CẤU TRÚC xã hội của cư dân LÀNG NGHỀ ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG HIỆN NAY (nghiên cứu trường hợp hai làng nghề ở huyện thường tín, thành phố hà nội) (tt)

Về mặt kinh tế - xã hội: Cả hai làng nghề này thuộc hai xã trong cùng một huyện, do vậy có thể nghiên cứu ñể xem sự khác nhau về nghề nghiệp có thể tạo ra những sự khác nhau như thế nào

NGUYỄN NGỌC ANH

CẤU TRÚC XÃ HỘI CỦA CƯ DÂN LÀNG NGHỀ

ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG HIỆN NAY

(Nghiên cứu trường hợp hai làng nghề ở huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội)

Chuyên ngành: Xã hội học

Mã số: 62 31 30 01

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÃ HỘI HỌC

HÀ NỘI - 2014

Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Lê Ngọc Hùng

Phản biện 1:

Phản biện 2:

Phản biện 3:

Luận án sẽ ñược bảo vệ trước Hội ñồng chấm luận án cấp Học viện

họp tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

Vào hồi giờ ngày tháng năm 201…

Có thể tìm hiểu luận án tại: Thư viện Quốc gia và Thư viện Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của ñề tài

1.1 Tính cấp thiết về mặt thực tiễn

Các làng nghề ở ñồng bằng sông Hồng từ xa xưa ñã ñóng vai trò

quan trọng trong việc sản xuất hàng hóa phục vụ ñời sống của nhân

dân Với những lợi thế về ñiều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội và văn

hóa, nhiều làng nghề ñồng bằng sông Hồng ñược khôi phục và phát

triển khá nhanh so với các ñịa phương khác

Thành phố Hà Nội là vùng ñất ñịa linh nhân kiệt, có bề dày văn

hóa lâu ñời trong lịch sử dân tộc và tập trung nhiều làng nghề Trong

ñó, huyện Thường Tín là một trong những huyện của Hà Nội có

nhiều làng nghề truyền thống với những sản phẩm nổi tiếng như: tiện

gỗ ở xã Nhị Khê, Sơn Mài ở xã Duyên Thái, Thêu ở xã Quất Động,

Mây tre ñan ở Xã Ninh Sở, ñồ gỗ ở xã Vạn Điểm

1.2 Tính cấp thiết về mặt lý luận

Từ năm 1840 ñến cuối những năm 1880, K.Marx ñã chú trọng

phân tích cấu trúc xã hội và xem xét cấu trúc xã hội trên nền tảng

của cấu trúc kinh tế Ngoài ra, trên thế giới, các nhà xã hội học rất

quan tâm nghiên cứu nguyên nhân và các biểu hiện của cấu trúc xã

hội Ở Việt Nam ñã có một số công trình nghiên cứu lý luận và thực

tiễn về những vấn ñề của cấu trúc xã hội và phân tầng xã hội trong

bối cảnh công nghiệp hoá, hiện ñại hoá ñất nước

Các nghiên cứu cấu trúc xã hội chủ yếu với “tư cách” là các nhóm

lớn (các phân hệ cơ bản của cấu trúc xã hội) Cấu trúc xã hội nước ta

vừa có cấu trúc "ngang", vừa có cấu trúc "dọc" Cấu trúc nhiều thành

phần, ñó là một tập hợp các giai cấp, tầng lớp, các nhóm nghề

nghiệp, các tổ chức trong xã hội mà trong ñó khó có thể chỉ rõ giai

cấp nào, tầng lớp nào có vị thế ở trên giai cấp, hay tầng lớp nào Cấu

trúc "dọc", cấu trúc phân tầng xã hội, ñược xem xét và biểu hiện ở ba

dấu hiệu cơ bản khác nhau: Địa vị kinh tế (tài sản, thu nhập), ñịa vị

chính trị (quyền lực), ñịa vị xã hội (uy tín) Tuy nhiên, các nghiên

cứu cấu trúc xã hội làng nghề chưa nhiều, nhất là những nghiên cứu

chuyên sâu từ góc ñộ xã hội học về làng nghề và cấu trúc xã hội của

cư dân làng nghề ở Việt Nam

Với những phân tích nêu trên, tác giả lựa chọn ñề tài Cấu trúc xã

hội của cư dân làng nghề ñồng bằng sông Hồng hiện nay (Nghiên

cứu trường hợp hai làng nghề ở huyện Thường Tín, thành phố Hà

Nội) làm ñề tài luận án tiến sĩ xã hội học

2 Mục ñích nghiên cứu

Từ góc ñộ xã hội học, luận án tìm hiểu những vấn ñề lý luận và ñánh giá thực trạng các phân hệ của cấu trúc xã hội cư dân làng nghề; phân tích những yếu tố tác ñộng ñến cấu trúc xã hội của cư dân làng nghề Trên cơ sở ñó, nhận ñịnh một số vấn ñề ñặt ra và gợi ý một số giải pháp nhằm phát huy những thế mạnh của cấu trúc xã hội của cư dân làng nghề ñồng bằng sông Hồng trong thời kỳ ñổi mới ñất nước

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện mục ñích nghiên cứu, ñề tài tập trung vào các nhiệm

vụ nghiên cứu như sau:

Thứ nhất, làm rõ cơ sở lý luận, các khái niệm nghiên cứu cấu trúc

xã hội của cư dân làng nghề ñồng bằng sông Hồng hiện nay

Thứ hai, khảo sát thực ñịa, phân tích thực trạng các phân hệ của cấu trúc xã hội cư dân làng nghề ñồ gỗ Vạn Điểm xã Vạn Điểm và làng nghề sơn mài Hạ Thái xã Duyên Thái ở huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội

Thứ ba, phân tích các yếu tố tác ñộng ñến các phân hệ cấu trúc xã hội cư dân làng nghề

Thứ tư, nhận ñịnh một số vấn ñề ñặt ra và gợi ý một số giải pháp nhằm hoàn thiện cấu trúc xã hội của cư dân làng nghề ñồng bằng sông Hồng

4 Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu: Các phân hệ cấu trúc xã hội của cư

dân làng nghề ñồng bằng sông Hồng hiện nay

4.2 Khách thể nghiên cứu: Cư dân làng nghề ñồ gỗ và làng nghề

sơn mài ở huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội

4.3 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi thời gian: năm 2012-2014

Phạm vi không gian: làng Vạn Điểm, xã Vạn Điểm (làng nghề ñồ

gỗ Vạn Điểm) và làng Hạ Thái, xã Duyên Thái (làng nghề sơn mài

Hạ Thái) huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội

Đề tài lựa chọn nghiên cứu trường hợp hai làng ở ñồng bằng sông Hồng: sơn mài Hạ Thái và ñồ gỗ Vạn Điểm ñể tiến hành nghiên cứu

về cấu trúc cư dân làng nghề với những tiêu chí như sau:

