Biến đổi phân tầng xã hội nghề nghiệp ở thành phố đà nẵng từ năm 2002 đến năm 2010 (tt)

H c vi n Chính tr qu c gia H Chí Minh

Ng i h ng d n khoa h c: 1 GS, TS Lê Ng c Hùng

2 PGS, TS Nguy n Chí D ng

Ph n bi n 1:

Ph n bi n 2:

Ph n bi n 3:

Lu n án s c b o v tr c H i ng ch m lu n án c p H c vi n

h p t i H c vi n Chính tr qu c gia H Chí Minh

Vào h i gi ngày tháng n m 2014

Có th tìm hi u lu n án t i: Th vi n Qu c gia

và Th vi n H c vi n Chính tr qu c gia H Chí Minh

M U

1 Tính c p thi t c a tài nghiên c u

1.1 Tính c p thi t v m t lý lu n

Phân t ng xã h i (PTXH) là m t trong nh ng ch nghiên c u c b n c a

Xã h i h c n c ta, t u th p niên 90 c a th k XX n nay, ã có nhi u t

ch c, cá nhân quan tâm nghiên c u, lí gi i v n PTXH trên c ph ng di n lí

lu n và th c ti n Tuy nhiên, các nghiên c u ch y u t p trung vào khía c nhPTXH v m c s ng; mô t , o l ng m c giàu nghèo Còn v ph ng di nPTXH ngh nghi p và s bi n i c a quá trình này thì ch a có nhi u nh ngnghiên c u Vì v y, xây d ng c s lý thuy t và ph ng pháp nghiên c u bi n iPTXH ngh nghi p nh m cung c p c li u cho vi c ho ch nh chính sách i u

ch nh PTXH ngh nghi p, phát tri n xã h i b n v ng ang là yêu c u r t c p thi t

hi n nay

1.2 Tính c p thi t v m t th c ti n

Quá trình chuy n i sang n n kinh t th tr ng cùng v i vi c y m nhcông nghi p hóa, hi n i hóa và h i nh p qu c t ã và ang tác ng t o ra sthay i nhi u m t trong i s ng kinh t - xã h i Các lo i hình ngh nghi p thìngày càng phát tri n theo h ng phong phú a d ng h n S d ch chuy n lao ng

gi a các l nh v c ngh nghi p di n ra m nh m theo h ng gi m d n lao ngtrong các ngh mang c tr ng c a xã h i nông nghi p truy n th ng và t ng lênáng k lao ng trong các ngh c a xã h i công nghi p hi n i T s bi n i

c c u kinh t ã kéo theo s bi n i phân t ng xã h i di n ra khá gay g t gi acác giai t ng xã h i, c ng nh gi a các nhóm xã h i ngh nghi p

à N ng c tách ra t t nh Qu ng Nam - à N ng tr thành n vhành chính tr c thu c Trung ng t n m 1997; nh ng n m sau ó, nh t là t n m

2002 n n m 2010 là giai o n thành ph th c hi n quá trình công nghi p hóa,

ô th hóa r ng kh p v i quy mô, t c r t nhanh (sau n m 2010, do nh h ng

cu c kh ng ho ng kinh t th gi i nên quá trình ô th hóa ch m l i) T khi trthành n v hành chính tr c thu c trung ng, n n m 2010, à N ng ã thu

h i t v i t ng di n tích 11.488 ha; t ng s h thu c di n gi i t a n bù g n90.000 h Trong ó, s h gi i t a thu h i i h n là 41.282 h , s h gi i t a thu

h i m t ph n 21.125 h , s h gi i t a t nông nghi p, lâm nghi p 20.333 h

V i các ch tr ng, chính sách quy ho ch, ch nh trang ô th ã t o ra nh ng sthay i l n v không gian v t ch t ô th , v c c u kinh t - xã h i và chi n l cphát tri n n n kinh t c a thành ph T t c nh ng y u t ó ã tác ng m nh m

n bi n i PTXH ngh nghi p

Th c t nói trên cho th y, vi c vi c v n d ng lý thuy t và ph ng pháp Xã

h i h c vào nghiên c u bi n i kinh t - xã h i nói chung và c bi t là s bi n

i PTXH ngh nghi p nói riêng, trên quy mô toàn qu c c ng nh thành ph à

N ng là nhi m v c n thi t nh m nh n di n th c tr ng bi n i, lu n gi i nh ng

y u t tác ng n s bi n i c ng nh ánh giá h qu c a s bi n i PTXHngh nghi p n s phát tri n kinh t - xã h i, t ó ki n ngh nh ng gi i pháp h p

