điều chỉnh hành vi ngôn ngữ cho trẻ tự kỷ 3 – 6 tuổi dựa vào bài tập chức năng

M ă U 1.ăLụăDOăCH Nă ăTÀI T ăk ălƠăm tăd ngăkhuy tăt tăphátătri năph căt p.ăH iăch ngăt ăk ăđ căphátăhi năvƠoănh ngăn mă40ăc aăth ăk ăXXăvƠăth căs ăxƣăh iăcôngănh năvƠoăn mă1943ădoăbácăs

VI NăKHOAăH CăGIỄOăD CăVI TăNAM

ĨOăTH ăTHUăTHU

I UăCH NHăHĨNHăVIăNGỌNăNG ăCHOăTR ăT ăK

LU NăỄNăTI NăS ăKHOAăH CăGIỄOăD CăH C

HĨăN Iă- 2014

B ăGIỄOăD CăVĨă ĨOăT O

VI NăKHOAăH CăGIỄOăD CăVI TăNAM

ĨOăTH ăTHUăTHU

I UăCH NHăHĨNHăVIăNGỌNăNG ăCHOăTR ăT ăK

ChuyênăngƠnh:ăLíălu năvƠăl chăs ăgiáoăd c Mƣăs : 62.14.01.02

LU NăỄNăTI NăS ăKHOAăH CăGIỄOăD CăH C

Ng iăh ngăd năkhoa h c:

1 GS.TSăNGUY NăTH ăHOÀNGăY N

2 PGS.ăTSăNGUY Nă CăMINH

HÀăN Iă- 2014

TôiăxinăcamăđoanăđơyălƠăcôngătrìnhănghiênăc uăc aăriêngătôi.ăCácăs ăli u, k t qu ănghiênăc uănêuătrongălu năánălƠătrungăth căvƠ ch aăt ngăđ căaiăcôngăb ătrong b tăkìăcôngătrìnhănghiênăc uănƠoăkhác

Tácăgi ălu năán

ƠoăTh ăThuăTh y

V i s trân tr ng và bi t n sâu s c nh t, em xin g i t i t p th các th y cô giáo h ng d n là GS.TS Nguy n Th Hoàng Y n và PGS.TS Nguy n c Minh l i

c m n vì nh ng đ nh h ng khoa h c, s h ng d n t n tâm c a các th y cô trong quá trình h c t p, nghiên c u th c hi n lu n án này

Tôi xin trân trong c m n t i Ban lãnh đ o Vi n Khoa h c Giáo d c Vi t Nam, phòng T ch c cán b , Trung tâm ào t o - B i d ng, Trung tâm Thông tin – Th vi n đã t o đi u ki n cho tôi trong th i gian h c t p và nghiê c u lu n án Tôi c ng xin đ c trân tr ng c m n Ban lãnh đ o Trung tâm Nghiên c u Giáo d c đ c bi t – Vi n khoa h c Giáo d c Vi t Nam, Phòng Nghiên c u Phát tri n trí tu - n i tôi đang công tác và nh ng ng i đ ng nghi p đã luôn ng h ,

t o đi u ki n cho tôi trong su t quá trình công tác và nghiên c u

Tôi xin c m n Trung tâm Sao Mai, Trung tâm Khánh Tâm, Trung tâm Ánh Sao, Trung tâm Newstar, Trung tâm Nghiên c u T v n Giáo d c và các v n đ Xã

h i, đây là các đ n v đã c ng tác và t n tình giúp tôi th c hi n kh o sát đánh giá giáo viên, tr t k và th c nghi m nghiên c u c a mình c bi t, tôi c ng xin bày

t lòng bi t n sâu s c đ n các giáo viên, ph huynh h c sinh Phòng h tr Giáo

d c Sen H ng đã h tr tôi trong quá trình tôi th c hi n lu n án

Tôi xin dành tình c m yêu th ng c a mình t i các tr t k và đ c bi t 3 tr

t k đ c l a ch n nghiên c u th c nghi m Trong th i gian làm lu n án, tôi

đ c ti p xúc v i các em, v i nh ng ng i thân c a các em, quá trình này đã cho tôi nh ng tr i nghi m ngh nghi p quý giá, ti p thêm s yêu ngh và là đ ng l c đ tôi hoàn thành nghiên c u c a mình

Tôi xin dành tình c m bi t n t i gia đình, nh ng ng i thân yêu, nh ng

ng i b n đã luôn bên tôi trong quá trình h c t p, công tác và nghiên c u lu n án

M ă U: 1

1.ăLỦădoăch năđ ătƠi 1

2.ăM căđíchănghiênăc u 2

3.ăKháchăth ăvƠăđ iăt ngănghiênăc u 2

4.ăGi ăthuy tăkhoaăh c 2

5.ăNhi măv ănghiênăc u 3

6.ăPh măviănghiênăc u 3

7.ăPh ngăphápănghiênăc u 3

8.ă óngăgópăm iăc aălu năán 5

9.ăC uătrúcălu năán 5

CH NGă1:ăC ăS ăLụăLU NăV ăVI Că I UăCH NHăHĨNHăVIăNGỌNăNG ă CHOăTR ăT ăK ă3ậ 6ăTU IăD AăVĨOăBĨIăT PăCH CăN NG 6

1.1.ăT NGăQUANăNGHIểNăC UăV ăHVNNăC AăTTKă3ăậ 6ăTU I 6

1.1.1.ăTrênăth ăgi i 6

1.1.2.ăă ăVi tăNam 10

1.2.ăTR ăT ăK 12

1.2.1ăKháiăni măv ăTTK 12

1.2.2.ăTiêuăchí,ăquyătrìnhăvƠăcôngăc ăch năđoánăTTK 14

1.3.ăăHÀNHăVIăNGỌNăNG ăVÀă Că I MăHÀNHăVIăNGỌN NG ăC AăTR ăT ă K ă3ăậ 6ăTU I 21

1.3.1.ăKháiăni măHVNN 21

1.3.2.ă căđi m HVNNăc aăTTKă3- 6ătu i 26

1.4.ă I UăCH NHăHVNNăCHOăTTKă3ăậ 6ăTU IăD AăVÀOăBTăCH CăN NG 30

1.4.1.ă i uăch nhăHVNNăchoăTTK 30

1.4.2.ăBƠiăt păch căn ngăđi uăch nhăHVNNăchoăTTKă3ăậ 6ătu i 36

1.4.3.ăPh ngăti năđi uăch nhăHVNNăchoăTTKă3ăậ 6ătu i 40

1.4.4 Cácăy uăt ă nhăh ngăđ năđi uăch nhăHVNNăchoăTTKă3ăậ 6 tu i 41

K TăLU NăCH NGă1 42

TR ăT ăK ă3ăậ 6ăTU IăD AăVĨOăBĨIăT PăCH CăN NG 44

2.1 QUỄăTRỊNHăT ăCH CăKH OăSỄTăTH CăTR NGă I UăCH NHăHVNN CHO TTK 3 ậ 6ăTU IăD AăVÀOăBÀIăT PăCH CăN NG 44

2.1.1.ăM căđíchăkh oăsát 44

2.1.2.ăN iădung 44

2.1.3.ăPh ngăphápăkh oăsát 44

2.1.4.ăCôngăc ăkh oăsátăHVNNăc aătr ăt ăk ă3ă-6ătu i 45

2.1.5.ă aăbƠnăvƠăkháchăth ăkh oăsát 50

2.2.ăK TăQU ăKH OăSỄTăTH CăTR N 52

2.2.1.ăHƠnhăviăngônăng ăc aătr ăt ăk ă3ă-6ătu i 52

2.2.2.ăTh cătr ngăGVăs ăd ngăcácăBPăvƠăBTCNăđi uăch nhăHVNN cho TTK 3 -6ătu i 60

K TăLU NăCH NGă2 68

CH NGă3.ăXỂYăD NGăQUYăTRỊNHă I UăCH NHăHĨNHăVIăNGỌNăNG ă CHOăTR ăT ăK ăă3ăậ 6ăTU IăD AăVĨOăBĨIăT PăCH CăN NG 70