Về ñịa lý: Thường Tín là một huyện của thành phố Hà Nội, Thường Tín tập trung nhiều làng nghề tiêu biểu của Đồng bằng sông Hồng Tác giả lựa chọn 01 làng nghề sơn mài Hạ Thái ở ñầu huyện Thường Tín (giáp Trung tâm thành phố Hà Nội) và 01 làng nghề ñồ

gỗ Vạn Điểm ở cuối huyện Thường Tín

Về lịch sử phát triển nghề: Làng nghề ñồ gỗ Vạn Điểm xuất hiện

gần 50 năm và phát triển mạnh trong thời kỳ ñổi mới và làng nghề

sơn mài Hà Thái ñã có từ trước ñổi mới với lịch sử hơn 200 năm

Như vậy, có thể so sánh ñược cấu trúc xã hội của hai làng nghề này

Về mặt kinh tế - xã hội: Cả hai làng nghề này thuộc hai xã trong

cùng một huyện, do vậy có thể nghiên cứu ñể xem sự khác nhau về

nghề nghiệp có thể tạo ra những sự khác nhau như thế nào trong cấu

trúc xã hội, ñồng thời có thể xem xét mối tương quan giữa các phân hệ

cấu trúc xã hội với cấu trúc xã hội - nghề nghiệp của hai làng nghề

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Nghiên cứu này dựa trên quan ñiểm lý luận, phương pháp luận

của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan ñiểm

của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước phát triển làng nghề

Là một ñề tài thuộc chuyên ngành xã hội học, nghiên cứu này vận

dụng lý thuyết hệ thống xã hội của Talcott Parsons và lý thuyết cấu

trúc hóa của Anthony Giddens làm cơ sở lý luận cho việc xem xét,

ñánh giá thực trạng cấu trúc xã hội của cư dân làng nghề làng nghề

ñồ gỗ Vạn Điểm (xã Vạn Điểm) và làng nghề sơn Hạ Thái (xã Duyên

Thái) ở huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội

5.2 Phương pháp nghiên cứu

- Phân tích tài liệu: Thu thập, phân tích số liệu, các nghiên cứu ñã có

về cấu trúc xã hội và cấu trúc xã hội làng nghề Việt Nam Thu thập,

phân tích các báo cáo về tình hình phát triển kinh tế xã hội, về cấu trúc

xã hội làng nghề ñồ gỗ Vạn Điểm và làng nghề sơn mài Hạ Thái, huyện

Thường Tín, thành phố Hà Nội

- Phương pháp ñịnh tính:

+ Phỏng vấn sâu 36 chủ hộ gia ñình làm nghề truyền thống, 08 giám

ñốc công ty làm nghề trong làng nghề, 02 chủ tịch UBND xã, 02 trưởng

thôn, 04 nghệ nhân, 02 chủ tịch hiệp hội làng nghề; thảo luận nhóm tập

trung với lãnh ñạo 02 xã

+ Phương pháp quan sát thực ñịa tại một số cơ sở sản xuất - kinh

doanh và hộ gia ñình Tác giả luận án nhiều lần ñến thăm, nghiên cứu,

quan sát tham dự ñời sống của cư dân làng nghề ñồ gỗ Vạn Điểm và

làng nghề sơn mài Hạ Thái, huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội

+ Phương pháp ñịnh lượng: Tác giả thu thập thông tin về cấu trúc xã

hội của cư dân làng nghề qua phiếu thu thập thông tin, do chính chủ hộ

gia ñình trả lời bằng cách trực tiếp ghi, ñiền vào bảng hỏi ñiều tra Chủ

hộ gia ñình trong nghiên cứu này là người ñại diện hộ gia ñình, có vai trò quyết ñịnh về kinh tế của gia ñình, ñược các thành viên trong gia ñình thừa nhận

+ Phương pháp phân tích số liệu

Số liệu của cuộc ñiều tra ñược xử lý bằng chương trình SPSS và ñược phân tích tần suất, tương quan hai chiều

Phương pháp xử lý số liệu: Số liệu của cuộc ñiều tra ñược xử lý bằng chương trình SPSS và ñược phân tích tần suất, tương quan hai chiều

5.3 Mẫu nghiên cứu

Về cỡ mẫu:

Căn cứ danh sách hộ gia ñình do UBND xã cung cấp năm 2012, làng Vạn Điểm có 708 hộ gia ñình, làng Hạ Thái có 1.046 hộ gia ñình, tác giả dựa theo công thức Krejcie and Morgan (1970) ñể có ñược kích thước mẫu cho mỗi làng nghề như sau: Làng nghề ñồ gỗ Vạn Điểm N

= 708, tính ñược S = 249 Làng sơn mài Hạ Thái N = 1046, tính ñược

S = 281 Do vậy, tổng cả hai làng nghề cỡ mẫu là 530 hộ gia ñình Chủ

hộ gia ñình là người ñại diện hộ gia ñình, ñược các thành viên trong gia ñình thừa nhận Từ 530 phiếu ñiều tra ñược phát ra, kết quả thu ñược 515 phiếu ñưa vào xử lý, gồm có 246 phiếu làng nghề ñồ gỗ Vạn Điểm, 269 phiếu làng nghề sơn mài Hạ Thái

Căn cứ danh sách hộ gia ñình do UBND hai xã Vạn Điểm và Duyên Thái cung cấp năm 2012: Làng Vạn Điểm có 708 hộ gia ñình, làng Hạ Thái có 1.046 hộ gia ñình Kích thước mẫu cho làng nghề ñồ

gỗ 249 Làng sơn mài Hạ 281 Do vậy, tổng cả hai làng nghề cỡ mẫu là

530 hộ gia ñình

Phương pháp chọn mẫu xác suất ngẫu nhiên ñơn giản

6 Câu hỏi, giả thuyết và khung nghiên cứu

6.1 Câu hỏi nghiên cứu

- Cấu trúc xã hội của cư dân làng nghề ñồng bằng sông Hồng hiện nay biểu hiện như thế nào qua các phân hệ cấu trúc xã hội?

- Phân hệ cấu trúc xã hội nào là nổi bật nhất trong cấu trúc xã hội của cư dân làng nghề ñồng bằng sông Hồng hiện nay?

- Cấu trúc xã hội với các phân hệ của nó chịu tác ñộng như thế nào từ các yếu tố nào ở làng nghề ñồng bằng sông Hồng?

6.2 Giả thuyết nghiên cứu

Giả thuyết thứ nhất: Cấu trúc xã hội của cư dân làng nghề ñồng bằng sông Hồng hiện nay gồm các phân hệ cơ bản cấu trúc xã hội -