lý, h ng n s phát tri n kinh t - xã h i nhanh và b n v ng là i u h t s c c n

thi t Vi c l a ch n tài: Bi n i phân t ng xã h i ngh nghi p thành ph

quan tr ng nói trên

2 M c tiêu và nhi m v nghiên c u c a Lu n án

2.1 M c tiêu nghiên c u: Làm rõ thêm nh ng v n lý lu n và ph ng

pháp nghiên c u v bi n i PTXH ngh nghi p; nh n di n th c tr ng bi n iPTXH ngh nghi p t n m 2002 -2014, tìm hi u nh ng y u t tác ng n s

bi n i c ng nh ánh giá h qu c a nh ng bi n i ó n s phát tri n kinh t

3.2 Khách th : Lu n án nghiên c u các nhóm xã h i ngh nghi p ang ho t

ng kinh t th ng xuyên trong 12 tháng qua th i i m i u tra

3.3 Ph m vi nghiên c u: Lu n án nghiên c u s bi n i phân t ng xã h i

ngh nghi p thành ph à N ng t n m 2002 n 2010

4 Câu h i nghiên c u: t c m c ích nghiên c u nêu trên, các câu

- Gi thuy t 1: T sau n m 2000 n nay, s PTXH ngh nghi p thành

ph à N ng di n ra nhanh h n v c quy mô, m c so v i tình hình chung

c a c n c

- Gi thuy t 2: Các y u t gi i tính, tu i, a bàn sinh s ng, trình h c v n

ã tác ng m nh n s bi n i PTXH ngh nghi p

- Gi thuy t 3: Ch tr ng y nhanh ti n trình ô th hóa và chính sách u

tiên phát tri n giáo d c - ào t o ngu n nhân l c là nh ng y u t quan tr ng thúc

V th quy n

l c ngh nghi p

V th xã h ingh nghi p

Bi n i PTXH ngh nghi p

6 C s lý lu n và ph ng pháp nghiên c u

6.1 C s lý lu n

- Lu n án c th c hi n d a trên nh ng nguyên lý lý lu n c a ch ngh aMác - Lênin v bi n i xã h i

- D a trên quan i m, ch tr ng, chính sách phát tri n kinh t - xã h i c a

ng và Nhà n c Vi t Nam, c a c p u và chính quy n thành ph à N ng

- V n d ng các lý thuy t c a Karl Marx, Max Weber và c a các nhà XHH

hi n i lu n gi i s bi n i phân t ng xã h i ngh nghi p

- t c m c ích nh n di n bi n i PTXH ngh nghi p trên a bànthành ph à N ng, tác gi l a ch n h ng ti p c n theo 9 nhóm xã h i nghnghi p x lý và phân tích v th kinh t - xã h i C s phân lo i 9 nhóm xã

h i ngh nghi p là d a vào b ng Danh m c ngh nghi p mà T ng c c Th ng kê

xây d ng nh m ph c v cho các cu c KSMS h gia ình n c ta trong h n m t

th p niên qua

6.2 Ph ng pháp nghiên c u c th

- Phân tích tài li u có s n, là nh ng tài li u thu th p c t các báo cáo

t ng k t, các nghiên c u ã có và các tài li u khác liên quan n tài

th ng tiêu chí ánh giá nghiên c u v bi n i PTXH ngh nghi p

- Phân tích, mô t th c tr ng bi n i PTXH ngh nghi p TP à N ng

t n m 2002 n n m 2010 và a ra d báo xu h ng bi n i nh ng n msau 2010

- Lý gi i và ch ra nh ng y u t tác ng n quá trình bi n i PTXH nghnghi p thành ph à N ng t n m 2002 n n m 2010

- ánh giá nh h ng c a s bi n i PTXH ngh nghi p n s phát tri nkinh t - xã h i c a à N ng