3.1 NGUYểNăT Că ăXU TăQUYăTRỊNHă I UăCH NHăHVNNăCHOăTR ăT ăK ă 3 ậ 6ăTU IăD AăVÀOăBÀIăT PăCH CăN NG 70

3.2.ăXỂYăD NGăQUYăTRỊNHă I UăCH NHăHÀNHăVIăNGỌNăNG ăCHOăTR ăT ă K ă3ăậ 6 TU IăD AăVÀOăBÀIăT PăCH CăN NG 71

3.2.1.ăXơyăd ngăvƠăthi tăk ănhómăBTCNăđi uăch nhăHVNNăchoăTTKă3ăậ 6ătu i 72

3.2.2.ăTh căhi năcácăho tăđ ngăGDătrongăđi uăch nhăHVNNăchoăTTKă3ăậ 6 tu i 90

3.2.3.ăXơyăd ngănhómăBP h ătr ăGVăvƠăPHăđi uăch nhăHVNNăchoăTTKă3ăậ 6ătu iă 99

3.2.4.ăM iăquanăh ăgi aăcácăb cătrongăquyătrìnhăđi uăch nhăHVNNăchoăTTKă3ăậ 6ătu i 105

K TăLU NăCH NGă3 105

CH NGăIV.ăTH CăNGHI MăQUYăTRỊNHă I UăCH NHăHĨNHăVIăNGỌNă N G ăCHOăTR ăT ăK ă3ăậ 6ăTU IăD AăVĨOăBTCN 107

4.1.ăQUỄăTRỊNHăTH CăNGHI M 4.1.1.ăM căđíchăth cănghi m 107

4.1.2.ăN iădungăth cănghi m 107

4.1.4.ăQuyătrìnhăth cănghi m 108

4.2.ăTH CăNGHI MăS ăPH MăVÀăK TăQU ăTH CăNGHI M 110

4.2.1.ăTr ngăh pă1 110

4.2.2.ăTr ngăh pă2 117

4.2.3.ăTr ngăh pă3 125

4.2.4.ăM tăs ăỦăki năbìnhălu năv ă3ătr ngăh pănghiênăc u 132

K TăLU NăCH NGăIV 133

K TăLU NăVÀăKHUY NăNGH 134

1.ăK TăLU N 134

2.ăKHUY NăNGH 135

DANHăM CăCỌNGăTRỊNHăC AăTỄC GI 136 TÀIăLI UăTHAMăKH O 137 - 147

ABA Applied Behavior Analysis

BTCN BƠiăt păch căn ng

CARS Childhoo Autism Rating Scale

Phơnălo iătheoăthangăđánhăgiáăm căđ ăt ăk ă ătr ăemă

DSM Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders

S ătayăch năđoánăvƠăth ngăkêăcácăr iănhi uătinhăth n

PECS Picture Exchang Communication System

H ăth ngăgiaoăti pătraoăđ iătranh

TEACCH Treatment Education Autism Children Communication Handicape

Ph ngăphápătr ăli uăvƠăgiáoăd cătr ăt ăk ăcóăkhóăkh năv ăgiaoăti pă

Cácăph ăl căthamăkh o Trang

Ph ăl că2:ăPhi uăh iăGVăv ăvi căs ăd ngăcácăbi năphápăđi uăch nhăHVNNăchoăTTK 9

Tênăb ng Trang

B ngă2.2.ăPhơnăb ăt năs ăđi măđánhăgiáăHVăyêuăc uăb ngăNNăc aăTTKă 53

B ngă2.4.ăPhơnăb ăt năs ăđi măđánhăgiáăHVăghiănh ăhìnhă nhăNNăc aăTTK 55

B ngă2.5.ăPhơnăb ăt năs ăđi măđánhăgiá HVăbi uăhi năthôngăquaăth ăgiácăc aăTTK 56

B ngă2.7.ăPhơnăb ăt năs ăđi măđánhăgiáăHVăn iăti păl iănóiăc aăTTK 58

B ngă2.10.ăM căđ ăs ăd ngăcácăbi năphápăđi uăch nhăHVNNăchoăTTKă 62

DANHăM CăS ă

S ăđ ă3.3.ăCácăho tăđ ngăgiáoăd căđi uăch nhăHVNNăchoăTTKă3ăậ 6ătu i 90

S ăđ ă3.4.ăBi năphápăh ătr ăGVăvƠăPHăđi uăch nhăHVNNăchoăTTKă3ăậ 6ătu i 99

Tênăbi uăđ Trang

Bi uăđ ă2.1.ă ánhăgiáăc aăGVăv ăt măquanătr ngăc aăvi căs ăd ngăcácăbƠiăt păđi uă

ch nhăHVNNăchoăTTK

64

Bi uăđ ă2.2.ăNg iăh ngăd năGVăXDăcácăBTăđi uăch nhăHVNNăchoăTTKă 65

Bi uăđ ă2.3.ăM căđ ăđi uăch nhăcácăbƠiăt păđi uăch nhăHVNNăchoăTTK 66

M ă U

1.ăLụăDOăCH Nă ăTÀI

T ăk ălƠăm tăd ngăkhuy tăt tăphátătri năph căt p.ăH iăch ngăt ăk ăđ căphátăhi năvƠoănh ngăn mă40ăc aăth ăk ăXXăvƠăth căs ăxƣăh iăcôngănh năvƠoăn mă1943ădoăbácăs ătơmăth năng iăHoaăK ăLeoăKannerămôăt ăm tăcáchărõărƠngăvƠăkhoaăh c.ă ăVi tăNam,ăchoă t iă đ uă th ă k ă XXI,ă h iă ch ngă t ă k ă m iă đ că quană tơmă nghiênă c uă nhi uă h n.ăKho ngăh nă30%ăTTKăkhôngăcóăNNănóiăho căNNănóiăr tăítă[97],ăc ngăcóănhi uăTTKăcóă

NN nóiănh ngăkhôngăbi tăcáchăs ăd ngăNNăphùăh păv iăng ăc nh.ăNh ngă nhăh ngădoăkhi măkhuy tăNNăc aăTTKăd năđ nătr ăg păr tănhi uăkhóăkh nătrongăcu căs ngăvƠăh că

t p,ăđ căbi tătrongăvi căhòaănh păc ngăđ ng.ă

HVNNălƠăcáchăth căth ăhi năđ ăt ngătácăv iănh ngăng iăkhácăm tăcáchăcóăhi uă

qu ăvƠăr tăcóăỦăngh aăv iăTTK.ăTTKămu năt ngătác,ăgiaoăti păc năph iăbi tăb căl ăđ că

nh ngăyêuăc uăcáănhơnăthôngăquaăcácăhìnhăth căgiaoăti păkhácănhau,ăhi uăđ căNNăvƠă

th căhi năđ căcácăm nhăl nhăc aăng iăkhác.ăTrênăth căt ,ăTTKă3ăậ 6ătu iăg păr tănhi uăkhóăkh nătrongăt ngătácăxƣăh iăv iănh ngăng iăxungăquanh,ătr ăch aăbi tăcáchăb căl ăyêuăc uăvƠădi năđ tănh ngămongămu năc aămìnhăv iăng iăkhác,ăt ăđó,ăn yăsinhăcácăHVăthi uătíchăc cădoătr ăkhôngăđ căđápă ngăđúngănhuăc uăc aămình.ăVi căcanăthi păHVNNăchoăTTKăs ăgiúpătr ăt ngăc ngăkh ăn ngănh năth c,ăt ngătácăvƠăs ăphátătri nănóiăchungă

đ ăhòaănh păc ngăđ ngăc aătr ăM tăkhác,ăgiaiăđo nă3ăậ 6ătu iălƠăgiaiăđo năcanăthi păs m,ă

đi uăch nhăHVNNăc aăTTKăcóăỦăngh aăgiúpătr ăchu năb ătơmăth ăđ ăđiăh căhòaănh păđúngă