dân số, cấu trúc xã hội - gia ñình, cấu trúc xã hội - nghề nghiệp, cấu

trúc xã hội - mức sống

Giả thuyết thứ hai: Cấu trúc xã hội của cư dân làng nghề ñồng

bằng sông Hồng hiện nay nổi bật nhất là phân hệ cấu trúc xã hội -

nghề nghiệp theo mô hình gia ñình nghề và mô hình công ty nghề

Giả thuyết thứ ba: Các phân hệ cấu trúc xã hội của cư dân làng

nghề ñồng bằng sông Hồng chịu tác ñộng chủ yếu từ ñặc ñiểm nhân

khẩu - xã hội của chủ hộ gia ñình và loại nghề của hộ gia ñình

6.3 Khung nghiên cứu

6.4 Các biến số

- Biến số ñộc lập

+ Đặc ñiểm nhân khẩu - xã hội của chủ hộ gia ñình - chủ cơ sở

sản xuất: tuổi, giới tính

+ Đặc ñiểm của gia ñình: Loại hộ gia ñình, gồm hộ làm nghề

truyền thống, hộ không làm nghề truyền thống, hộ làm nông nghiệp

kết hợp làm nghề truyền thống

- Biến số phụ thuộc: Cấu trúc xã hội - dân số: tuổi, giới tính, trình

ñộ học vấn của cư dân làng nghề; Cấu trúc xã hội - gia ñình: quy mô

gia ñình, số người làm nghề, số thế hệ làm nghề truyền thống; Cấu

trúc xã hội - nghề nghiệp: loại hình nghề nghiệp, quy mô, mạng lưới

Đặc ñiểm nhân khẩu -

xã hội của chủ hộ

gia ñình

MÔI TRƯỜNG TỰ NHIÊN, KINH TẾ, VĂN HÓA, XÃ HỘI CỦA LÀNG - XÃ

Cấu trúc xã hội - gia ñình Cấu trúc xã hội - nghề nghiệp

Cấu trúc xã hội - mức sống

Cấu trúc xã hội - dân số

ĐƯỜNG LỐI, CHỦ TRƯƠNG, CHÍNH SÁCH, PHÁP LUẬT VỀ PHÁT TRIỂN LÀNG NGHỀ

CẤU TRÚC

XÃ HỘI CỦA

CƯ DÂN LÀNG NGHỀ

Đặc ñiểm loại nghề

của gia ñình

xã hội, trình ñộ tay nghề, mô hình gia ñình nghề, mô hình công ty nghề; Cấu trúc xã hội - mức sống: Thu nhập, chi tiêu

- Các yếu tố môi trường kinh tế-xã hội: Đường lối, chủ trương,

chính sách, pháp luật về phát triển làng nghề; Môi trường: kinh tế,

chính trị, văn hóa, xã hội của làng - xã

7 Ý nghĩa lý luận, thực tiễn của luận án

7.1 Ý nghĩa lý luận

Nghiên cứu và vận dụng lý thuyết hệ thống xã hội của Parsons và

lý thuyết cấu trúc hóa của Anthony Giddens vào việc tìm hiểu cấu trúc

xã hội cư dân hai làng nghề ñồng bằng sông Hồng ñể làm rõ các ñặc trưng của các phân hệ cấu trúc xã hội làng nghề

Luận án vận dụng và góp phần phát triển thêm một số khái niệm như cấu trúc xã hội, các phân hệ cấu trúc xã hội, cấu trúc xã hội của

cư dân làng nghề, gia ñình nghề, công ty nghề

7.2 Ý nghĩa thực tiễn

Cấu trúc xã hội - nghề nghiệp của cư dân làng nghề gồm: Mô hình gia ñình nghề và mô hình công ty nghề ñang ñược cấu trúc hóa thông qua các hành ñộng của các thành phần của cấu trúc xã hội cư dân làng nghề, trong quá trình ñổi mới kinh tế xã hội ở Việt Nam hiện nay

- Luận án góp phần bổ sung thêm thông tin cần thiết trong nghiên cứu cấu trúc xã hội của cư dân làng nghề ñồng bằng sông Hồng nói riêng và nghiên cứu về làng nghề nói chung ở Việt Nam

- Luận án gợi mở hướng nghiên cứu tiếp theo cho chủ ñề này, cung cấp số liệu, cứ liệu phong phú, ña dạng khi nghiên cứu cấu trúc

xã hội của cư dân làng nghề ñồng bằng sông Hồng hiện nay Luận án

có thể gợi ra những suy nghĩ cho việc ñề xuất những giải pháp ñối với những vấn ñề ñặt ra nhằm góp phần phát triển phát triển kinh tế -

xã hội

- Luận án có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo trong nghiên cứu giảng dạy về cấu trúc xã hội

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

1.1 HƯỚNG NGHIÊN CỨU VỀ CẤU TRÚC XÃ HỘI - DÂN SỐ LÀNG NGHỀ

Luận án ñã lược khảo một số công trình nghiên cứu về cấu trúc xã

hội - dân số làng nghề từ ñó rút ra nhận ñịnh: các nghiên cứu về cấu

trúc xã hội - dân số có ý nghĩa về mặt thực tiễn hết sức to lớn ñối với quá trình công nghiệp hóa, hiện ñại hóa công nghiệp nông thôn Việt Nam Thông qua quá trình nghiên cứu tài liệu của các tác giả ñã giải

quyết ñược nhiều vấn ñề về dân số ñang tồn ñọng tại các làng nghề

của nông thôn Việt Nam như thất nghiệp, tệ nạn, nghèo ñói, ñào tạo

Tuy nhiên, bên cạnh ñó các làng nghề vẫn không tránh khỏi

những biến ñổi tiêu cực trong quá trình biến ñổi cấu trúc xã hội - dân

số, ñiều ñó ñòi hỏi cần có sự nghiên cứu khoa học và lâu dài ñối với

các ñối tượng của cấu trúc xã hội - dân số làng nghề nhằm phát triển

làng nghề nói chung và phát triển cấu trúc xã hội - dân số bền vững

trong các làng nghề nói riêng

1.2 HƯỚNG NGHIÊN CỨU VỀ CẤU TRÚC XÃ HỘI - GIA ĐÌNH

LÀNG NGHỀ

Sự biến ñổi của kinh tế thị trường ñã khiến cho cấu trúc xã hội -

gia ñình bị biến ñổi theo, ñặc biệt là về vị thế và vai trò của từng

thành viên trong gia ñình Kết quả nghiên cứu khoa học của các công

trình này ñã cung cấp nhiều thông tin, nhiều dữ liệu về các mô hình

cấu trúc xã hội - gia ñình trong chiều dài lịch sử phát triển của các

làng nghề truyền thống ở Việt Nam Đồng thời, các công trình này có

ý nghĩa quan trọng trong việc xác ñịnh nguồn gốc và ñặc trưng của

các phân hệ cấu trúc xã hội - gia ñình, từ ñó góp phần làm rõ những

tác ñộng của các chính sách, thể chế, hệ thống giá trị văn hóa, phong

tục tập quán cổ truyền của các làng nghề qua từng giai ñoạn phát

triển khác nhau

1.3 HƯỚNG NGHIÊN CỨU VỀ CẤU TRÚC XÃ HỘI - NGHỀ

NGHIỆP CỦA LÀNG NGHỀ

Cấu trúc xã hội - nghề nghiệp thường ñược các tác giả gắn với các

nghiên cứu về cấu trúc xã hội của nông thôn như: sự chuyển ñổi cấu

trúc xã hội thông qua các mô hình hoạt ñộng sản xuất của các hộ;

chuyển ñổi lao ñộng nghề nghiệp và sự phân tầng xã hội trong làng

Các hoạt ñộng của làng nghề giống như một ngành “phụ”, “kiếm

thêm” lúc nông nghiệp nhàn rỗi của người nông dân Một số vấn ñề

tổ chức sản xuất ở các làng nghề thủ công ñã ñưa ra các loại mô hình

làng nghề theo từng giai ñoạn phát triển Hướng nghiên cứu này gợi

cho tác giả luận án ý tưởng tìm hiểu mô hình “công ty nghề” trong

cấu trúc xã hội - nghề nghiệp của làng nghề Đặc biệt là quá trình hình

thành và phát triển các mô hình sản xuất của làng nghề với các cấu trúc

xã hội - nghề nghiệp mang ñặc trưng cho từng giai ñoạn, từng mô hình

1.4 HƯỚNG NGHIÊN CỨU VỀ CẤU TRÚC XÃ HỘI - MỨC SỐNG CỦA

LÀNG NGHỀ

Cấu trúc xã hội - mức sống làng nghề, ñược luận án tìm hiểu sự

hình thành và phát triển cấu trúc thông qua các mô hình phân tầng về

mức sống tại nông thôn Việt Nam nói chung và làng nghề tại nông thôn nói riêng Mức sống luôn là một trong những tiêu chí quan trọng