7.2 óng góp m i v m t th c ti n

- K t qu nghiên c u có th dùng làm tài li u tham kh o trong các công vi c

ho ch nh và th c hi n các chính sách phát tri n kinh t - xã h i, c ng nh l a

ch n gi i pháp i u ch nh PTXH ngh nghi p, phát tri n xã h i b n v ng

- K t qu nghiên c u có th dùng làm tài li u tham kh o trong nghiên c u và

gi ng d y nh ng v n liên quan n s bi n i xã h i trong i u ki n y m nhcông nghi p hóa, hi n i hóa, ô th hóa và phát tri n kinh t th tr ng hi n nay

1.1.1 Nghiên c u v phân t ng xã h i

Trên c s n n t ng lý lu n c thi t l p tr c ó, t nh ng n m 40 c a th

k XX n nay, thu t ng phân t ng xã h i c s d ng khá r ng rãi r tnhi u n c trên th gi i, và ngày càng có nhi u công trình nghiên c u i sâu kh osát, lý gi i hi n th c PTXH di n ra trong các xã h i và các tác gi c ng ã không

ng ng có s b sung phát tri n lý thuy t phân t ng

1.1.2 Nghiên c u v phân t ng xã h i ngh nghi p

T vi c t ng quan nh ng nghiên c u v PTXH trên th gi i ã cho th y,ngày càng có nhi u các nghiên c u phân t ng d a vào tiêu chí ngh nghi p phân chia Ngay trong t t ng c a Karl Marx c ng cao y u t phân công lao

ng xã h i; s nh n m nh n c may th tr ng c a Max Weber c ng là s

quan tâm n l i th ngh nghi p; r i hàng lo t các nghiên c u v PTXH c a tác

gi Ian Robertson, Gilbert Kahl (1996), Tominaga Kenichi, L c H c Ngh cùngcác c ng s (2004) vv u d a trên tiêu chí ngh nghi p phân t ng xã h i -

ây là i u còn ang ít c nghiên c u trong PTXH Vi t Nam

1.2 T ng quan nghiên c u v phân t ng xã h i và phân t ng xã h i ngh nghi p Vi t Nam

1.2.1 Nghiên c u lý lu n v phân t ng xã h i

Trên c s phân tích, ánh giá và ti p thu có ch n l c các quan i m c acác nhà khoa h c trên th gi i, các nghiên c u v PTXH n c ta n nay ã có

nh ng óng góp c bi t quan tr ng trong vi c ph bi n và phát tri n lý thuy t,

t h khái ni m n cách th c ti p c n, ph ng pháp nghiên c u, tiêu chí ánhgiá PTXH

1.2.2 Nghiên c u th c nghi m v phân t ng xã h i

Các nghiên c u ã i sâu phân tích m t s khía c nh khác nhau c a PTXH,phân hóa giàu - nghèo t th c tr ng, xu h ng, các nhân t tác ng; n ánh giá

nh h ng c a PTXH n s phát tri n kinh t - xã h i, và nh ng gi i pháp góp

ph n i u ch nh PTXH Tuy nhiên, cho n nay, các nghiên c u m i ch t p trung

ch y u vào vi c phân tích, mô t th c tr ng PTXH theo m c s ng, phân hóa giàunghèo mà ch a có nh ng nghiên c u sâu v các ph ng di n khác c a phân t ng.Hay nói cách khác, trong ba d u hi u (tiêu chí) khi nói n PTXH là v th kinh t

- v th chính tr - v th xã h i thì ph n l n các nghiên c u ch a i sâu ti p c nhai d u hi u sau

1.2.3 Nghiên c u v phân t ng xã h i ngh nghi p Vi t Nam

Trong khi nhi u nghiên c u c a gi i xã h i h c trên th gi i ã d a trên tiêuchí ngh nghi p PTXH thì i u này l i ít có trong các nghiên c u PTXH Vi tNam T n m 2010 n nay ch m i có các nghiên c u c a Thiên Kính, Lê

V n Toàn b t u c p n PTXH ngh nghi p

Xu t phát t th c t nói trên, Lu n án i vào nghiên c u v n còn b ng :

