Quá trình thực hiệnpháp luật THPL về dân chủ ở cấp xã đã và đang làm chuyển biến đáng kểnhận thức của các cấp ủy Đảng, chính quyền, đoàn thể và các tổ chức quầnchúng về vai trò, tầm quan
Trang 1MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (XHCN) Việt Nam mà Đảng,
Nhà nước và nhân dân ta đang xây dựng là Nhà nước của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân Về bản chất, đó chính là Nhà nước luôn tôn trọng và đề
cao các quyền dân chủ của nhân dân, xây dựng và thực hiện nền dân chủXHCN Giữa thực hiện dân chủ và xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN
có mối liên hệ mật thiết, gắn bó hữu cơ, tác động qua lại và bổ sung cho
nhau Dân chủ và thực hiện dân chủ là một trong những đặc trưng cơ bản của Nhà nước pháp quyền; là một trong những điều kiện tiên quyết để hiện
thực hóa, xây dựng thành công Nhà nước pháp quyền XHCN Dân chủXHCN là bản chất của chế độ ta, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sựphát triển đất nước Ngược lại, xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN là sựbảo đảm có tính chất nền tảng cho việc thực hiện dân chủ; bởi lẽ, chức năng
của Nhà nước pháp quyền là phục vụ nhân dân, giữ mối liên hệ mật thiết với nhân dân, thực hiện đầy đủ các quyền dân chủ của nhân dân, tôn trọng, lắng nghe ý kiến của nhân dân và chịu sự giám sát của nhân dân Hơn nữa, chỉ Nhà nước pháp quyền XHCN mới có cơ chế, các biện pháp kiểm soát, ngăn ngừa và trừng trị tệ quan liêu, tham nhũng, lãng phí, vô trách nhiệm, lạm quyền, xâm phạm quyền dân chủ của công dân Có thể nói, một nền dân chủ
thực sự với việc phát huy đầy đủ các quyền dân chủ của nhân dân chỉ có thể
có được trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN
Quyền dân chủ của nhân dân được thể hiện trực tiếp và cụ thể nhất làdân chủ ở cấp xã Dân chủ ở cấp xã là một khâu quan trọng trong hệ thống
cơ chế dân chủ, liên quan đến hầu hết các lĩnh vực của đời sống xã hội Sau
khi Bộ Chính trị ban hành Chỉ thị 30-CT/TƯ về Xây dựng và thực hiện quy
Trang 2chế dân chủ ở cơ sở và các văn bản liên quan, Nhà nước đã ban hành nhiều
văn bản quy phạm pháp luật để triển khai quan điểm chỉ đạo của Đảng, trong
đó có Pháp lệnh Thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn.
Trong những năm qua, Đảng, Nhà nước, các cấp chính quyền địaphương đã triển khai nhiều giải pháp nhằm không ngừng phát huy dân chủ;đưa dân chủ ở cấp xã thực sự đi vào mọi lĩnh vực hoạt động của đời sống xãhội ở các xã, phường, thị trấn trên phạm vi cả nước Quá trình thực hiệnpháp luật (THPL) về dân chủ ở cấp xã đã và đang làm chuyển biến đáng kểnhận thức của các cấp ủy Đảng, chính quyền, đoàn thể và các tổ chức quầnchúng về vai trò, tầm quan trọng của việc thực hiện dân chủ, phát huy mạnh
mẽ quyền dân chủ của các tầng lớp nhân dân; góp phần tích cực, hiệu quảvào công tác xây dựng Đảng, chính quyền trong sạch, vững mạnh, nâng caochất lượng đội ngũ cán bộ, công chức (CBCC), xây dựng khối đại đoàn kếttoàn dân, đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đã đạt được, việc THPL về dân chủ
ở cấp xã trên phạm vi cả nước nói chung, ở từng địa phương nói riêng cònbộc lộ những hạn chế, nhược điểm nhất định Đảng ta đã chỉ rõ: “Quyền làmchủ của nhân dân ở một số nơi, trên một vài lĩnh vực còn bị vi phạm Việcthực hành dân chủ còn mang tính hình thức; có tình trạng lợi dụng dân chủgây chia rẽ, làm mất đoàn kết nội bộ, gây rối, ảnh hưởng đến trật tự, an toàn