ñể ñánh giá sự biến ñổi cấu trúc xã hội thông qua sự phân tầng giữa các nhóm thu nhập Các tác giả phân chia mức sống của làng, xã thành các nhóm ñặc trưng, thể hiện những biến ñổi rõ ràng của các cấu trúc trong làng, xã Cụ thể là sự phân tầng xã hội thành các tầng: gia ñình giàu, khá giả, trung bình và nghèo luôn gắn liền với hoạt ñộng nghề nghiệp Trong ñó, những gia ñình có mức sống khá giả trở lên thường dựa vào nghề phi nông nghiệp và những gia ñình có mức sống nghèo thường dựa vào nghề nông nghiệp với diện tích ñất nhỏ hẹp Các nghiên cứu về cấu trúc xã hội - mức sống cho thấy các hệ thống của phân tầng xã hội về mức sống gắn liền với hoạt ñộng nghề nghiệp của các cá nhân và gia ñình

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1

Tổng quan tình hình nghiên cứu cấu trúc xã hội của cư dân làng nghề ñược phân tích tập trung vào bốn hướng nghiên cứu chính là: hướng nghiên cứu về cấu trúc xã hội - dân số làng nghề; hướng nghiên cứu về cấu trúc xã hội - gia ñình làng nghề; hướng nghiên cứu

về cấu trúc xã hội - nghề nghiệp làng nghề; hướng nghiên cứu về cấu trúc xã hội - mức sống làng nghề Tuy nhiên, các hướng nghiên cứu

về thực trạng và giải pháp phát triển làng nghề chưa ñi sâu phân tích hoặc phân tích chưa ñầy ñủ các phân hệ của cấu trúc xã hội làng nghề

và rất ít nghiên cứu chuyên sâu từ góc ñộ xã hội học Các nghiên cứu hiện có về cấu trúc xã hội, làng nghề như ñã phân tích trong chương

1, ñã giúp tác giả luận án có cơ sở lý luận, phương pháp nghiên cứu

và gợi ra nhiều ý tưởng nghiên cứu về thực trạng cấu trúc xã hội của

cư dân làng nghề ñồng bằng sông Hồng hiện nay

Chương 2

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CẤU TRÚC XÃ HỘI CỦA CƯ DÂN LÀNG NGHỀ 2.1 CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢN

2.1.1 Cấu trúc xã hội

Luận án này sử dụng ñịnh nghĩa như sau: Cấu trúc xã hội là các kiểu quan hệ tương ñối ổn ñịnh, bền vững của các thành phần cơ bản;

biểu hiện ở một số phân hệ cơ bản Không tập trung vào phân tích

các thành tố của cấu trúc xã hội, luận án này ñặt ra nhiệm vụ phân tích làm rõ các phân hệ cấu trúc xã hội của cư dân làng nghề, ñó là các phân hệ cấu trúc xã hội - dân số, cấu trúc xã hội - gia ñình, cấu trúc xã hội - nghề nghiệp, cấu trúc xã hội - mức sống; các thành phần

cơ bản của mỗi phân hệ là tổ chức, nhóm xã hội, các vị thế xã hội, vai

xã hội, thiết chế xã hội, mạng lưới xã hội

2.1.2 Cư dân

Trong luận án này, cư dân ñược hiểu là người dân sinh sống, ñịnh

cư tại một khung không gian - thời gian xác ñịnh. Cụ thể, cư dân là

toàn bộ người dân gồm các cá nhân, các hộ gia ñình, các tổ chức sinh

sống và làm việc tại làng nghề ñồ gỗ Vạn Điểm, xã Vạn Điểm và

làng nghề sơn mài Hạ Thái, xã Duyên Thái, huyện Thường Tín,

thành phố Hà Nội hiện nay

2.1.3 Làng nghề

Về tên gọi ‘làng nghề”, tác giả luận án sử dụng cách gọi kép, tên

gọi cùng lúc mang hai nghĩa, phản ánh nghề thủ công và ñịa danh,

ñịa chỉ nơi ngành nghề, người thợ thủ công, cư dân làng nghề làm

nghề ñó Luận án quan niệm làng nghề là hình thức tổ chức ñời sống

sinh hoạt, sản xuất của cộng ñồng cư dân ở nông thôn, với ñặc trưng

là ña số cư dân trong làng cùng thực hiện một loại hoạt ñộng nghề

nghiệp nhất ñịnh, ñể sinh sống và từ ñó hình thành kiểu cấu trúc xã

hội ñặc trưng bởi hoạt ñộng nghề nghiệp ñó Cụ thể, làng nghề Vạn

Điểm, xã Vạn Điểm, cư dân chủ yếu làm nghề ñồ gỗ (mộc) và sinh

sống nhờ nghề nghiệp này, do vậy tác giả có thể gọi ngắn gọn là làng

nghề ñồ gỗ Vạn Điểm Làng nghề Hạ Thái, xã Duyên Thái, cư dân

chủ yếu làm nghề sơn mài và sinh sống nhờ vào nghề nghiệp này, tác

giả gọi ngắn gọn là làng nghề sơn mài Hạ Thái

2.1.4 Các thành phần và một số phân hệ của cấu trúc xã hội

cư dân làng nghề

Cấu trúc xã hội của cư dân làng nghề ñồng bằng sông Hồng là

các kiểu quan hệ tương ñối ổn ñịnh, có tính khuôn mẫu giữa các

thành phần cơ bản cấu thành nên xã hội làng nghề Các thành phần

cơ bản của cấu trúc xã hội cư dân làng nghề là các tổ chức, nhóm xã

hội cư dân làng nghề, vị thế xã hội cư dân làng nghề, vai (trò) xã hội

cư dân làng nghề, thiết chế xã hội cư dân làng nghề, mạng lưới xã

hội cư dân làng nghề và một số yếu tố khác

2.1.4.1 Các thành phần cơ bản của cấu trúc xã hội cư dân làng nghề

Nhóm xã hội cư dân làng nghề là những người có liên hệ với nhau

về vị thế, vai trò, những nhu cầu lợi ích và những ñịnh hướng giá trị

nghề nghiệp nhất ñịnh

Vị thế xã hội cư dân làng nghề là một vị trí mà một người hay một nhóm

người trong mối liên hệ, quan hệ với người khác, nhóm khác trong cấu trúc

xã hội làng nghề, ñược sắp xếp, thẩm ñịnh hay ñánh giá của cộng ñồng làng nghề nơi người ñó sinh sống Vị thế xã hội cư dân làng nghề chính là vị trí, thứ bậc cao thấp hay ngang bằng trong tương quan, so sánh với các thành viên khác trong gia ñình, công ty nghề và cộng ñồng làng nghề

Vai xã hội cư dân làng nghề là tập hợp các chuẩn mực, hành vi, nghĩa vụ và quyền lợi gắn với một vị thế của cư dân làng nghề Vai trò là những hành vi, ứng xử, những khuôn mẫu tác phong hành ñộng

mà xã hội trông ñợi ở một người hay một nhóm xã hội cần phải thực hiện trong làng nghề

Thiết chế xã hội cư dân làng nghề là tập hợp tương ñối bền vững của các giá trị, các chuẩn mực quy ñịnh, vị thế, vai trò và hành vi, hoạt ñộng của các cá nhân, nhóm nhằm ñáp ứng một hay một số nhu cầu cơ bản của xã hội làng nghề