Bi n i PTXH ngh nghi p thành ph à N ng t n m 2002 n n m 2010

Lu n án t p trung làm rõ thêm các v n c b n sau: Xây d ng h khái ni m, h

th ng tiêu chí ánh giá v PTXH ngh nghi p; phân tích th c tr ng bi n iPTXH ngh nghi p ã và ang di n ra nh th nào; nh ng y u t nào tác ng nquá trình ó thành ph à N ng; c n có nh ng gi i pháp gì i u ch nh PTXHngh nghi p, phát tri n xã h i b n v ng

Ch ng 2

C S LÝ LU N V BI N I PHÂN T NG XÃ H I

NGH NGHI P 2.1 M t s khái ni m c b n

2.1.2 Phân t ng xã h i ngh nghi p

Tác gi xây d ng khái ni m PTXH ngh nghi p trong nghiên c u c a Lu n

án có n i hàm nh sau: PTXH ngh nghi p là s phân hóa xã h i thành các nhóm

xã h i ngh nghi p khác nhau, m i nhóm xã h i ngh nghi p là m t t p h p ng i lao ng t ng i gi ng nhau v v th kinh t , v th quy n l c và v th xã h i;

m t kho ng th i gian xác nh Vì bi n i PTXH ngh nghi p là m t quá trình

kinh t - xã h i nên xác nh nó, m i phép o u c n ít nh t hai th i i m khácnhau i m m c mà lu n án l a ch n so sánh, làm sáng t s bi n i PTXHngh nghi p à N ng là t n m 2002 n 2010, kho ng th i gian thành ph y

m nh công cu c CNH, H H, TH

2.2 C s lý thuy t v n d ng trong nghiên c u phân t ng xã h i ngh nghi p

2.2.1 Quan i m c a Karl Marx và Max Weber v phân t ng xã h i

T ng h p quan i m v phân t ng c a Karl Marx và Max Weber th c s là

lý lu n n n t ng cho m i nghiên c u v phân t ng b i suy cho cùng, s PTXH trên

ph ng di n ti p c n nào c ng u d a trên 3 lo i v th quy n l c, v th kinh t

và v th xã h i Lý thuy t c a 2 ông là c s n n t ng Lu n án v n d ng trong

su t quá trình phân tích, lý gi i s bi n i PTXH ngh nghi p à N ng

2.2.2 Nh ng phát tri n c a lý thuy t xã h i h c hi n i v phân t ng

xã h i

- Quan ni m v PTXH c a Kingsley Davis và Wilbert Moore

Hai tác gi cho r ng PTXH, b t bình ng xã h i là do có s khác nhau vgiá tr c a các a v xã h i Thi t ngh , ngh nghi p là m t trong nh ng y u tquan tr ng xác l p a v xã h i c a cá nhân và nhóm ng i trong xã h i Th c t

n c ta nói chung và à N ng nói riêng ang cho th y, càng i d n vào xã h i

hi n i thì phân công lao ng càng phát tri n và s PTXH ngh nghi p ang

di n ra theo chi u h ng gay g t M i nhóm xã h i ngh nghi p g n v i v thkinh t - xã h i khác nhau c ng nh nh ng l i th v c may i s ng khác nhau

- Lý thuy t v PTXH ngh nghi p c a Erick Olin Wright

Theo Erick Olin Wright, trong n n s n xu t t b n hi n i, có ba s ki msoát các ngu n l c kinh t : S ki m soát v u t hay v n ti n t ; s ki m soát

các ph ng ti n v t ch t c a n n s n xu t (ru ng t hay công x ng và công s

v n phòng); và s ki m soát i v i s c lao ng D a vào ba s ki m soát ó, có

th xác nh c các giai t ng trong xã h i Ngoài các giai t ng chính (t s n và

vô s n), lý thuy t c a Wright còn ch ra s t n t i c a các t ng l p trung gian, h

c xác nh d a trên tiêu chí ngh nghi p Vì v y, quan i m nêu trên góp ph n

nh h ng cho Lu n án i sâu nghiên c u s bi n i v th kinh t , quy n l c và

uy tín c a các nhóm xã h i ngh nghi p

- Lý thuy t c a Ralf Dahrendorf

Theo ông, t ch c c a m t xã h i, suy cho cùng là s s p x p, b trí quy n

l c theo tr t t t cao xu ng th p, t nhóm có quy n n nhóm không có quy n

Nh v y, ta th y r ng c s t o ra s PTXH là quy n l c b t ngu n t v th c a

h có c trong chính c u trúc quy n l c c a xã h i

- Quan i m c a P erre Bourdieu

Theo Bourdieu thì ánh giá v th giai c p c a cá nhân không ch d a vàocác ch báo v kinh t (thu nh p, chi tiêu, tài s n ) và ngh nghi p mà còn ph ichú ý n y u t v n v n hóa , v n xã h i C ng có ngh a r ng, s bi n iPTXH ngh nghi p và tính di ng c a các nhóm xã h i ngh nghi p s ph thu c