đ ătu i

Trênăth ăgi iăđƣăcóăm tăs ătácăgi ănghiênăc uăv ăđ căđi măHVNNăvƠănghiênăc uăcácăBPă cană thi pă HVNNă choă TTKă nh :ă Skinner,ă Jackă Miă Chael,ă Markă Sundberg,ă JimăPartingtonă&ăVinceăCarbone.ăCácăk tăqu ănghiênăc uăchoăth y,ăthôngăquaăvi cătácăđ ngăHVNN,ăTTKăcóăth ăđápă ngăl iăyêuăc uăc aăng iăkhácăvƠăth ăhi nănh ngănhuăc uăc aă

b năthơn,ăgiúpătr ăh căt păvƠăsinhăho tătrongăc ngăđ ng

ăVi tăNam,ăcácăcôngătrìnhănghiênăc uătiêuăbi uănh :ăNghiênăc uăắM t s đ c đi m

d ch t h c c a TTK” đi uătr ăt iăB nhăvi năNhiăTrungă ngăgiaiăđo nă2000ăđ nă2007ăc aă

bácăs ăNguy năTh ăH ngăGiangă [12].ăNghiênăc uă “Nh n th c c a TTK” c aătácăgi ă Ngôă Xuơnă i pă (2009)ă t iă ThƠnhă ph ă H ă Chíă Minhă [8].ă Nghiênă c uă “ ng d ng vi c

ch m sóc t i nhà cho tr có r i lo n t k ” c aănhómătácăgi ăNguy năTh ăDi uăAnhăvƠă

c ngăs ăt iăb nhăvi năNhiă ngă1ăTPăHCMă[2].ăNghiênăc u nƠyăđƣăti năhƠnhătrênă10ăTTKă

đ căti năhƠnhăcanăthi păb ngăph ngăphápăTEACCHăt iăgiaăđìnhăv iăs ăthamăgiaăcană

thi păc aă10ăGVăgiáoăd căđ căbi tă[2].ăNghiênăc uăv ăắBP d y h c đ c hi u cho h c sinh

r i lo n ph t k đ u c p ti u h c” c aătácăgi ăNguy n N ăTơmăAnă[1],…ăTuyănhiênă

ch aă cóă côngă trìnhă nghiênă c uă riêngă v ă đ că đi mă HVNNă c aă TTKă vƠă cáchă cană thi păHVNNăchoăTTKănóiăchungăvƠăTTKătrongăđ ătu iăm mănonănóiăriêng.ă

T ănh ngăv năđ ălỦălu năvƠăth căti nătrên,ăchúngătôiăl aăch nănghiênăc uăđ ătƠiă

“ i u ch nh HVNN cho TTK 3 – 6 tu i d a vào BTCN”.ă

2.ăM Că ệCHăNGHIểNăC U

Xơyăd ngăquyătrìnhăđi uăch nhăHVNNăchoăTTKă3ă - 6ătu iăd aăvƠoăBTCNănh măgiúpăTTKăth ăhi nănh ngănhuăc u,ămongămu năc aămìnhăv iăng iăkhácăđ ăcóăth ăhoƠă

nh păc ngăđ ng

3.1.ăKháchăth ănghiênăc uă

Quáătrìnhăgiáoăd căđi uăch nhăHVNNăchoăTTKă3ăậ 6ătu i.ă

3.2.ă iăt ngănghiênăc u

Quyătrìnhăđi uăch nhăHVNNăchoăTTKă3ăậ 6ătu i

4.ăGI ăTHUY TăKHOAăH C

TTKăh năch ăv ăkh ăn ngăt ngătácăxƣăh iăv iănh ngăng iăkhácădoăkhôngăbi tăđ aăraăcácăyêuăc uăc aăb năthơn,ăkhóăkh nătrongăvi căb tăch căcácăơmăthanhăNN,ăkhóăkh nătrongăvi căhi uăm nhăl nh,ăhi uăyêuăc u,ăv năt ăc aăTTKăh năh p…ăvi căxơyăd ngăquyătrìnhăđi uăch nhăHVNNăchoăTTKăd aăvƠoăBTCNăcóăth ăc iăthi năHVNNăc aănhómătr ănƠy.ă

5.ăNHI MăV ăNGHIểNăC U

- NCăc ăs ălíălu năv ăHVNNăvƠăđi uăch nhăHVNNăd aăvƠoăBTCNăchoăTTKă3ăậ 6

tu i

- ánhăgiáăth cătr ngăHVNNăc aăTTKă3ăậ 6ătu iăvƠăcácăbi năphápăGVăs ăd ngăcácăBTăđi uăch nhăHVNNăchoăTTKă3-6ătu i.ăă

- ăxu tăquyătrìnhăđi uăch nhăHVNNăchoăTTKă3ăậ 6ătu iăd aăvƠoăBTCN

- Th ănghi măquyătrìnhăđi uăch nhăHVNNăchoăTTKă3ă- 6ătu iăd aăvƠoăBTCN 6.ăPH MăVIăNGHIểNăC U

- TTKă ăm căđ ătrungăbìnhăvƠănh

- TTK 3 ậ 6ătu iăđangăh căt iăm tăs ăTrungătơmăcanăthi păTTKăt iăHƠăN i

- Th cănghi măm tăs ăBPătrongăquyătrìnhăđi uăch nhăHVNNăd aăvƠoăBTCNăchoă

TTKăđ căth căhi nătrongămôi tr ng chuyên bi t v i ph ng pháp nghiên c u tr ng

h p 03 TTK thôngăquaăvi căth căhi năKHGDCNăvƠăti tăd yăcáănhơnăchoăTTKăđ căth că

hi nănh ălƠăm tătrongănh ngăho tăđ ngăd yăh căc ăb năvƠătr ngătơm

7.1.ăPh ngăphápălu n

Chúngătôiăti păc năv năđ ănghiênăc uătrênăquanăđi măph căh păv iăcácăquanăđi mă

c ăth ăsau:

- Quanăđi măduy v t bi n ch ng:ăv năđ ăđi uăch nhăHVNNăchoăTTKăđ căxemăxét

trongăm iăquanăh ătácăđ ngăquaăl iăv iăcácăy uăt ăkháchăquanăvƠăch ăquanăc aăquáătrìnhă

d yăh căchoăTTKănh :ă căđi măTTK;ăđ căđi măHVNNăc aăTTKă3ăậ 6ătu i;ăcácăph ngăphápăđ căthùăđi uăch nhăHVNNăchoăTTK;ăph ngăti năđi uăch nhăHVNNăchoătr ăt ăk …ăơyălƠ cáchăti păc nătônătr ngănh ngăliênăh ănhơnăqu ăvƠăph ăthu căbi năch ngăl nănhauă

gi aăgiáoăd căvƠăng iăh c,ăgi aăBPăgiáoăd căvƠăk tăqu ăgiáoăd c

- Quanăđi măh th ng:ănghiênăc uăth cătr ngăđ căti năhƠnhătoƠnădi năvƠăcóătínhăh ă

th ngăđ ăth yăđ căb cătranhăv ăcácăđ căđi măHVNNăc aăTTKă3ăậ 6ătu iăvƠăcáchăth căGVăs ăd ngăcácăbi năphápăđi uăch nhăHVNNăchoăTTKăd aăvƠoăcácăBTăđƣăxơyăd ng.ăngăth i,ăquyătrìnhăđi uăch nhăHVNNăchoăTTKăđ căđ ăxu tăph iămangătínhăh ăth ngăvƠătoƠnădi năđ ăcóăth ătácăđ ngăm tăcáchăt ngăth ălênăquáătrìnhăđi uăch nhăHVNNăchoă

TTK 3 ậ 6ătu i

- Quanăđi măbình th ng hóa:ăđơyălƠăquanăđi măc ăb nănh tăc aăgiáoăd căđ căbi tă

tr ăkhuy tăt tătrongăđóăcóăTTK.ăQuanăđi mănƠyăxemăxétăTTKăgiôngănh ănh ngăh căsinhă

khôngăkhuy tăt tădoăv yăm cătiêuăgiáoăd căc năh ngăt iăđíchăắcƠngăbìnhăth ngăcƠngă

t t”