Mạng lưới xã hội của cư dân làng nghề thể hiện ở tất cả các phân

hệ như cấu trúc xã hội như: các quan hệ ñan chéo từ quan hệ trong gia ñình, giữa các gia ñình với nhau; giữa họ hàng, bạn bè, láng giềng, khách hàng, cho tới các quan hệ với chính quyền ñịa phương, với ngân hàng, với hiệp hội làng nghề

Tổ chức xã hội cư dân làng nghề có các ñặc ñiểm và tính chất của một nhóm, gồm các bộ phận gắn kết với nhau thành một hệ thống xã hội làng nghề chỉnh thể; tổ chức xã hội ñược cư dân làng nghề hình thành ñể thực hiện một hay một vài mục tiêu xác ñịnh, tổ chức là hệ thống hoạt ñộng nhằm vào mục tiêu xác ñịnh, tổ chức là cấu trúc vị thế - vai trò, cấu trúc quyền lực, cấu trúc phân công lao ñộng xã hội

2.1.4.2 Một số phân hệ của cấu trúc xã hội cư dân làng nghề

Cấu trúc xã hội - dân số làng nghề có thể ñược tìm hiểu thông qua các thành phần hay tiểu cấu trúc ñộ tuổi, giới tính, trình ñộ học vấn

Cấu trúc xã hội - gia ñình làng nghề ñược tìm hiểu thông qua quy

mô gia ñình, số thế hệ trong gia ñình và thời gian làm nghề của gia ñình

Cấu trúc xã hội - nghề nghiệp làng nghề ñược thể hiện thông qua loại hình nghề nghiệp của gia ñình, tính chất tổ chức nghề nghiệp của gia ñình, loại hình nghề nghiệp của gia ñình Được biểu hiện cụ thể qua mô hình gia ñình nghề và mô hình công ty nghề

2.2 MỘT SỐ LÝ THUYẾT

2.2.1 Lý thuyết hệ thống xã hội của Talcott Parsons

Lý thuyết của Parsons về hệ thống xã hội có thể giúp ta có cách tiếp cận hệ thống tổng quát về cấu trúc xã hội của cư dân làng nghề

Cụ thể là có thể hình dung cả làng nghề là một hệ thống xã hội Do vậy, làng nghề với tính cách là một hệ thống xã hội ñược phân hóa về

mặt chức năng thành bốn tiểu hệ thống là kinh tế, chính trị, pháp luật

và văn hóa

2.2.2 Lý thuyết cấu trúc hóa của Anthony Giddens

Lý thuyết cấu trúc của Giddens thể hiện: (1) Cấu trúc ñược hiểu là

tập hợp các quy tắc và các nguồn lực thuộc về một hệ thống xã hội cụ

thể giới hạn và tạo ra hành ñộng cá nhân và (2) hành ñộng trong một

chừng mực nhất ñịnh bao gồm việc thực hiện và cập nhật cấu trúc,

góp phần tái khẳng ñịnh cấu trúc và biến ñổi cấu trúc, ñể tái tạo và

chuyển ñổi hệ thống xã hội Các nguồn lực vật chất, tinh thần và các

quy tắc phái sinh ñều ñược sử dụng trong hoạt ñộng nghề nghiệp của

người lao ñộng và trong quá trình ñó cấu trúc xã hội ñược ñịnh hình,

vận ñộng và tái tạo không ngừng

2.3 MỘT SỐ QUAN ĐIỂM CỦA ĐẢNG VÀ CHÍNH SÁCH CỦA

NHÀ NƯỚC LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

2.3.1 Tư tưởng Hồ Chí Minh về nông nghiệp, nông thôn và

nông dân

Chủ tịch Hồ Chí Minh ñặc biệt quan tâm ñến nông dân, nông thôn,

coi trọng vị trí, vai trò của nông dân, nông thôn ñối với sự nghiệp cách

mạng, Người nói: “Nông dân ta giàu thì nước ta giàu Nông nghiệp ta

thịnh thì nước ta thịnh…” Để phát huy vị trí, vai trò của nông dân,

nông thôn ñối với cách mạng, theo Hồ Chí Minh cần phải quan tâm

ñến nông dân, phát huy hơn những thuận lợi mà giai cấp này

2.3.2 Quan ñiểm của Đảng về phát triển làng nghề

Phát triển làng nghề ñược Đảng ta ñặc biệt quan tâm, nhất là từ

khi ñổi mới ñất nước ñến nay Quan ñiểm của Đảng ta về phát triển

làng nghề ñược thể hiện rõ trong các văn bản Nghị quyết của Đảng

như: Nghị quyết số 05-NQ/HNTW của Hội nghị lần thứ năm Ban

Chấp hành Trung ương Đảng khóa VII; Chiến lược phát triển kinh

tế-xã hội 2011-2020 về “Xây dựng nông thôn mới”

2.3.3 Chính sách của Nhà nước về phát triển làng nghề

Trong quá trình công nghiệp hoá, hiện ñại hoá, Nhà nước ta ñã ban

hành nhiều chính sách về phát triển làng nghề Những chính sách này

ñược thể hiện trên nhiều khía cạnh thông qua các Nghị ñịnh của Chính

phủ, Quyết ñịnh của Thủ tướng Chính phủ, Thông tư hướng dẫn của các

bộ, ngành, như: Quyết ñịnh 132/2000/QĐ-TTg, của Thủ tướng Chính

phủ, ngày 24/11/2000 về một số chính sách khuyến khích phát triển

ngành nghề nông thôn Nghị ñịnh 66/2006/QĐ-TTg của Thủ tướng

Chính phủ; Quyết ñịnh 2636/2011/QĐ-BNN-CB của Bộ Nông

nghiệp và Phát triển nông thôn về thúc ñẩy ñầu tư, phát triển làng

nghề ở nông thôn.Thông tư 116/2006/TT-BNN ngày 18/12/2006 của

Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2

Chương 2, tác giả luận án ñã làm rõ nội hàm và phạm vi của một

số khái niệm cơ bản của ñề tài như “cấu trúc xã hội”,“cư dân”,

“làng nghề”, “cấu trúc xã hội của cư dân làng nghề ñồng bằng sông Hồng” cũng như cách vận dụng trong nghiên cứu luận án Đồng thời chương 2 thao hóa tác các thành phần của cấu trúc xã hội (nhóm xã hội, vị thế xã hội, vai trò xã hội, thiết chế xã hội, mạng lưới xã hội, tổ chức xã hội cư dân làng nghề) và các phân hệ của cấu trúc xã hội cư dân làng nghề Luận án cũng phân tích rõ lý thuyết hệ thống xã hội của Talcott Parsons và lý thuyết cấu trúc hóa của Anthony Giddens, ñược áp dụng trong nghiên cứu cấu trúc xã hội cư dân làng nghề Ngoài ra, một số quan ñiểm của Đảng, chính sách của Nhà nước về làng nghề và phát triển làng nghề, Tư tưởng Hồ Chí Minh về nông dân ñã ñưa ra những ñịnh hướng quan trọng ñể phân tích, ñánh giá cấu trúc xã hội cư dân làng nghề hiện nay

Chương 3

THỰC TRẠNG CẤU TRÚC XÃ HỘI CỦA CƯ DÂN LÀNG NGHỀ 3.1 MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM LÀNG NGHỀ ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG

3.1.1 Một số ñặc ñiểm ñịa lý, kinh tế - xã hội của ñồng bằng sông Hồng

Theo số liệu của Tổng Cục Thống kê, năm 2013 vùng Đồng bằng sông Hồng có diện tích 21.059,3 km² gồm 11 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương: Hà Nội, Hải Phòng, Hải Dương, Bắc Ninh, Vĩnh Phúc, Hưng Yên, Thái Bình, Nam Định, Hà Nam, Ninh Bình và Quảng Ninh Dân số trung bình, năm 2013 vùng này là 20439,4 nghìn người Về dân tộc ña số dân số là người Kinh

Về vị trí ñịa lý, vùng ñồng bằng sông Hồng có tọa ñộ ñịa lý:Từ vĩ

ñộ 21°34´B (huyện Lập Thạch) tới vùng bãi bồi khoảng 19°5´B (huyện Kim Sơn), từ 105°17´Đ (huyện Ba Vì) ñến 107°7´Đ (trên ñảo Cát Bà) Phía bắc và ñông bắc là Vùng Đông Bắc (Việt Nam), phía tây và tây nam là vùng Tây Bắc, phía ñông là vịnh Bắc Bộ và phía nam vùng Bắc Trung Bộ

Về tài nguyên thiên nhiên, vùng ñồng bằng sông Hồng có nguồn tài

nguyên thiên nhiên rất phong phú, ña dạng Tài nguyên ñất phù sa màu

mỡ, tài nguyên ñất sét trắng ở Hải Dương, ñá vôi ở huyện Thuỷ Nguyên, Hải Phòng, huyện Kim Môn, Hải Dương, Hà Nội, Ninh Bình

3.1.2 Đặc ñiểm chung cấu trúc xã hội làng nghề ñồng bằng

sông Hồng

Các làng nghề ở ñồng bằng sông Hồng tùy theo ñiều kiện, hoàn

cảnh của từng ñịa phương, ñã hình thành và phát triển nhiều hình

thức sản xuất ña dạng Song tập trung chủ yếu những nhóm ngành

nghề như sau: thủ công mỹ nghệ; chế biến lương thực, thực phẩm;

dệt, nhuộm, thuộc da; gia công cơ kim khí; sản xuất vật liệu xây

dựng , trong ñó loại hình thủ công mỹ nghệ chiếm tỷ trọng lớn nhất

Vùng ñồng bằng sông Hồng có 2.433 làng có nghề trên tổng số

4.575 làng có nghề của cả nước chiếm tới 53,18%

3.2 ĐẶC ĐIỂM KINH TẾ - XÃ HỘI VÀ LÀNG NGHỀ Ở HUYỆN

THƯỜNG TÍN

3.2.1 Đặc ñiểm kinh tế - xã hội của huyện Thường Tín

Thường Tín ở vị trí cửa ngõ phía Nam của thành phố Hà Nội, gồm

28 xã và 1 thị trấn, diện tích khoảng 127,59 km², với số dân khoảng

216.500 người; ở vị trí phía Nam của Thủ ñô Hà Nội, phía Đông giáp

với tỉnh Hưng Yên, phía Tây giáp với huyện Thanh Oai, phía với

Nam giáp huyện Phú Xuyên, phía Bắc giáp với huyện Thanh Trì

Cấu trúc kinh tế huyện Thường Tín ñang chuyển dịch theo xu thế

chung của cả Hà Nội Theo báo cáo về kinh tế của huyện năm 2013, thì

tỉ trọng công nghiệp và xây dựng chiếm phần lớn với 50,15%, thương

mại - dịch vụ chiếm 32,25% và nông nghiệp chỉ còn chiếm 17,6%

3.2.2 Làng nghề ở huyện Thường Tín

Ngoài thời gian làm nông nghiệp, người dân huyện Thường Tín

ñã sớm sản xuất ra nhiều mặt hàng phục vụ ñời sống sinh hoạt, góp

phần giúp Thường Tín trở thành “ñất trăm nghề” Nhiều làng nghề có

tính chất cổ truyền và nổi tiếng trong nước từ xưa ñến nay như: nghề

mây tre ñan (xã Ninh Sở), tiện gỗ (xã Nhị Khê), sơn mài (xã Duyên

Thái), thêu ren (xã Thắng Lợi, xã Quất Động, xã Hà Hồi), ñiêu khắc

(xã Hiền Giang), ñồ gỗ (xã Vạn Điểm), ñục tượng (xã Hiền Giang),

hương trầm (xã Tự Nhiên), v.v

3.3 ĐẶC ĐIỂM KINH TẾ - XÃ HỘI CỦA XÃ VẠN ĐIỂM VÀ XÃ

DUYÊN THÁI

3.3.1 Đặc ñiểm kinh tế - xã hội của xã Vạn Điểm

Xã Vạn Điểm, huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội nằm ở phía

Đông Nam của huyện Thường Tín, có diện tích 2,97 km², Xã Vạn

Điểm có 3 làng (thôn) là: Vạn Điểm, Đặng Xá và Đỗ Xá có diện tích

tự nhiên 297,14 ha, có trên 2.188 hộ gia ñình với trên 7.700 nhân

khẩu, có hơn 750 hộ sản xuất ñồ gỗ và chế biến lâm sản Mỗi hộ gia

ñình trung bình là 4 lao ñộng làm nghề, tạo công ăn việc làm cho trên

3.000 người lao ñộng trong xã và các ñịa phương khác trong vùng ñồng bằng sông Hồng

3.3.2 Đặc ñiểm kinh tế - xã hội của xã Duyên Thái

Duyên Thái là một xã ñông dân cư, tổng diện tích ñất tự nhiên gần

4 km2 với dân cư hơn 4.000 người Diện tích ñất canh tác 385,4 ha, bình quân ruộng ñất trồng trọt cho một nhân khẩu trực tiếp sản xuất

300 m2 Hiện nay xã Duyên Thái gồm có 3 làng là: Duyên Trường,

Hạ Thái và Phúc Am

Từ những năm 1950, nghề sơn mài truyền thống của xã khá phát triển, có thời ñiểm cao nhất thu hút trên 600 lao ñộng chuyên sản xuất hàng xuất khẩu nổi tiếng ở nước nước xã hội chủ nghĩa (trước ñây) Từ năm 1986, bắt ñầu thời kỳ ñất nước ñổi mới nghề sơn mài càng có ñiều kiện phát triển mạnh mẽ, làng nghề ñã ứng dụng công thức mới (ña phần chuyển từ sơn ta sang sơn dầu hạt ñiều trộn với ñất phù sa sông Hồng)

3.4 CÁC PHÂN HỆ CẤU TRÚC XÃ HỘI CỦA CƯ DÂN LÀNG NGHỀ ĐỒ GỖ VẠN ĐIỂM VÀ LÀNG NGHỀ SƠN MÀI HẠ THÁI

3.4.1 Cấu trúc xã hội - dân số

3.4.1.1 Cấu trúc xã hội - giới tính

Năm 2013, làng Hạ Thái có 1.046 hộ gia ñình, với tổng số nhân khẩu 3.618 người, với cấu trúc giới tính: nam chiếm 53,01% (1.918 người), nữ chiếm 46,98% (1.700 người) Làng Vạn Điểm có 708 hộ gia ñình với tổng dân số là 2.328 người, trong ñó là nam chiếm 48,75% (1.135 người), nữ chiếm 51,24% (1.193 người), trong ñó số người trong ñộ tuổi lao ñộng chiếm khá lớn tới 58,73% tạo ra nguồn nhân lực lớn ñể làm nghề và phát triển nghề