r t nhi u vào y u t v n v n hóa và v n xã h i Trong ó, trình h c v n vàquan h xã h i là nh ng bi n s có s c tác ng r t m nh

t li u s n xu t, l i th ngh nghi p, trình giáo d c v.v Vì th , nghiên

c u lý gi i PTXH ngh nghi p hi n nay không th duy kinh t (ch d a trên y u

t s h u t li u s n xu t) mà ph i ti p c n a chi u c nh, t c là ph i xem xét tnhi u y u t

Bên c nh y u t quy n s h u t li u s n xu t, thì l i th ngh nghi p, trình chuyên môn k thu t, n ng l c lãnh o qu n lý và c bi t là quy n l c chính

tr là nh ng y u t c t y u c n ph i c chú ý khi nghiên c u v PTXH nghnghi p n c ta hi n nay

V n d ng k t h p quan i m v PTXH c a Karl Marx và Max Weber và k

th a s phát tri n m i trong các lý thuy t XHH hi n i vào nghiên c u PTXHngh nghi p hi n nay là m t cách làm có ý ngh a cao v m t lý lu n và th c ti n

2.3 Quan i m, chính sách c a ng và Nhà n c Vi t Nam v phân

t ng xã h i và i u ch nh phân t ng xã h i

Càng i sâu vào KTTT thì PTXH có xu h ng di n ra gay g t Th c t ó

t ra cho ng và Nhà n c Vi t Nam nhi m v xây d ng và th c hi n h th ngchính sách xã h i ng b nh m i u ch nh PTXH, m b o s công b ng xã h i,

h ng t i giá tr nhân v n cao c , phát tri n toàn di n con ng i

V n t ra là i u ch nh PTXH b ng cách nào? Theo quan i m và nh

h ng nào là i u c n xác nh i u ch nh PTXH và phân hoá giàu nghèo không

có ngh a là b ng m i cách nâng m c s ng c a ng i nghèo lên b ng ng i giàu

và h m c s ng c a ng i giàu xu ng b ng ng i nghèo, càng không ph i là l y

c a ng i giàu chia cho ng i nghèo theo ki u cào b ng , Trung bình ch

ngh a i v i các giai t ng xã h i.

Quan i m và chính sách xuyên su t c a ng và Nhà n c là t o c h i

và i u ki n bình ng cho m i ng i dân làm giàu theo pháp lu t, th c hi nngày càng t t h n công b ng xã h i Công b ng xã h i là thông qua c ch chínhsách t o l p i u ki n, môi tr ng thu n l i cho m i ng i dân phát huy kh

n ng, l i th t v n lên, tôn tr ng và khuy n khích tài n ng phát tri n, ch p

nh n có PTXH nh ng h p lý, t o ng l c cho s phát tri n kinh t - xã h inhanh và b n v ng

T khi tr thành n v hành chính tr c thu c trung ng (n m 1997), à

N ng ã t o l p v th m i, c nhi u ng i bi t n là m t thành ph n ng

ng, phát tri n nhanh ti n trình CNH, H H và TH N u th i i m n m 2000,

t tr ng lao ng trong nông, lâm, th y s n g n t ng ng v i khu v c công

nghi p, xây d ng và t tr ng lao ng trong các ngành d ch v không có s cách

bi t quá l n thì n n m 2010 ã có s d ch chuy n l n T tr ng lao ng trongkhu v c nông, lâm, th y s n t 28,23% gi m còn 9,54%; lao ng trong khu v c

d ch v ã t ng t 39,94% lên 57,38%

Nh v y, xét v c c u lao ng theo ngh nghi p c ng nh t l óng góptrong GDP u cho th y, à N ng ang di n ra s thay i theo h ng ngàycàng gi m nhanh nhóm ngh nông, lâm, th y s n, t ng nhanh ngành d ch v ây