- Quanăđi măcá nhân hóa (hay cá bi t hóa):ăđơyălƠăquanăđi măc ăb n,ătr ngăy uăc aă

giáoăd căđ căbi t,ăti păc nătrênăquanăđi măc aăm iăcáănhơnăđ ăt ăđóăcóănh ngăbi năphápă

h ătr ăcáănhơnăphùăh p.ăM iăTTK lƠăm tăcáănhơnăkhácăbi tăđangăhìnhăthƠnhăvƠăphátătri năcóănh ngăđ căđi măriêngăbi t,ăkh ăn ngăvƠănhuăc uăkhácănhauăc năđ căđápă ngăkhácănhauătrongăquáătrìnhăhìnhăthƠnhăHVNNăchoătr ăQuanăđi mănƠyăchúngătôiăv năd ngătrongăquáătrìnhănghiênăc uăvƠăđ ăxu tăquyătrìnhăđi uăch nhăHVNNăchoăTTKă3ăậ 6ătu i

7.2.ăPh ngăphápănghiênăc u

7.2.1 Nhóm ph ng pháp nghiên c u lý lu n

Phơnătích,ăt ngăh p,ăh ăth ngăhoá,ăc ăth ăhoáăcácăcôngătrìnhănghiênăc u,ăcácătƠiă

li uăc ăb nătrongăn căvƠăn căngoƠiăcóăliênăquanăđ năv năđ ăv ăHVNNăđ ăxơyăd ngăc ă

s ălỦălu năc aăvi căđi uăch nhăHVNNăchoăTTKă3ăậ 6ătu iăd aăvƠoăBTCN.ă 7.2.2 Nhóm

ph ng pháp nghiên c u th c ti n

- Ph ng pháp tr c nghi m:ăXơyăd ngăvƠăs ăd ngăb ăcôngăc ăđánhăgiáăHVNNăc aă

TTK 3 ậ 6ătu iăđ ămôăt ăđ căHVNNăc aăTTKălƠmăc ăs ăxơyăd ngăcácăBPăđi uăch nhă

HVNN cho TTK 3 ậ 6ătu i;ăs ăd ngăthangăCARSăđ ăđánhăgiáăm căđ ăt ăk ăchoăđ iăt ngă

đ cănghiênăc uălƠăTTKă3ăậ 6ătu i

- Ph ng pháp s d ng phi u h i:ăS ăd ngăphi uăh iăđ ăkh oăsátăth cătr ngăs ăd ngă

cácăBPăvƠăcácăBTCNăđi uăch nhăHVNNăchoăTTKăc aăGV

- Ph ng pháp quan sát:ăQuanăsátănh măđánhăgiáăm căđ ăt ăk ăc aătr ;ăđ căđi mă

HVNNăc aăTTK;ăquanăsátăcáchăth căđi uăch nhăHVNNăc aăGV

- Ph ng pháp nghiên c u th c nghi m s ph m:ăTNăs ăph măch ăy uăđ căti nă

hƠnhăđ ăcanăthi păsơuă03ătr ngăh păTTKă(3ă- 6ătu i).ă

7.2.3 Nhóm ph ng pháp x lý s li u b ng toán th ng kê

Phơnătíchăcácăk tăqu ăthuăđ căt ăkh oăsát,ăth cănghi mălƠmăc ăs ăchoăvi cărútăraăk tă

lu năv ăth cătr ng.ăS ăd ngăph năm măSPSS,ăl păb ng,ăđ ăth ,ătínhătham s …ăđ ăphơnătíchăk tăqu ăkh oăsátăv ăđ căđi măHVNNăc aăTTKăvƠăcácăbi năphápăgiáoăviênăđi uăch nhă

HVNN cho TTK 3 ậ 6ătu i

8.ă ịNGăGịPăM IăC AăLU NăỄN

8.1ăV ălỦălu n

- Gópăph năxơyăd ngăvƠăm ăr ngălỦălu năv ăTTKăvƠăđi uăch nhăHVNNăchoăTTKă3ăậ 6ătu iăd aăvƠo BTCN

- LỦălu năv ăHVNNăc aăTTKăđ căm ăr ngăquaănghiênăc uăv ăđ iăt ngăTTKăv iă

nh ngăđi măt ngăđ ngăvƠăcóănh ngăđ cătr ngăriêng

- Thi tăk ăđ căb ăcôngăc ăđánhăgiáăHVNNăchoăTTKă3ăậ 6ătu i

- Xơyăd ngăquyătrìnhăđi uăch nhăHVNNăchoăTTKăd aăvƠoăBTCN

8 2ăV ăth căăti n

- Môăt ăth cătr ngăHVNNăc aăTTKă3ă- 6ătu i;ăthi tăk ăvƠăđ ăxu tăk ăthu tăs ăd ngă

m tăs ăBTCNătrongăđi uăch nhăHVNNăchoăTTKă3ă- 6ătu i.ă

- H ngăd năs ăd ngăquyătrìnhăđi uăch nhăHVNNăchoăTTKăđ ăcóăth ăápăd ngătrongăcanăthi păs măchoăTTKă3ă- 6ătu i.ăă

9.ăC UăTRÚCăLU NăỄN

Lu năánăbaoăg măph năm ăđ u,ăk tălu n,ăkhuy năngh ăvƠă4ăch ng:

Ch ngă1: C ăs ălỦălu năv ăđi uăch nhăHVNNăchoăTTKă3ăậ 6ătu iăd aăvƠoăBTCN

Ch ngă 2: C ă s ă th că ti nă v ă đi uă ch nhă HVNNă choă TTKă 3ă ậ 6ă tu iă d aă vƠoă

BTCN

Ch ngă3: Quyătrìnhăđi uăch nhăHVNNăchoăTTKă3ăậ 6ătu iăd aăvƠoăBTCN

Ch ngă4: Th cănghi măquyătrìnhăđi uăch nhăHVNNăchoăTTKă3ăậ 6ătu iăd aăvƠoă

BTCN

CH NGăI

C ăS ăLụăLU NăV ăVI Că I UăCH NHăHĨNHăVIăNGỌNăNG ă

CHOăTR ăT ăK ă3ậ 6ăTU IăD AăVĨOăBĨIăT PăCH CăN NG

ph ngă phápă cană thi pă HVNNă c aă conă ng iă nóiă chungă vƠă ng d ngă trongă cană thi păHVNNăchoănhómăTTKănóiăriêng

Thu tă ng ă Behaviorism (Ch ă ngh aă HV)ă xu tă phátă t ă danhă t ă Behavioră (HV)ă cóăngh aălƠăs ă ngăx ,ăc ăx ăc aăm tăcáănhơn.ăLúcăđ u,ăHVăcònămangăn ngătínhăsinhălỦăh c,ăsauănƠyăHVăđ căphátătri năt iăthuy tăHVăg năli năv iătênătu iăc aăcácănhƠăbácăh cănh

John Watson (1878-1958), Clark L Hull (1884-1953), Eduard C Tolman (1886-1959), Brerhus F Skinner (1904), Robert Gragne (1985) [14][15][16]…ă

Tácăgi ăE.ăTolmanăchoăr ngăắHV bao gi c ng là HV nh m t i m t cái gì đó và xu t

phát t m t cái gì đó” [14].ăTheoăTolman,ăthuy tăHVăcùngălúcăcóăm yătênăg i:ăthuy tăHVă

t ngăth ,ăthuy tăHVăcóăỦăđ nh,ăthuy tăHVăt oătác.ăCácăc ăđ ngăHVăcóăc ăcácăs ăki năv tălỦăvƠăsinhăh c,ăc ngănh ănh ngăthu cătínhăcáănhơnăc aăb năthơn.ăHVălƠăm tăđ ngătácătr nă

v năcóăm tălo tăcácăthu cătính:ătínhăđ nhăh ngăt iăm căđích,ătínhăd ăhi u,ătínhălinhăho t,ă

tínhăso sánh.ăTolmanăhìnhăthƠnhăh căthuy tăv ă“các bi n s trung gian” v iăt ăcáchălƠă

khơuătrungăgianăcanăthi păvƠoăs ăđ ăS-Răă(Kíchăthích-ph năh i)[14],ăđơyălƠăm tăđóngăgópăchoăkhoaăh cănghiênăc uăHV.ăSongătrongăquáătrìnhălỦăgi iăv ăHV,ăt ăt ngăc aăôngăv ăHVăcònămangăn ngănhuăc uăb năn ngăc aăconăng i.ă

