113][114].Reinhard Heun, Sandra Hein (2005) cho thấy tỷ lệ rối loạn trầm cảm chiếm 5% dân số người già nói chung

và hơn 10% số người được nuôi dưỡng trong các nhà dưỡng lão [116]

Vấn đề kinh tế:Quan điểm về sự liên quan giữa tầng lớp kinh tế xã hội đến

rối loạn trầm cảm hiện vẫn còn tranh luận Các tác giả Chen R et al (2005)cho rằng rối loạn trầm cảm nói chung thường gặp ở tầng lớp kinh tế xã hội cao[108] Điều này cũng phù hợp với kết quả của Chou K.L, Ho A.H, Chi I (2006) [107]: tầng lớp xã hội liên quan rõ đến các dạng rối loạn cảm xúc và còn ảnh hưởng đến mô hình bệnh học của trầm cảm Các kết quả điều tra khác cũng tìm thấy sự tương quan giữa mức kinh tế- xã hội với tỷ lệ trầm cảm Tuy nhiên khó biết rằng đó là nguyên nhân hay là hậu quả của rối loạn trầm cảm Người cao tuổi thường hay phàn nàn sự buồn chán và cô đơn về sự cách ly với xã hội Họ cho rằng buồn phiền này là do khó khăn về vật chất, không thỏa mãn những nhu cầu cơ bản của cuộc sống Những điều này buộc người cao tuổi phải đoạn tuyệt với các quan hệ bạn bè cũ, biến cuộc sống của họ trở nên buồn tẻ, ảm đạm, vô vị và nghèo nàn[116]

1.4.2 Trầm cảm do các nguyên nhân là bệnh lý thực tổn

Các bệnh lý cơ thể có ảnh hưởng lớn đến các rối loạn về cảm xúc, trong

đó RLTC thường gặp Đặc biệt ở những người mắc các bệnh nặng, bệnh mạn tính như bệnh ung thư, các bệnh tim mạch, đái đường, HIV/AIDS [131]

1.4.2.1 Trầm cảm sau tai biến mạch máu não

Bệnh lý thực tổn não được thừa nhận là đóng vai trò quan trọng và phổ biến trên lâm sàng tâm thần học người già Theo Robert C Baldwin A Bas et

al (2002), 12% bệnh nhân người cao tuổi bị trầm cảm có các biểu hiện bệnh lý mạch máu não [80] Lawhorne L [27]50% các bệnh nhân bị đột quỵ do co thắt mạch máu não (Strock) có các biểu hiện trầm cảm rõ rệt trên lâm sàng Sự thoái hóa không đặc hiệu ở hệ thần kinh trung ương là điều kiện để dẫn đến các rối loạn trầm cảm ở người cao tuổi[62]

Tỷ lệ trầm cảm sau thiếu máu não hoặc xuất huyết não rất thay đổi theo các nghiên cứu: từ 23-60% Trên thực tế, phần lớn các nghiên cứu trên cho rằng tỷ lệ này gần bằng 50%, và có khi còn cao hơn thế vì có hiện tượng trầm cảm ẩn, không được nhận biết, không được điều trị đầy đủ

Bệnh nhân sau khi bị TBMMN thường có các triệu chứng về cảm xúc chủ yếu là trầm cảm như thay đổi khí sắc trong ngày, tư duy chậm chạp, mất năng lực, đôi khi lo âu hoặc kích động, mất ngon miệng, rối loạn giấc ngủ, xa lánh xã hội, thờ ơ với ngoại cảnh, mất mọi hy vọng, mất hứng thú, tự đánh giá thấp bản thân, cảm giác bị tội Giảm tình dục, ý tưởng tự tử thường gặp

Giả thuyết sinh học của trầm cảm dựa trên giả thuyết tổn thương của TBMMN gây ra các rối loạn của hệ thống dẫn truyền có vai trò duy trì khí sắc, chủ yếu là hệ serotonine và hệ noradrenalin Khái niệm này dựa trên sự kiện trầm cảm sau TBMMN nhiều hơn trầm cảm sau can thiệp phẫu thuật, nhồi máu cơ tim, hoặc bệnh nội khoa

1.4.2.2.Trầm cảm và bệnh đái tháo đường

Trầm cảm khi đó được coi là trầm cảm phản ứng hay rối loạn sự thích ứng mà yếu tố gây stress ở đây chính là việc có một bệnh lý cơ thể Jacobson,

1993 cho rằng trầm cảm ở BN ĐTĐ là do tình trạng căng thẳng vì có một bệnh lý mạn tính hơn là do trực tiếp bản thân ĐTĐ[50][133]

Một số nghiên cứu gợi ý rằng cảm xúc trầm liên quan với sự khó khăn trong việc thích nghi với các biến chứng ở BN ĐTĐ Peyrot và Rubin, 1999 nhấn mạnh rằng tác động trên cảm xúc của các biến chứng có thể mạnh hơn ngay sau khi chúng phát sinh Chẳng hạn, các căng thẳng tâm lý tăng trong 2 năm đầu sau khi biến chứng võng mạc xuất hiện[50] Người ta cũng nhận thấy, sự suy giảm thị lực dao động ảnh hưởng tới tâm lý nhiều hơn sự suy giảm nặng nhưng ổn định Ngoài ra, các biến chứng cấp tính liên quan đến tỷ

lệ các triệu chứng trầm cảm nhiều hơn các biến chứng mạn tính

Việc gánh nặng bệnh tật dẫn tới trầm cảm cũng có thể phụ thuộc mức độ

và chất lượng của sự hỗ trợ xã hội [65] Đối với ĐTĐ, các mối liên quan đáng

kể được nhận thấy giữa sự hỗ trợ xã hội chung và hỗ trợ đặc hiệu ĐTĐ và trầm cảm Katon W, Von Korff M, Lin E et al (1990), cho rằng tình trạng sức khoẻ kém ở các BN có bệnh mạn tính đã hạn chế những cơ hội phát triển và

duy trì các mối quan hệ xã hội, vì thế gây ra các căng thẳng về cảm xúc[7]

1.4.2.3.Trầm cảm và bệnh tim mạch

* Trầm cảm bệnh nhân sau nhồi máu cơ tim

Tỷ lệ hiện mắc trầm cảm sau nhồi máu cơ tim từ 3-3.5 lần cao hơn so với cộng đồng Một phân tích gộp từ 22 nghiên cứu cho thấy trầm cảm sau nhồi máu cơ tim làm tăng nguy cơ tử vong lên 2-2.6 lần so với nhóm không trầm cảm