xã hội” Một bộ phận CBCC các cấp, trong đó có cấp xã, bị thoái hóa, biếnchất, quan liêu, hách dịch, nhũng nhiễu dân Các cấp ủy Đảng, chính quyền,Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể nhân dân cũng như đội ngũ CBCC cấp xãchưa thực sự làm tròn vai trò, trách nhiệm của mình trong tổ chức THPL vềdân chủ ở cấp xã; một bộ phận nhân dân thiếu kiến thức pháp luật nên chưathực sự phát huy các quyền dân chủ của mình Đây là một trong nhữngnguyên nhân làm phát sinh tình trạng người dân tụ tập khiếu kiện, tố cáo vượt
Trang 3cấp, kéo dài khi quyền, lợi ích hợp pháp của họ không được giải quyết thỏađáng, dứt điểm ngay từ cấp xã.
Từ những lý do trên cho thấy, việc củng cố, phát triển các vấn đề lý luận
về THPL về dân chủ ở cấp xã, đánh giá thực trạng, nguyên nhân để từ đó, đề
ra các giải pháp bảo đảm THPL về dân chủ ở cấp xã theo yêu cầu xây dựngNhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam là một vấn đề có tầm quan trọng và
mang tính cấp thiết Đó cũng là lý do tác giả chọn vấn đề “Thự c hiệ n pháp luậ t về dân chủ ở cấ p xã theo yêu cầ u xây dự ng Nhà nư ớ c pháp quyề n xã
hộ i chủ nghĩa Việ t Nam ” làm đề tài luận án Tiến sỹ luật học.
2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của luận án
- Mục đích của luận án là trên cơ sở nghiên cứu làm sáng tỏ những vấn
đề lý luận và đánh giá thực trạng THPL về dân chủ ở cấp xã theo yêu cầu xâydựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam, luận án đề xuất các quan điểm
và giải pháp bảo đảm THPL về dân chủ ở cấp xã theo yêu cầu xây dựng Nhànước pháp quyền XHCN Việt Nam hiện nay
- Để thực hiện mục đích trên luận án có những nhiệm vụ sau:
Một là, nghiên cứu làm sáng tỏ cơ sở lý luận của việc THPL về dân
chủ ở cấp xã theo yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN, bao gồm:khái niệm, đặc trưng, hình thức, nội dung, các điều kiện bảo đảm THPL theoyêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam; những yêu cầucủa Nhà nước pháp quyền XHCN đối với THPL về dân chủ ở cấp xã
Hai là, nghiên cứu, khảo sát, điều tra xã hội học về THPL về dân chủ ở
cấp xã trên địa bàn 19 tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương trong cả nước;
từ đó làm sáng tỏ, đánh giá những kết quả đạt dược, hạn chế và nguyên nhâncủa thực trạng THPL về dân chủ ở cấp xã ở Việt Nam trong những năm qua
Ba là, đề xuất, luận giải quan điểm và giải pháp bảo đảm THPL về dân
chủ ở cấp xã theo yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam
Trang 43 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án
- Đối tượng nghiên cứu của luận án là các vấn đề lý luận và thực tiễn
về THPL về dân chủ ở cấp xã theo yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyềnXHCN Việt Nam dưới góc độ Lý luận và Lịch sử Nhà nước và pháp luật
- Phạm vi nghiên cứu của luận án:
+ Về không gian: Luận án nghiên cứu, đánh giá thực trạng THPL về
dân chủ ở cấp xã trên địa bàn 19 tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương ở cả