Tácăgi ăL.ăHullă(1884ă- 1953)ăchoăr ngă“HV ch ng qua là các c đ ng có th tho

mãn nhu c u c th , là hàm c a các bi n s nhu c u c th và môi tr ng bên ngoài c

th ”ă[14].ăHullăđ aăcácăph ngăphápădi năd chă- toánăh căvƠoătơmălỦăh căHV,ăh ăth ngă

c aăHullălƠăh ăth ngăbaoăg măm tălo tăđ nhăđ ăvƠăh ăqu ăC ngănh ăTolman,ăHullăc ngă

đ aăvƠoăcácăy uăt ătrungăgianătrongăs ăđ ăS-Rătruy năth ng,ăôngădùngăthaoătácăđ ăgi iăthíchăHV;ăm tăkhác,ădùngănguyênălỦăcungăph năx v iăt ăcáchălƠănguyênălỦălƠmăvi căc aănƣoăb ălƠmănguyênălỦăgi iăthíchăkinhănghi măt ăt oătrongăh căt păvƠăkinhănghi mănƠyăn mătrongăc ăth ăvƠăHV.ăTheoăông,ăHVăđ căb tăđ uăt ăs ăkíchăthíchăc aămôiătr ngăbênăngoƠiăvƠăk tăthúcăb ngăph nă ng,ăy uăt ăquy tăđ nhăc aăHVălƠănhuăc u,ănhuăc uălƠmăn yăsinhătínhătíchăc căc aăc ăth ăC ngăđ ăph nă ngăph ăthu căvƠoăc ngăđ ănhuăc u.ăNhuă

c uăquy tăđ nhăs ăkhácănhauătrongăđ căđi măHV.ăQuanăni măv ăHVc aăôngăđƣălênăt iăc pă

đ ănhuăc uă(đ ngăc )

Theo B F Skinner (1904 - 1954),ăthìăthuy tăHVăđ căđ nhăhìnhărõănétăh n.ăTrênăc ă

s ăth aănh nănh ngăthƠnhăt uăc aăthuy tăHVăcùngăv iăk tăqu ănghiênăc uăth cănghi mă

c aămình,ăôngăchiaăHVăng iăthƠnhăbaăd ng:ă

+ăHVăkhôngăđi uăki nă(unconditional)

+ăHVăcóăđi uăki nă(conditional)ă

+ăHVăt oătácă(operant)

Theoăki uă HVă “t o tác”,ănhi uătr ăl iădoăc ăth ălƠmă raăkhôngăph iădoă m tă kíchă

thíchăkhôngăđi uăki nănƠoăđóăgơyăra,ămƠădoăt ăc ăth ăphóngăra,ăđápă ngănh ngăkíchăthíchă

ki uăđó,ăSkinnerăg iălƠăS.ăCònătrongătr ngăh păHVăt oătác,ăthìăc th ăkhiăvƠoăm tăhoƠnă

c nhănƠoăđóăs ăcóănh ngăc ăđ ngăng uănhiên,ătrongăđóăcáiăđúngăs ăđ căc ngăc ăvƠăcácă

ph nă ngăki uăđóăSkinnerăg iălƠăRăvƠăđ căg iălƠăHVăt oătác.ăV iălo iăS,ăm tăkíchăthíchănƠyăđ căthayăb ngăm tăkíchăthíchăkhácălƠă ăch ătínăhi uăhóaăvƠătrongăt oătácăc ngăthayă

th ,ănh ngăkhôngăcóăquáătrìnhătínăhi uăhóa,ălo iăkíchăthíchăRăkhôngăchu năb ăđ ănh năm tăkíchăthíchăc ngăc ămƠăt oăraăkíchăthíchăc ngăc ăTrongălu năđi măc aăSkinner,ăc ăs ăc aăHVăcóăcùngăm tănguyênăt căho tăđ ngăph năx ăc aăh ăth năkinh.ăT ăđơyăchínhăth căđ aă

ph năx ătrongăthuy tăHVăthƠnhăm tăđ năv ăphơnătíchăđ ănghiênăc uăHVăm tăcáchătr că

quan

Trênăc ăs ălỦăthuy tăv ăHV,ăn mă1957,ătrongăcôngătrìnhănghiênăc uăc aămìnhăv ă

HVNN,ăSkinnerăđƣăxu tăb năcu năsáchă"Hành vi NN" (Verbal behavior)ăđƣămangăl iăm tă

cáchăti păc năkhoaăh c,ăsángăt oăv ăphơnătíchăvƠăcanăthi pănh ngăkhi măkhuy tăv ăHVNNă

c aăconăng iă[108].ăHVNNăc aăSkinnerăd aătrênă3ănguyênălỦ:ă(1)ăỄpăd ngăcácăk ăthu tă

s aăđ iăHV,ă(2)ăS ăd ngăNNăkỦăhi uăvƠă(3)ăS ăd ngăphơnătíchăHVNN.ăCácănghiênăc uă

c aăSkinnerăđ căbi tănghiênăc uăsơuăv ăngônăng ăl iănói

Nghiênăc uăv ăHVNNătr ăemăd iăgócăđ ătơmălỦă đƣăđ cănhi uănhƠătơmălỦăh căquanătơmănh ăBurrhusăFredericăSkinner,ăBarberaăM.L.ăandăRasmussenăT,ăBourretăJ,ăJackă

Michael, Mark Sundberg,ăWallaceăM.D…ăcácănghiênăc uănƠyăc ngăđƣăphơnătíchăđ căđi mă

c aăHVNN.ăK tăqu ănghiênăc uăchoăth yăHVNNăcóăth ăphơnătíchăthƠnhănh ngăđ năv ăHVNNănh ăđ ăcanăthi păvƠăđi uăch nhă[63][64][68][95][96][97][122][131],

V c b n, các nghiên c u trên đ u th ng nh t HVNN là nh ng HV đ c bi u hi n

ra bên ngoài và có th quan sát đ c Có th áp d ng các ph ng pháp phân tích HV và các k thu t s a đ i HVNN cho con ng i nói chung và HVNN c a tr em nói riêng

1.1.1.2 Nghiên c u hành vi ngôn ng c a tr t k

Nghiênăc uăv ăHVNNăc aăTTKăc ngăđ căhìnhăthƠnhăt ănh ngănh ngăn mă70ăc aă

th ăk ătr c.ăCóăth ăk ăt iăcácănghiênăc uăc a:ăRisleyăvƠăWolf;ăBaer,ăPeterson,ăSherma,ăGuessăvƠăSailorăBaer,ăLovaas,ăMarkăL.ăSunbergăvƠăJackăMichael…ăNh năđ nhăchungălƠăcácănghiênăc uăv ăHVNNăđ uămangătínhă ngăd ngăcanăthi pătrênăm tăs ătr ,ăđ căbi tălƠăTTK,ăr tăítăcácănghiênăc uămangătínhălỦăthuy tănh ăcôngătrìnhăbanăđ uăc aăSkinner.ăN iădungăcácănghiênăc uăv ăHVNNăc aăTTKăcóăth ăchiaăthƠnhă2ăh ngănghiênăc uăchính:ă(1)ăNghiênăc uăsoăsánhămôăt ăđ căđi măHVNNăc aăTTKăvƠăđ căđi măHVNNăc aătr ăbìnhă

th ngă(2)ăNghiênăc uăHVNNăd iăgócăđ ăphơnătíchăHVNN.ăD iăđơy,ăchúngătôiăxină

đ căphơnătíchăm tăs ăcácăcôngătrìnhănghiênăc uătheoăcácăh ngăti păc nănƠy

H ng nghiên c u mô t đ c đi m HVNN c a TTK

N mă 1971,ă tácă gi ă Nordquistă [99]ă quană tơmă t iă vi că ghiă l iă m tă cáchă tină c yă vƠăchínhăxácăHVNNăc aătr ăNordquistăs ăd ngăth iăgianăch iăt ădoălƠătìnhăhu ngăđ ăghiăl iăHVNN,ăquayăvideoăvƠămƣăhóaătrênă3ătr ăbìnhăth ng,ă3ătr ăch mănói.ăPh ngăphápăquayăvideoăvƠămƣăhóaăđƣăghiăchépăm tăcáchătinăc yăv ăđ căđi măHVNNăc aătr