Ở cả hai làng nghề tác giả nghiên cứu, người thợ - cư dân làng nghề ñều dạy nghề cho cả con gái, kể cả những người ñịa phương khác ñến học nghề và làm thợ tại làng Điều này thể hiện rõ nét qua những công

ty nghề, ngoài ñịa ñiểm ñặt tại làng nghề, còn ñặt ở một số ñịa phương khác, lấy lao ñộng ở ñịa phương ñó luôn

Quan niệm của cư dân làng nghề hiện nay ít có phân biệt nhiều giữa con trai và con gái và có sự phân công lao ñộng tương ñối rõ theo giới tính

3.4.1.2 Cấu trúc xã hội - ñộ tuổi

Về ñộ tuổi của dân số làng nghề ñồ gỗ Vạn Điểm và làng nghề sơn mài Hạ Thái ñược chia thành bốn nhóm tuổi Làng nghề ñồ gỗ Vạn Điểm: dưới 15 tuổi có 22,56%; từ 15-24 tuổi có 350 người, chiếm 15,03; Từ 25-55 tuổi có 1.017 người, chiếm 43,69, trên 55 tuổi có 436

người chiếm 18,72 Làng nghề Hạ Thái: dưới 15 tuổi có 858 người,

chiếm 23,7%; từ 15-24 tuổi có 470 người, chiếm 13,0%; từ 25-55 tuổi

có 1673 người, chiếm 46,2%; trên 55 tuổi có 617 người, chiếm 17,1%

Như vậy, cả hai làng có một nguồn nhân lực lao ñộng dồi dào ñã

tạo ñiều kiện cho sẵn sàng cho các hoạt ñộng nghề nghiệp của làng

nghề, ñồng thời ñang tiếp bước ñể làng nghề phát triển

Cư dân làng nghề, ngoài kính nể những người cao tuổi (giá trị trọng

người già), thì ñộ tuổi từ 25-55 cũng rất ñược coi trọng Bởi vì, họ là

những người truyền nghề cho con cháu và lao ñộng những chính trong

làng nghề, một số còn là chủ doanh nghiệp giỏi

Vị thế, vai trò của thành viên gia ñình cư dân làng nghề, kết quả thu

ñược như sau: Vị thế ông/bà có vai trò quyết ñịnh trong các việc của

làng dòng họ - chiếm 30,5%; việc hiếu - chiếm 21,2% Vị thế bố/mẹ có

vai trò quyết ñịnh chính sản xuất, kinh doanh - chiếm 93,0%; ñịnh

hướng nghề nghiệp cho con cái - chiếm 90,1%; mua sắp các ñồ dùng

ñắt tiền - chiếm 89,5% Vị thế con cái có vai trò chủ yếu trong việc học

tập

3.4.1.3 Cấu trúc xã hội - học vấn

Có thể thấy rõ vẫn còn một số lượng không nhỏ lực lượng lao ñộng

trong các làng nghề có trình ñộ ở mức phổ thông Chung cho cả hai

làng nghề: trình ñộ tiểu học là 11,8%; THCS là 39,8%, THPT 33,1%

và trình ñộ cao ñẳng, ñại học chỉ có 4,8% So với trình ñộ học vấn

chung của lực lượng lao ñộng cả nước, cấu trúc trình ñộ học vấn của

làng nghề là gần tương ñương nhau mặc dù tỉ lệ cao ñẳng, ñại học có

thấp hơn chút ít rất có thể là do mẫu khảo sát có một tỉ lệ lớn những

người từ trung niên trở lên, những người này trước ñây không có ñiều

kiện ñi học hết trung học phổ thông hoặc không ñược học cao ñẳng,

ñại học

Về việc học tập và ñịnh hướng nghề nghiệp cho con cái, ña số chủ

hộ gia ñình trong làng nghề ñược hỏi trả lời: tùy vào khả năng học tập

của con cái chiếm 59,4% (303/515); học ñến cao ñẳng, ñại học 25,8%

(133/515) và chỉ có 14,8% (76/515) cho học nghề truyền thống của

làng

3.4.2 Cấu trúc xã hội - gia ñình

3.4.2.1 Cấu trúc xã hội - gia ñình, theo quy mô gia ñình

Kết quả khảo sát cho thấy, có sự ña dạng về số nhân khẩu trong

các hộ gia ñình trong làng nghề: có hộ gia ñình 1 người, có hộ gia

ñình 2-3 người, có hộ gia ñình 4-5 người và có cả hộ gia ñình trên 6

người Tỷ lệ hộ gia ñình có 4-5 người chiếm 42,6%; hộ gia ñình có từ 2-3 người chiếm 39,4% Quy mô gia ñình giữa hai làng nghề có sự khác biệt về Ở làng nghề sơn mài Hạ Thái số nhân khẩu trong hộ gia ñình tập trung chủ yếu có 2-3 người chiếm 56,1%; 4-5 nười chiếm 40,1%; hộ có 1 người và trên 6 người ñều bằng 1,9% Song, ở làng nghề ñồ gỗ Vạn Điểm số hộ gia ñình có trên 6 người chiếm ñến 36,5%, cao hơn nhiều so làng nghề sơn mài Hạ Thái Điều này ñược

lý giải do các yếu tố kinh tế xã hội làng nghề và tâm lý xã hội của mỗi làng nghề khác nhau

Như vậy, cho thấy rõ sự pha trộn và cùng chung sống của các thành phần gia ñình về mặt kinh tế và cấu trúc, loại hình gia ñình Bên cạnh ñó, ña số cư dân làng nghề ñồ gỗ Vạn Điểm có tâm lý muốn sống nhiều người cùng một hộ gia ñình; mặt khác do cách thức sản xuất ñồ gỗ theo mô hình hộ gia ñình phần nào cũng làm cho số nhân khẩu trong gia ñình nhiều hơn

3.4.2.2 Cấu trúc xã hội - gia ñình nghề theo số lượng lao ñộng nghề

Đối với gia ñình nghề, những người thợ làm nghề phần lớn là các thành viên của gia ñình như bố, mẹ, con trai, con gái ở ñộ tuổi lao ñộng trong gia ñình, tức là các thành viên của gia ñình ñều có thể tham gia vào một hoặc nhiều khâu của quy trình sản xuất nghề nghiệp tùy theo trình ñộ tay nghề, giới tính ñể làm những công việc phù hợp Trong ñó, thường chủ hộ gia ñình là người chịu trách nhiệm chính về kỹ thuật, quản lý, ñiều hành và giao dịch với khách hàng và bạn nghề, gia ñình nghề khác trong làng Qua khảo sát cho thấy, số người làm nghề truyền thống trong gia ñình như sau: ña số có 2 người làm nghề - chiếm 60,3%; 3 người làm nghề - chiếm 22,3% Về cấu trúc nguồn nhân lực của các gia ñình làm nghề có sự khác nhau giữa hai làng nghề

3.4.2.3 Cấu trúc xã hội - thế hệ của gia ñình nghề

Về số thế hệ làm nghề truyền thống trong các gia ñình nghề, tác giả phát hiện thấy cấu trúc xã hội chủ yếu là gia ñình 2 thế hệ, ñiều này có nghĩa là nghề nghiệp ñược tái tạo, kế tục và phát triển từ thế

hệ bố/mẹ sang thế hệ con

Trong các làng nghề vẫn có sự lưu truyền nghề truyền thống qua các thế hệ, mặc dù ñã có sự tác ñộng của nền kinh tế thị trường ñối với quy mô gia ñình, khiến quy mô gia ñình nhỏ ñi và ít thế hệ, nhưng giữa các thế hệ vẫn có mối liên hệ chặt chẽ, nhất là quan hệ