ba miền Bắc, Trung, Nam Việt Nam, bao gồm các tỉnh: Lai Châu, ĐiệnBiên, Quảng Ninh, Phú Thọ, Hưng Yên, Thái Bình, Thanh Hóa, QuảngBình, Quảng Nam, Bình Định, Đắl Lắk, Đắk Nông, Đồng Nai, Sóc Trăng,Bạc Liêu, Cà Mau; các thành phố: Hải Phòng, Hồ Chí Minh và Cần Thơ
+ Về thời gian: Luận án nghiên cứu pháp luật và đánh giá thực trạng
THPL về dân chủ ở cấp xã từ năm 1998 đến nay (2014)
4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án
- Cơ sở lý luận của luận án là quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về
nhà nước và pháp luật, về vai trò của quần chúng nhân dân, về dân chủ nóichung; tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan điểm của Đảng Cộng sản ViệtNam về xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN, về dân chủ và thực hiệndân chủ ở cấp xã nói riêng
- Phương pháp nghiên cứu của luận án: Để thực hiện mục đích và
nhiệm vụ nghiên cứu, luận án đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu: phântích - tổng hợp, lịch sử - cụ thể, logic, thống kê - so sánh, khái quát hóa, hệthống hóa để nghiên cứu các vấn đề lý luận; sử dụng phương pháp điều tra
xã hội học để thu thập các thông tin, số liệu thực tế phục vụ cho việc phântích, đánh giá thực trạng, nguyên nhân của vấn đề nghiên cứu và luận chứngtính khả thi của các giải pháp mà luận án đề xuất
5 Đóng góp khoa học mới của luận án
Trang 5- Luận án đã đưa ra được khái niệm và xác định được đặc điểm củachủ thể, nội dung, các hình thức THPL về dân chủ ở cấp xã theo yêu cầu xâydựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam.
- Phân tích và chỉ ra được nội dung của mối quan hệ giữa THPL về dânchủ ở cấp xã và xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam đối vớiTHPL về dân chủ ở cấp xã ở Việt Nam
- Trên cơ sở kết quả điều tra xã hội học trên địa bàn 19 tỉnh, thành phốtrong cả nước, luận án đã chỉ ra và luận giải có sức thuyết phục các kết quả,hạn chế và nguyên nhân của thực trạng THPL về dân chủ ở cấp xã theo yêucầu xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam từ năm 1998 đến nay
- Luận án đề xuất được sáu quan điểm và bốn nhóm giải pháp toàndiện, có tính khả thi nhằm bảo đảm THPL về dân chủ ở cấp xã theo yêu cầuxây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam hiện nay
6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
- Về phương diện lý luận, kết quả và đóng góp mới của luận án góp
phần làm sáng tỏ và phong phú thêm những vấn đề lý luận về THPL nóichung, về THPH trên một lĩnh vực cụ thể nói riêng
- Về phương diện thực tiễn, luận án có thể sử dụng làm tài liệu tham
khảo phục vụ cho việc học tập, nghiên cứu, giảng dạy môn Lý luận Nhànước và pháp luật trong phạm vi các vấn đề có liên quan Các kết quả nghiêncứu của luận án có thể được các cơ quan hữu quan của các tỉnh, thành phố
sử dụng làm luận cứ khoa học, tài liệu tham khảo phục vụ việc xây dựng cácgiải pháp cụ thể để nhằm đẩy mạnh và nâng cao hiệu quả THPL về dân chủ
ở cấp xã đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam
7 Kết cấu của luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục,luận án được kết cấu thành 4 chương, 12 tiết
Trang 6NỘI DUNG CHÍNH CỦA LUẬN ÁN
Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU
THPL nói chung, THPL về dân chủ ở cấp xã (xã, phường, thị trấn) nóiriêng là chủ đề pháp luật quan trọng, thu hút sự quan tâm nghiên cứu củanhiều nhà khoa học ở nước ngoài và ở trong nước