Trongănhi uăn măMarkăL.ăSunbergăvƠăJackăMichaelăc ngăđƣănghiênăc uămôăt ăđ că

đi măHVNNăc aăm tănhómăkho ngăt ă3ăậ 6ătr ,ăth ngălƠăTTK,ătr ăch mănóiăho căm tă

r iălo năphátătri nănƠoăđó.ă ôiăkhiătácăgi ăc ngănghiênăc uăm tănhómăđ iăch ngă(tr ăbìnhă

th ng)ăđ ăsoăsánhăđ căđi măHVNNăc aăcácănhómătr ănƠyă [120].ăCácănghiênăc uănƠyă

c ngăch ăraăr ngăm iăliênăh ăgi aăm căđ ăt ăk ăv iăcácăbi uăhi năc aăHVNN.ăTTKă ăm că

đ ăn ngăr tăkhóăkh nătrongăvi căhìnhăthƠnhăNNădi năđ tăb ngăl iănói.ăHaiăôngăc ngănh nă

m nhăvi căđ aănhi uăh nănh ngăn iădungăd yăyêuăc uăvƠăl iănóiăbênătrongăvƠoăd yăTTKă

[120][121]

V c b n, các nghiên c u đã mô t đ c HVNN c a TTK Tuy nhiên các nghiên

c u n c ngoài đ u phân tích đ c đi m HVNN c a TTK s d ng ti ng Anh là ch y u

và không có nh ng nghiên c u mô t đ c đi m HVNN c a TTK trong vi c s d ng NN khác Do v y, v n đ ti p c n các ph ng pháp can thi p HVNN cho tr phù h p v i TTK

Vi t Nam hay không thì c n ph i đ c nghiên c u

Nghiên c u HVNN d i góc đ phân tích HVNN

M tănhómăcácănhƠătơmălỦăb ă nhăh ngăm nhăm ăb iăquanăđi măc aăSkinnerăv ăphơnătíchăNNă(1957)ăđƣăphátătri năch ngătrìnhăh căvƠăh ngăd năđƠoăt oăNNăchoăTTKă

d aă trênă phơnă tíchă HVă c aă Skinneră [116].ă Cáchă ti pă c nă nƠyă đ că g iă lƠă ắPhân tích

HVNN”.ăPhơnătíchăHVNNăxemăxétăs ăđápă ngăv ăNNăđ năl ăđ căxácăđ nhăb iăti năđ ăvƠă

h ăqu ănh tăđ nhănƠoăđóă(theoăcáchănóiăc aăSkinner).ăVìăv y,ăs ăh ngăd năv ăNNăd iăquanăđi măHVNNăt pătrungăvƠoăs ăti păthuăs ăth căthiăl iănóiăch căn ngăvƠăriêngăbi t.ăNgoƠiăra,ătheoăquanăđi mănƠy,ăcácănhƠătơmălỦăh căc ngăphátătri năcácăcôngăc ăđánhăgiáăHVNNăđóălƠăThangăđánhăgiáăk ăn ngăNNăvƠăh căt păc ăb nă(The Assessment of Basic

Language and Learning Skills, vi t t t là ABLLS).ăABLLSăđ căs ăd ngăđ ăxácăđ nhăkh ă

n ngăNNăc aătr ăc ngănh ăđ aăraăch ngătrìnhăh c,ăcanăthi pă[63][64].ăV iăTTKăcóăk ă

n ngăNNăkém,ăth ngăt pătrungăvƠoăcanăthi păHVăyêuăc uăb ngăNNă(mand),ătheoăquană

đi măc aăSkinnerăvƠăMichaelă(1993)ă[94][95][108]

Cácătácăgi ăSundbergăvƠăMichael,ătrongăbƠiăvi tăắThe benefits of Skinner’s analysis

of verbal behavior for children with autism”ăvƠoăn mă2001ă[120],ăđƣănh năm nhăhi uăqu ă

c aăvƠătácăd ngăc aăvi căcanăthi păHVNNăbênăc nhăvi că ngăd ngăphơnătíchăHVăă ngă

d ngă(ABA)ăchoăTTK.ă

N mă2007,ăcácătácăgi ăMaryăL.ăBarberaăvƠăTracyăRasmussenăđƣăxu tăb năquy nă

sáchă“Ti p c n HVNN - Cách d y tr t k và các r i lo n liên quan” ơyălƠăquy năsáchă

đ uătiênăđ căcoiălƠăd ăđ căvƠăd ăhi uăchoănh ngăchuyênăgiaăcanăthi păv ăl iănóiăậ NN

[63].ăHVNNălƠăcáchăti păc năd aătrênăphơnătíchăHVă ngăd ng.ăHVNNăt pătrungăvƠoăvi că

d yăNNăchoătr ăb ăt ăk ăvƠăcácăr iălo năliênăquan.ăCácătácăgi ăch ăraăr ng,ăn uăchúngătaăcoiăNNălƠăm tăd ngăHVăthìănóăcóăth ăđi uăch nhăthôngăquaăvi căc ngăc ăvƠăl păl iă[63][64]

T vi c phân tích t ng quan các nghiên c u trên th gi i, vai trò c a vi c đi u

ch nh HVNN trong can thi p TTK đ c coi là v n đ tr ng tâm Bên c nh đó, công trình nghiên c u này có m t s đi m m i nh : Kh o sát v HVNN đ c th c hi n trên m t nhóm m u l n đ có th mô t m t cách khoa h c v đ c đi m HVNN c a TTK; ti p c n

t ng h p và có s đi u ch nh các ph ng pháp đi u ch nh HVNN đã đ c ch ng minh có

hi u qu trong các nghiên c u trên th gi i

1.1.2.ă ăVi tăNam

1.1.2.1 Nghiên c u v ch n đoán, đánh giá tr t k

ă Vi tă Nam,ă TTKă đ că quană tơmă kho ngă 15ă n mă tr ă l iă đơy,ă tr că đóă ch aă cóă

nh ngănghiênăc uăth căs ăđiăsơuăv ăh iăch ngăt ăk ă

V iănhuăc uătìmăhi uăngƠyăm tăt ngăc aăcácăph ăhuynhăvƠăcácănhƠăchuyênămôn,ăm tă

s ăcu năsáchăb ngăTi ngăVi tăv ăTTK c aăTS.ăVõăTinhăVơn,ăng iăÚcăg căVi tăđƣăđ că

xu tăb nănh :ăắ hi u ch ng t k ”,ăắNuôi con b t k ”,ăắT k và tr li u”[45][46][47] Tácăgi ăQuáchăThúyăMinhăvƠăc ngăs ă(2008)ăđƣăti năhƠnhănghiênăc uăắTìm hi u

m t s y u t gia đình và HV c a TTK t i Khoa Tâm th n B nh vi n Nhi Trung ng”.ă

K tăqu ănghiênăc uăch ăraăm tăs ăđ căđi măđi năhìnhăc aăTTKăcóăt ăl ăg păr tăcaoăvƠăđ aăraăcácăg iăỦăch năđoánăs mă[2]

Trongăl nhăv căPh căh iăch căn ngăđƣăcóăm tăs ănghiênăc u:ăTácăgi ăNguy năTh ă

H ngăGiangăvƠăc ngăs ă(2002)ăđƣănghiênăc uăắB c đ u tìm hi u m t s y u t nguy

c , lâm sàng b nh t k tr em”.ăK tăqu ăchoăth yăcóăm tăs ăy uăt ăcóăth ălƠănguyênă

nhơnăgơyănênăt ăk ăvƠăm tăs ăd uăhi uălơmăsƠngăcóăt ăl ăg păcaoăgiúpăphátăhi năs mă[11]