“di truyền xã hội - nghề nghiệp” từ thế hệ trước cho thế hệ sau trong

hệ thống cấu trúc xã hội - gia ñình nghề Số hộ gia ñình 2 thế hệ ở

làng nghề ñồ gỗ Vạn Điểm có tới 85% số hộ gia ñình 2 thế hệ cùng

làm nghề, như vậy có sự tiếp nối nghề truyền thống của làng

3.4.3 Cấu trúc xã hội - nghề nghiệp

Đối với cả hai làng nghề, số lượng các gia ñình làm nghề nông

nghiệp chiếm tỉ trọng rất nhỏ bé Đây là một ñặc trưng của cấu trúc

các ngành kinh tế ñã chuyển dịch theo chiều hướng tăng nhanh giá trị

sản xuất công nghiệp tiểu thủ công nghiệp Qua ñiều tra cho thấy,

việc giảm mạnh các hộ chuyên sản xuất nông nghiệp là do cư dân

trong làng không chú trọng phát triển kinh tế nông nghiệp vì thu nhập

rất thấp, mặt khác do việc chăn nuôi khó có thể tiến hành song song

với việc làm nghề cùng nơi ở của cư dân Đây cũng là một ñặc trưng

chuyên môn hóa của làng nghề

Tuy nhiên, về sự phân hóa nghề nghiệp của các hộ gia ñình ở hai

làng nghề, kết quả ñiều tra mẫu 515 hộ gia ñình, có 70,7% các hộ gia

ñình làm nghề truyền thống có kết hợp với nghề nông nghiệp Điều

này chứng tỏ gốc gác xã hội của cư dân làng nghề chủ yếu là nông

nghiệp, nông dân Số hộ gia ñình chuyên làm nghề truyền thống thoát

ly khỏi nông nghiệp chỉ chiếm 11,8%

3.4.4 Cấu trúc xã hội - mức sống

Cấu trúc xã hội - mức sống của cư dân làng nghề ñược tác giả tìm

hiểu qua cách tự ñánh giá của chủ hộ gia ñình, bằng phiếu thu thập

thông tin Kết quả ñiều tra chọn mẫu 515 hộ gia ñình, như sau: Có tới

36,9% tỉ lệ người trả lời ở mức sống khá giả, 0,7% ở mức giàu Như

vậy, có hơn một phần ba các chủ hộ ñược hỏi tự ñánh giá là mức

sống khá giả trở lên Phần lớn người dân có mức sống trung bình

(61,4%) và chỉ còn một phần nhỏ tỉ lệ người dân ở mức nghèo

(0,9%) Có thể thấy rằng mức sống của người dân tại hai làng nghề

ñạt ở mức cao, ñiều ñó chứng tỏ sự phát triển hiệu quả, nhanh chóng

và vượt bậc hoạt ñộng nghề nghiệp Trong luận án này, tác giả sử

dụng cụm từ “nhóm thu nhập”, “nhóm chi tiêu” nhằm ñánh giá thực

trạng cấu trúc xã hội - mức sống của cư dân làng nghề ñồ gỗ Vạn

Điểm và làng nghề sơn mài Hạ Thái Các nhóm thu nhập, nhóm chi

tiêu ở ñây ñược xác ñịnh là năm nhóm (ngũ nhị phân), nghĩa là mỗi

nhóm chiếm 20% tổng số các hộ gia ñình (chủ hộ gia ñình)

Mức thu nhập trung bình của các chủ hộ gia ñình trong làng nghề

là 5.744.077,67 ñồng/tháng Mức thu thập trung bình của chủ hộ gia

ñình làm nghề truyền thống là 6.227.764,71 ñồng/tháng Mức thu

nhập bình quân một tháng của chủ hộ gia ñình cao nhất là 40.000.000 ñồng/tháng và mức thấp nhất là 1.000.000 ñồng/tháng Mức chi tiêu trung bình của các chủ hộ gia ñình trong làng nghề là 4.142.330,10 ñồng/tháng Mức chi tiêu trung bình của chủ hộ gia ñình làm nghề truyền thống là 4.440.941,18 ñồng/tháng Mức chi tiêu bình quân một tháng của chủ hộ gia ñình cao nhất là 25.000.000 ñồng/tháng và mức thấp nhất là 800.000 ñồng/tháng

3.5 PHÂN TÍCH MÔ HÌNH CÔNG TY NGHỀ VÀ MÔ HÌNH GIA ĐÌNH NGHỀ CỦA LÀNG NGHỀ GỖ VẠN ĐIỂM VÀ LÀNG NGHỀ SƠN MÀI HẠ THÁI

3.5.1 Cấu trúc xã hội - nghề nghiệp: mô hình gia ñình nghề

Đặc trưng nghề của mô hình gia ñình nghề: Thứ nhất là thu nhập

của gia ñình phụ thuộc chủ yếu vào hoạt ñộng nghề nghiệp của ít nhất một thành viên làm nghề trong gia ñình mà các nguồn thu nhập

khác của gia ñình chỉ mang tính chất phụ thêm Thứ hai là việc huy

ñộng các thành viên khác của gia ñình tham gia dưới hình thức này hoặc hình thức khác trong khung thời gian, không gian ñặc thù là của gia ñình, ví dụ mặt bằng sản xuất ñồng thời là mặt bằng sinh hoạt hàng ngày của gia ñình

Về hệ giá trị và quy tắc phân công lao ñộng của gia ñình nghề

Vận dụng cách tiếp cận lý thuyết cấu trúc hóa của Giddens ở làng nghề ñồ gỗ Vạn Điểm như: Quy tắc về thanh toán và giao dịch nghề; Quy tắc về vận chuyển và giao nhận; Quy tắc về bảo hành Ở làng nghề sơn mài Hạ Thái như: Quy tắc là khoán sản phẩm cho người lao ñộng; quy tắc phải có tính kiên trì của người thợ sơn mài; Quy tắc trả sản phẩm ñúng thời gian hợp ñồng của gia ñình nghề

Đặc biệt những gia ñình nghề có thể sử dụng các nguồn lực của gia ñình như mặt bằng sản xuất, tranh thủ ñược thời gian tại nhà, kết hợp cả làm việc nội trợ trong nhà, kèm cặp con cái Điều này có nghĩa là với tính cách là một hệ thống xã hội - bốn chức năng theo lý thuyết của Parsons, các thành viên của gia ñình như là các tiểu hệ thống thực hiện các hoạt ñộng nhằm ñáp ứng các yêu cầu ñặt ra từ cả

hệ thống làng nghề

3.5.2 Cấu trúc xã hội - nghề nghiệp: mô hình công ty nghề

Cấu trúc xã hội công ty nghề và cấu trúc xã hội gia ñình nghề có nhiều ñặc ñiểm khác nhau, nhưng ñều gắn bó mật thiết với xã hội nông thôn qua việc sử dụng các nguồn lực: mặt bằng sản xuất, nguyên liệu, lao ñộng, thị trường và các nguồn lực khác Do vậy, sản phẩm ñồ gỗ của công ty nghề thường là kết quả của sự liên kết giữa