Tổng quan tình hình nghiên cứu ở nước ngoài cho thấy, các tác giả,nước ngoài đã có nhiều cuốn giáo trình, sách, bài viết luận bàn về vấn đềTHPL nói chung, đề cập tương đối đa dạng vấn đề dân chủ, dân chủ trựctiếp, dân chủ đại diện, dân chủ ở địa phương , trong đó nổi lên sự khẳngđịnh quyền lực nhà nước là quyền lực gốc của nhân dân, một nền dân chủphải có sự chế ước lẫn nhau giữa các chủ thể trong xã hội và phải được bảođảm thực thi bằng pháp luật Một số công trình bàn sâu về các tiêu chí củanền dân chủ, về tác động của tăng trưởng kinh tế đối với việc thực thi dânchủ, đánh giá về triển vọng của một nền dân chủ trong thế giới ngày nay
Sự tổng quan tình hình nghiên cứu ở trong nước cho thấy, từng vấn đềriêng lẻ như THPL, dân chủ, dân chủ ở cấp xã, THPL về dân chủ ở cấp xã đều đã được các nhà nghiên cứu, các tác giả đề cập, luận bàn tương đối đầy
đủ Song, nếu đặt các vần đề đó một cách lôgíc, hệ thống trong một tên đề
tài khoa học “Thự c hiệ n pháp luậ t về dân chủ ở cấ p xã theo yêu cầ u xây
dự ng Nhà nư ớ c pháp quyề n xã hộ i chủ nghĩa Việ t Nam ”, thì có thể nhận
thấy rằng, các công trình nghiên cứu về dân chủ ở cơ sở phần nhiều mangtính lý luận; các công trình nghiên cứu vấn đề THPL về dân chủ ở cấp xãmới chỉ dừng lại ở cấp độ luận văn thạc sĩ và gắn với một địa bàn cụ thể là
một huyện hay một tỉnh, chưa có một công trình nào nghiên cứu lý luận và khảo sát thực tiễn vấn đề THPL về dân chủ ở cấp xã ở cấp độ luận án tiến sĩ
Trang 7và trên phạm vi quốc gia Hơn thế nữa, THPL về dân chủ ở cấp xã theo yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam thì càng là vấn đề mới, chưa được triển khai nghiên cứu một cách thấu đáo, toàn diện và hệ thống.
Từ đó, có thể khẳng định rằng, cho đến nay vẫn chưa có một côngtrình nào nghiên cứu một cách toàn diện, có hệ thống cả về mặt lý luận cũngnhư khảo sát thực tiễn vấn đề THPL về dân chủ ở cấp xã theo yêu cầu xâydựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam Đó cũng là lý do tác giả chọn
vấn đề “Thực hiện pháp luật về dân chủ ở cấp xã theo yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam” làm đề tài luận án tiến sĩ luật
học với mong muốn khỏa lấp khoảng trống nói trên
2.1.1 Khái niệm, các đặc trưng cơ bản của Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam
2.1.1.1 Khái niệ m Nhà nư ớ c pháp quyề n XHCN Việ t Nam
Nhà nước pháp quyền là nhà nước quản lý theo pháp luật và đề caoquyền của con người, quyền của công dân Xây dựng Nhà nước pháp quyềnXHCN của dân, do dân, vì dân là cách thức cơ bản để phát huy quyền làmchủ của nhân dân, đảm bảo mọi quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân Đó
là Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật, tăng cường pháp chế, xử lýnghiêm minh mọi hành vi vi phạm pháp luật nhằm thực hiện các quyền tự
do dân chủ và lợi ích hợp pháp của công dân, ngăn ngừa mọi sự tùy tiện,
Trang 8lạm dụng quyền từ phía Nhà nước và các cán bộ viên chức nhà nước, ngănngừa hiện tượng dân chủ cực đoan vô kỉ luật, kỉ cương, đảm bảo hiệu lực,hiệu quả của Nhà nước Đó là Nhà nước mà tất cả các cơ quan nhà nước, các
tổ chức đều phải hoạt động theo pháp luật, chịu trách nhiệm trước nhân dân