Nguy năTh ăH ngăGiangăvƠăc ngăs ă(2008)ăti n hƠnhănghiênăc uăắXu th m c và

m t s đ c đi m d ch t h c c a TTK đi u tr t i B nh vi n Nhi Trung ng giai đo n

2000 đ n 2007”.ăK tăqu ăchoăth yăs ăgiaăt ngănhanhăc aăch ngăt ăk ăvƠăcóăm tăs ăy uăt ă

liênăquană[12]

Nghiênăc uăv ăTTK,ăcácăcôngătrìnhănghiênăc uătrênăđ uăt pătrungăvƠoăch năđoán,ăđánhăgiá,ăphátăhi năs măTTK

1.1.2.2 Nghiên c u v các ph ng pháp can thi p tr t k

Bácăs ăNguy năKh căVi n,ătrungătơmănghiênăc uătr ăemăNTălƠăn iăđ uătiênănghiênă

c uăv ăTTK.ăVƠoănh ngăn mă90ăth ăk ăXX,ătrungătơmăđƣăt ăch căm tăs ăh iăth oăv ăTTKăvƠăb căđ uăđƣăápăd ngăph ngăphápăphơnătíchătơmălíătrongă ngăd ngăcanăthi păTTK.ă

Ph măNg căThanhă(2008),ăđƣănghiênăc uăTTKătheoăh ngăti păc năd aăvƠoăc ngă

đ ng,ă nghiênă c u ắS d ng ph ng pháp TEACCH, can thi p tr t i nhà”.ă K tă qu ă

nghiênăc uăchoăth yăcóăs ăc iăthi năHV,ăk ăn ngăgiaoăti păc aăTTKă[2]

NgôăXuơnă i pă(2009),ălu năánăTi năs ă"Nghiên c u nh n th c c a TTK t i Tp H

Chí Minh",ătácăgi ăđƣăápăd ngăph ngăphápăABAăvƠăNNătr ăli u.ăK tăqu ănghiênăc uăcóă

s ăc iăthi nănh năth căc aăTTKăvƠăcóăm iăliênăquanăgi aăm căđ ăch năđoánăbanăđ uăv iă

hi uăqu ăcanăthi pă[8]

Côngătrìnhănghiênăc uăc aăNguy năTh ăDi uăAnhăắS d ng ph ng pháp TEACCH

can thi p cho 10 TKK t i gia đình trong th i gian 1 n m”.ăK tăqu ănghiênăc uăchoăth y,ă

c ă10ătr ăđ uăcóăti năb ărõăr t.ăTrongănghiênăc uănƠy,ătácăgi ăđƣăchoăth yătínhăhi uăqu ăc aă

ph ngăphápăTEACCH trongăđi uătr ăt ăk ă ăVi tăNamă[2]

Côngătrìnhănghiênăc uăc aăNguy năN ăTơmăAnă"BP d y đ c hi u cho h c sinh r i

lo n ph t k đ u c p Ti u h c”ăđƣăxơyăd ngăđ căh ăth ngăcácăBPăd yăđ căhi uăchoă

h căsinhăr iălo năph ăt ăk ă ăđ uăc păti uăh c,ăgiúpăh căsinhăr iălo năph ăt ăk ăhìnhăthƠnhă

t tăh năk ăn ngăđ căhi uătheoăyêuăc uăc aăch ngătrìnhăđ uăc păTi uăh că[1]

N mă2012,ătácăgi ăNguy năTh ăHoƠngăY năcóăcôngătrìnhănghiênăc uăv ăắNhu c u

c a cha m có con t k ”ătrongăkhuônăkh ăh pătácănghiênăc uăgi aăbaăn căNh tăB năậ

TrungăQu căậ Vi tăNam.ăN mă2013ă[54],ăbƠăc ngăđƣăcôngăb ăcu năsáchăchuyênăkh oăv ă

ắT k , nh ng v n đ lý lu n và th c ti n”.ă N iă cungă cu nă sáchă t pă h pă đ că nhi uă

nh ngănghiênăc uătrênăth ăgi iăvƠăVi tăNamăv ăquanăni măTTK,ăphátăhi năsƠngăl c,ăch năđoánăvƠăđánhăgiáăm căđ ăTTK,ătrênăc ăs ăđóăđ aăraăch ngătrìnhăcanăthi p,ăgiáoăd căvƠă

tr ăli uăcóăhi uăqu ă[55]

Các nghiên c u nêu trên đã ph n ánh đ c ph n nào tình hình phát tri n, ch n đoán, đánh giá và can thi p cho TTK Vi t Nam T i nay, ch a có công trình nghiên c u sâu v v n đ HVNN c a TTK c ng nh ph ng pháp đi u ch nh HVNN cho TTK c v

m t lý lu n và th c ti n Vi t Nam

1.2.ăTR ăT ăK

1.2.1.ăKháiăni măv ătr ăt ăk

H iăch ngăt ăk ăđ căphátăhi năvƠămôăt ăvƠoănh ngăn mă40ăc aăth ăk ăXX,ănh ngă

th căraăh iăch ngăt ăk ăđƣăcóăt ăr tălơuătrongăl chăs ăloƠiăng i.ăTrongănh ngăcu năsách,ăcơuăchuy năc ăđ iăđƣănh căt iănh ngăđ aătr ăk ăl ,ămƠălúcăđóăchúngăđ căcoiănh ănh ngă

ắđ a tr man r ”ăho căắđ a tr ng c”.ăNhi uămôăt ăv ătr ămƠăchoăt iăsauănƠyăkhiăLeoă

Kanner (1894- 1981)ă phátă hi n,ă ng iă taă m iă th yă đóă chínhă lƠă nh ngă đ aă TTKă

[45][58][59][71][70].ăCóăr tănhi uănh ngăquanăđi m,ălu năthuy tăđƣăđ căđ aăraăv ăb nă

ch tăc aăt ăk ăN mă1911,ăbácăs ătơmăth năng iăTh yăS ,ăEngenăBleulerăđƣăchoăr ngăt ă

k ăcóăth ălƠăh uăqu ăth ăphátăc aăb nhătơmăth nă[71].ăH iăch ngăt ăk ăth căs ăđ căcôngă

nh nă vƠoă n mă 1943,ă trongă m tă bƠiă báoă v iă nhană đ ă ắAutism Disturbance of Effective

Contract”,ăh iăch ngănƠyăđ căbácăs ătơmăth năng iăHoaăK ălƠăLeoăKannerămôăt ăm tăcáchărõărƠngăvƠăkhoaăh c.ăỌngăđƣămôăt :ăTTKăthi uăquanăh ăti păxúcăv ăm tătìnhăc măv iă

ng iăkhác;ăcáchăch năl aăcácăthóiăquenăhƠngăngƠyăr tăgi ngănhauăv ătínhăt ăm ăvƠăk ăd ;ăkhôngăcóăNNăho căNNăth ăhi năs ăb tăth ngărõăr t;ăr tăthíchăxoayătrònăcácăđ ăv tăvƠăthaoă

tácăr tăkhéo;ăcóăkh ăn ngăcaoătrongăquanăsátăkhôngăgianăvƠătríănh ăắnh con v t”;ăkhóă

kh nă trongă h că t pă ă nh ngă l nhă v că khácă nhau;ă v ă b ă ngoƠiă nh ngă tr ă nƠyă xinhă đ p,ănhanhănh n,ăthôngăminh;ăthíchăđ cătho iătrongăth ăgi iăt ăk ;ăth tăb iătrongăvi căhi uăHVă

gi ăv ăvƠăHVăđoánătr c;ăch ăhi uăngh aăđenăc aăcơuănói;ăthíchăti ngăđ ngăvƠăv năđ ngă

l păđiăl păl iăđ năđi u;ăgi iăh năđaăd ngăcácăho tăđ ngăt ăphátă[84][105][106][108].ăỌngăchoăr ngăt ăk ălƠăm tăch ngăr iălo nătơmăth năhi măg pă ătr ăem,ăth ngăxu tăhi năsauă

haiătu iăr iăvƠăcoiăđóălƠăđ iăt ngăđi uătr ăc aăyăh că[84] Ti păsauăđó,ăHansăAspergeră