là c s cho s bi n i PTXH ngh nghi p h ng n xã h i hi n i

3.2 Bi n i phân t ng xã h i v v th quy n l c

3.2.1 Ngu n d li u và h ng ti p c n quy n l c ngh nghi p

phân tích y u t quy n l c ngh nghi p, Lu n án s d ng ngu n d li u

nhóm xã h i ngh nghi p mang tính ch t c a xã h i hi n i: Nhân viên - công

nhân buôn bán, d ch v ; nh ng nhóm có v th n th p nh t là: Ti u th công lao ng gi n n - nông dân, ây là nh ng nhóm xã h i ngh nghi p g n v i c

-tr ng c a n n s n xu t nông nghi p -truy n th ng

Th b c quy n l c ngh nghi p c xác l p theo tr t t phân t ng nh v y,song vi c ánh giá quy n l c các nhóm xã h i ngh nghi p còn c c n c vàonhi u y u t khác n a, c bi t là kh n ng di ng ngh nghi p t th b c nàysang th b c khác, t nhóm ngh nghi p này sang nhóm ngh nghi p khác c ng là

nh ng d u hi u quan tr ng ánh giá s c h p d n hay v th quy n l c c a các

ngh nghi p

Nh v y, v th b c v th quy n l c c a 9 nhóm xã h i ngh nghi p nnay ã c các nghiên c u trong n c và th gi i xác nh, vì v y, trong Lu n ánnày, tác gi ch t p trung xem xét khía c nh di d ng ngh nghi p thông qua c utrúc mô hình tháp phân t ng ngh nghi p c a lao ng l y làm tiêu chí ánh giá

m c quy n l c c a các nhóm xã h i ngh nghi p

3.2.2 Th c tr ng bi n i v th quy n l c ngh nghi p thông qua s di

ng ngh nghi p trong mô hình tháp phân t ng xã h i ngh nghi p

3.2.2.1 S di ng ngh nghi p trong mô hình phân t ng xã h i ngh nghi p

c a c n c

Phân tích s li u kh o sát n m 2002 và 2010 c a c n c cho th y, c u trúcdân s lao ng ang có s thay i theo chi u h ng n xã h i hi n i, m c dù

di n ti n còn khá ch m Các nhóm xã h i ngh nghi p mang c tr ng xã h itruy n th ng ang có chi u h ng gi m d n Nh ng nhóm xã h i ngh nghi p g n

v i xã h i công nghi p hi n i (thu c t ng trung và nh c a tháp phân t ng nghnghi p) u có s chuy n ng t ng d n T l các nhóm xã h i ngh nghi p này

u t ng lên khá nhanh, trong ó có các t ng l p ngh nghi p nh doanh nhân,

chuyên môn cao, công nhân có m c t ng trên 2 l n trong giai o n t n m 2002

n n m 2010 Tuy nhiên, do quy mô các nhóm xã h i ngh nghi p i di n cho

xã h i hi n i còn r t nh bé (ch ng h n n n m 2010, nhóm doanh nhân chchi m 0,4%, chuyên môn cao: 3,9%, công nhân: 4,4% ) nên dù có s t ng nhanh

nh ng n n m 2010, mô hình tháp phân t ng ngh nghi p n c ta v n là hìnhkim t tháp

3.2.2.2 S di ng ngh nghi p trong mô hình phân t ng xã h i ngh nghi p c a thành ph à N ng

c 2 th i i m 2002 và 2010, mô hình tháp phân t ng ngh nghi p c a à

N ng theo hình con quay (mô ph ng v t trong trò ch i dân gian) Nh ng nhóm

xã h i ngh nghi p kho ng gi a phình to, nh ng nhóm t ng áy (nông dân vàlao ng gi n n) chi m t l nh

Bi u 3.1: Mô hình tháp phân t ng ngh nghi p c a lao ng ang có vi c làm

TP à N ng n m 2002 và n m 2010

Trong khi 3 nhóm ngh mang c tr ng xã h i nông nghi p c a c n c

gi m ch m thì à N ng, 3 nhóm là nông dân, lao ng gi n n và ti u th công

l i gi m r t nhanh t 44,3% (n m 2002) xu ng còn 32,9% (n m 2010) c bi t là