về các hoạt động của mình Mọi công dân đều có nghĩa vụ chấp hành hiếnpháp và pháp luật, phải sống và làm việc theo pháp luật
2.1.1.2 Các đặ c trư ng cơ bả n củ a Nhà nư ớ c pháp quyề n XHCN
Từ thực tiễn nhận thức lý luận, tiếp thu có chọn lọc các giá trị có tínhphổ quát của nhà nước pháp quyền nói chung cũng như từ thực tiễn xâydựng Nhà nước pháp quyền XHCN ở nước ta, có thể khái quát năm đặctrưng cơ bản của Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam theo quan điểmcủa Đảng Cộng sản Việt Nam như sau: 1) Nhà nước pháp quyền XHCNViệt Nam là Nhà nước của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân; tất cảquyền lực nhà nước đều thuộc về nhân dân; 2) Nhà nước pháp quyền XHCNđược tổ chức và hoạt động trên cơ sở Hiến pháp, pháp luật và bảo đảm choHiến pháp, các đạo luật luôn giữ vị trí tối thượng trong điều chỉnh các quan
hệ thuộc tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội; 3) Nhà nước pháp quyềnXHCN Việt Nam tôn trọng và bảo đảm quyền con người, quyền công dân;nâng cao trách nhiệm pháp lý giữa Nhà nước và công dân; thực hành dânchủ, đồng thời tăng cường kỷ cương, kỷ luật; 4) Quyền lực nhà nước làthống nhất, có sự phân công rành mạch, phối hợp chặt chẽ và kiểm soát giữacác cơ quan trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp; 5)Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnhđạo, đồng thời bảo đảm sự giám sát của nhân dân, sự phản biện xã hội củaMặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên của Mặt trận
2.1.2 Những yêu cầu của Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam đối với việc THPL về dân chủ ở cấp xã
Trang 9Xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam đang đặt ra chocông tác THPL về dân chủ ở cấp xã ở nước ta trong giai đoạn hiện nay
những yêu cầu sau: Thứ nhất, trong THPL về dân chủ ở cấp xã phải khẳng
định bản chất dân chủ của Nhà nước ta - Nhà nước của nhân dân, do nhân
dân, vì nhân dân; Thứ hai, phải luôn luôn bảo đảm tính tối cao của pháp luật; Thứ ba, phải luôn quán triệt nguyên tắc thực hành nền dân chủ xã hội chủ nghĩa; Thứ tư, phải luôn bảo đảm các cơ chế, chính sách và biện pháp nhằm thực hiện đầy đủ quyền dân chủ trực tiếp của nhân dân; Thứ năm, phải bảo
đảm quyền con người theo quy định của Hiến pháp
2.2 KHÁI NIỆM, CHỦ THỂ, NỘI DUNG, HÌNH THỨC THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ DÂN CHỦ Ở CẤP XÃ THEO YÊU CẦU XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
2.2.1 Khái niệm THPL về dân chủ ở cấp xã
2.2.1.1 Khái niệ m dân chủ , dân chủ ở cấ p xã
Dân chủ (democracy) là thuật ngữ có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp; trong
đó, demos có nghĩa là dân, kratos có nghĩa là quyền uy, sự cai trị Như vậy, theo nghĩa gốc, dân chủ có nghĩa là quyền uy của dân; là trạng thái tổ chức
xã hội, trong đó, quyền lực thuộc về dân Dân chủ là hình thức tổ chức thiết
chế chính trị của xã hội dựa trên việc thừa nhận nhân dân là nguồn gốc củaquyền lực, thừa nhận nguyên tắc bình đẳng và tự do Dân chủ cũng được vậndụng vào các tổ chức và hoạt động của những tổ chức và thiết chế xã hộinhất định Trong tiếng Việt, thuật ngữ dân chủ cũng được cấu thành từ hai
yếu tố dân và chủ; có nghĩa dân là chủ hay quyền làm chủ của dân.
Dân chủ ở cấp xã là biểu hiện cụ thể của nền dân chủ XHCN, là sựđảm bảo nguyên tắc toàn bộ quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân tại địabàn xã, phường, thị trấn trên cơ sở thực hiện quyền được biết, quyền đượcbàn và quyết định, quyền được tham gia ý kiến trước khi cơ quan có thẩm
Trang 10quyền quyết định và quyền giám sát đối với những nội dung có liên quan tớiđời sống kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội của người dân ở xã, phường, thịtrấn bằng những hình thức nhất định, phù hợp với các nguyên tắc, quy địnhcủa pháp luật.
2.2.1.2 Khái niệ m pháp luậ t về thự c hiệ n dân chủ ở cấ p xã
Pháp luật về thực hiện dân chủ ở cấp xã là tổng thể các quy định vềthực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn; bao gồm các văn bản quy phạmpháp luật của Quốc hội, Chính phủ, Nghị quyết liên tịch của Chính phủ và
Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các văn bản pháp quy củacác chính quyền địa phương nhằm cụ thể hóa các quy định về thực hiện dânchủ ở cấp xã sao cho phù hợp với điều kiện cụ thể ở từng địa phương
2.2.1.3 Khái niệ m THPL về dân chủ ở cấ p xã
THPL về dân chủ ở cấp xã là quá trình triển khai các hoạt động đưanhững quy định của pháp luật về thực hiện dân chủ ở cấp xã đi vào thực tiễnđời sống xã hội cơ sở, trở thành những hành vi pháp luật thực tế hợp phápcủa chính quyền, CBCC cấp xã, cán bộ thôn, tổ dân phố, cơ quan, tổ chức,
cá nhân có liên quan và nhân dân địa phương nhằm phát huy quyền làm chủcủa nhân dân; thu hút nhân dân tham gia quản lý nhà nước, quản lý xã hội;kiểm tra, giám sát các hoạt động của chính quyền cấp cơ sở; góp phần giữgìn trật tự, kỷ cương, an toàn xã hội trên địa bàn xã, phường, thị trấn
2.2.2 Chủ thể THPL về dân chủ ở cấp xã
Chủ thể của hoạt động THPL về dân chủ ở cấp xã theo yêu cầu xâydựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam là cấp ủy Đảng, chính quyềncác cấp, tổ chức, cộng đồng dân cư, cá nhân tham gia vào quá trình THPL vềdân chủ ở cấp xã ở nước ta hiện nay Căn cứ vào Pháp lệnh Thực hiện dânchủ ở xã, phường, thị trấn, có thể phân chia chủ thể THPL về dân chủ ở cấp
xã ở nước ta hiện nay thành 03 nhóm chủ thể: 1) Chủ thể lãnh đạo THPL về
Trang 11dân chủ ở cấp xã; 2) Chủ thể tổ chức THPL về dân chủ ở cấp xã; 3) Chủ thểtrực tiếp THPL về dân chủ ở cấp xã Sự phân chia này chỉ mang tính chấttương đối vì trên thực tế, nhiều khi chức năng, nhiệm vụ của các chủ thể nóitrên có thể có sự đan xen, lồng ghép vào nhau trong quá trình thực hiện.
2.2.3 Nội dung THPL về dân chủ ở cấp xã
Quá trình triển khai, đưa các nguyên tắc, quy định của pháp luật vềthực hiện dân chủ ở cấp xã đi vào đời sống xã hội trên địa bàn xã, phường,thị trấn ở nước ta hiện nay theo yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyềnXHCN Việt Nam phải bảo đảm thực hiện các nội dung sau đây:
- Thực hiện quyền được biết các nội dung liên quan đến đời sống kinh
tế - xã hội của nhân dân ở xã, phường, thị trấn;
- Thực hiện quyền được bàn và quyết định, thể hiện trên hai phươngdiện: nội dung nhân dân bàn và quyết định trực tiếp; nội dung nhân dân bàn
và biểu quyết để cấp có thẩm quyền quyết định;
- Thực hiện quyền được tham gia ý kiến trước khi cơ quan có thẩmquyền quyết định;
- Thực hiện quyền giám sát đối với tất cả các nội dung mà họ được
công khai để biết, được bàn và quyết định trực tiếp, được bàn và biểu quyết,được tham gia ý kiến trước khi cơ quan có thẩm quyền quyết định
2.2.4 Các hình thức THPL về dân chủ ở cấp xã
Cũng như trong THPL nói chung, THPL về dân chủ ở cấp xã có cáchình thức cơ bản là: tuân theo pháp luật, thi hành pháp luật, sử dụng pháp
luật và áp dụng pháp luật Tuân theo pháp luật trong THPL về dân chủ ở cấp
xã là hình thức THPL, trong đó, các chủ thể pháp luật tự kiềm chế để không thực hiện những hành vi, hoạt động mà pháp luật về dân chủ ở cấp xã nghiêm cấm, không cho phép thực hiện Thi hành pháp luật trong THPL về dân chủ ở cấp xã là hình thức THPL, trong đó, các chủ thể pháp luật thực
Trang 12hiện trách nhiệm, nghĩa vụ pháp lý của mình bằng những hành động tích cực được quy định trong Pháp lệnh thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn Sử dụng pháp luật trong THPL về dân chủ ở cấp xã là hình thức THPL mà các
chủ thể pháp luật thực hiện quyền chủ thể của mình, nghĩa là thực hiện
những hành vi mà pháp luật về dân chủ ở cấp xã cho phép Hình thức áp dụng pháp luật được thực hiện đối với những nội dung nhân dân bàn, biểu
quyết để cấp có thẩm quyền quyết định
2.3 MỐI QUAN HỆ GIỮA THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ DÂN CHỦ Ở CẤP
XÃ VÀ XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XHCN VIỆT NAM
Giữa THPL về dân chủ ở cấp xã và xây dựng Nhà nước pháp quyềnXHCN Việt Nam có mối quan hệ hữu cơ, gắn bó mật thiết với nhau; đồngthời, tác động lẫn nhau trong tiến trình xây dựng và phát triển đất nước ViệtNam theo định hướng XHCN Sự hiện diện của nền dân chủ là một trongnhững tiêu chí, đặc trưng cơ bản của nhà nước pháp quyền Không thể coi làxây dựng thành công Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam nếu khôngxây dựng nền dân chủ XHCN và thực hành dân chủ, đặc biệt là THPL về
dân chủ ở cấp xã; bởi vậy, THPL về dân chủ ở cấp xã là đòi hỏi tất yếu, khách quan của tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam,
là sự thể hiện sinh động bản chất dân chủ thực sự của Nhà nước ta Ngược
lại, việc thiết lập nền dân chủ XHCN nói chung, xây dựng và ban hành pháp
luật về thực hiện dân chủ ở cấp xã nói riêng chỉ có thể được triển khai và bảo đảm thực hiện bởi Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam.
2.4 NHỮNG ĐIỀU KIỆN BẢO ĐẢM THPL VỀ DÂN CHỦ Ở CẤP XÃ THEO YÊU CẦU XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XHXN VIỆT NAM
2.4.1 Điều kiện về kinh tế
Điều kiện kinh tế có ảnh hưởng rất mạnh mẽ, quan trọng tới công tácTHPL về dân chủ ở cấp xã thông qua việc tác động đến thái độ, nhận thức