(1944),ăbácăs ănhiăkhoaăng iăỄoăc ngămôăt ăcácătri uăch ngăt ngăt ăg iălƠăắătâm b nh

t k ”ămƠăv ăsauăg iălƠăh iăch ngăAspergeră[60].ăCu iănh ngăn mă50ăc aăth ăk ăXX,ă

quanăni măv ăh iăch ngănƠyăcóăs ăthayăđ i.ăBenderă(1959)ămôăt ăt ăk ăkhôngăph iălƠăkhi măkhuy tălúcăs ăsinhăc aăh ăth ngăth năkinhătrungă ng,ămƠălƠăm tăph nă ngăb oăv ,ă

m tăr iălo nămƠăc ăth ăkhôngăcóăkh ăn ngăb oăv ăt ănh ngăloăl ngăquáăm c.ăBernardăRimlandă(1964)ăchoăr ngănguyênănhơnăc aăt ăk ălƠădoănh ngăthayăđ iăc aăc uătrúcăl iătrongăbánăc uănƣoătrái.ăTrongăsu tăhaiăth păk ă60ăđ nă70ăc aăth ăk ăXX,ăcácănghiênăc uă

t pătrungăvƠoăgi iăthíchăb năch tăt ăk ,ăcácălỦăthuy tăt pătrungăvƠoănh ngăr iălo năsinhăhóaăhayăchuy năhóaă ăđ iăt ngănƠy.ăQuanăni măđ cănhi uăchuyênăgiaăyăt ăch pănh nătrongă

m tăth iăgianădƠiăđóălƠăm tăb nhălỦăth năkinhăkèmătheoăt năth ngăch căn ngăc aănƣoă

[80][90]

Nh ăv y,ăthu tăng ăắt k ”,ăti ngăAnhălƠăắAutism”,ăăd chăsangăti ngăVi tăđ căs ă

d ngăb ngăcácăthu tăng ănh :ăT ăk ,ăt ăto ăhayăt ăb ănh ngăth căch tăđơyăch ălƠăcáchă

d chăkhácănhauăc aăthu tăng ă"Autism".ăCóăr tănhi uăcácăkháiăni măkhácănhauăv ăt ăk ă

TheoăT ăđi năbáchăkhoaăColumbiaă(1996):ăT k là m t khuy t t t phát tri n có

nguyên nhân t nh ng r i lo n th n kinh làm nh h ng đ n ch c n ng c b n c a não

b T k đ c xác đ nh b i s phát tri n không bình th ng v k n ng giao ti p, k

n ng t ng tác xã h i và suy lu n Tr nam nhi u g p 4 l n n gi i m c t k [55] Tr

có th phát tri n bình th ng cho đ n 30 tháng tu i sau đó g p ph i m t s r i nhi u trong ph t k [71]

N mă1999,ăt iăH iăngh ătoƠnăqu căv ăt ăk ă ăM ,ăcácăchuyênăgiaăchoăr ngănênăx pă

t ăk ăvƠoănhómăcácăr iălo nălanăt aăvƠăđƣăth ngănh tăđ aăraăđ nhăngh aăcu iăcùngăv ăt ăk ă

nh ăsau:ăT k là m t d ng r i lo n trong nhóm r i lo n phát tri n lan t a, nh h ng

đ n nhi u m t c a s phát tri n nh ng nh h ng nhi u nh t đ n k n ng giao ti p và quan h xã h i [55]

Hi nănay,ăkháiăni măt ngăđ iăđ yăđ ăvƠăđ căs ăd ngăph ăbi nănh tălƠăkháiăni mă

c aăt ăch căLiênăhi păqu c,ăđ aăraăvƠoăn mă2008,ătrongăđóăt ăk ăđ căđ nhăngh aăm tă

cáchăđ yăđ ănh ăsau:ăắT k là m t lo i khuy t t t phát tri n t n t i su t đ i, th ng

đ c th hi n ra ngoài trong 3 n m đ u đ i T k là do m t r i lo n th n kinh nh

h ng đ n ch c n ng ho t đ ng c a não b gây nên, ch y u nh h ng đ n tr em và

ng i l n nhi u qu c gia không phân bi t gi i tính, ch ng t c ho c đi u ki n kinh t -

xã h i c đi m c a nó là s khó kh n trong t ng tác xã h i, các v n đ v giao ti p

b ng l i nói và không b ng l i nói, có các HV, s thích, ho t đ ng l p đi l p l i và h n

h p”ă[55]

Nh ăv y,ăcácăquanăđi măđ uăth ngănh tăr ng:ă T k là m t d ng khuy t t t phát

tri n, đ c đ c tr ng b i ba khi m khuy t chính v giao ti p, t ng tác xã h i và HV, s thích, ho t đ ng mang tính h n h p, l p đi l p l i Thu tăng ăr iălo năph ăt ăk ă(Autismă

Spectrum Disorders ậ ASDs)ăbaoăg m:ăR iălo năt ăk ,ăh iăch ngăAsperger,ăr iălo năb tăhòaănh pătu iă uăth ,ăr iălo năRettăvƠăr iălo năphátătri nălanăt a.ă

Trong ph m vi c a công trình nghiên c u này, chúng tôi ch h ng t i ti p c n đi u

ch nh HVNN cho nhóm tr r i lo n t k và g i là TTK Kho ng 30% TTK không có NN nói [97], do v y can thi p v HVNN m ra nh ng c h i giúp tr TTK phát tri n kh n ng giao ti p, t ng tác xã h i và hòa nh p c ng đ ng

1.2.2.ăTiêuăchí,ăquyătrìnhăvƠăcôngăc ăch năđoánătr ăt ăk

1.2.2.1 Tiêu chí ch n đoán t k

Trongăphiênăb năth ă10ăc aăIDCă(International Statistical Classification Diseases

and Related Health Problems) vƠă b nă th ă 3ă (đƣă s aă ch a),ă b nă th ă 4ă c aă DSMă

(Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders)ăđƣăđ ăc păt iăthu tăng ăph ăt ă

k ăvƠăđ nhăngh aăđóălƠăắR i lo n phát tri n di n r ng”ăch ăkhôngăph iălƠăắR i lo n tâm

th n”.ăHi nănay,ăDSMăậ IVăđ căti păc năkháăph ăbi nătrongăcácăl nhăv cănghiênăc uăvƠă

ngăd ngăv ăTTK,ăđ căbi tălƠătơmălỦ,ăgiáoăd căvƠăxƣăh iă[55]

D iăđơyălƠătiêuăchíăch n đoánăt ăk ătheoăh ăth ngăch năđoánăDSMăậ IV:

A T ng s sáu tiêu chu n ho c h n t (1), (2), (3) và có ít nh t hai tiêu chu n t (1) và m t t (2),(3)

1 Khi m khuy t v quan h xã h i, bi u hi n ít nh t b ng hai trong s các bi u hi n

sau:

a.ăKhi măkhuy tăv ăk ăn ngăkhôngăl iă(nh ăm tănhìnăm t,ăth ăhi năb ngănétăm t,ăt ă

th ăc ăth ăvƠăcácăc ăch ănh măđi uăhƠnhăquanăh ăxƣăh i)

b.ăQuanăh ăv iăb năbèăcùngătu iăg păkhóăkh n

c.ăKém,ăkhôngăbi tăchiaăx ăm iăquanătơmăv iăm iăng iăxungăquanhă(khôngăbi tă

khoe khoang,ămangăchoăng iăkhácăxemănh ngăth ămìnhăthích)

d.ăQuanăh ăxƣăh i,ăth ăhi nătìnhăc măkém

2 Khi m khuy t v giao ti p và có ít nh t m t trong các bi u hi n sau:

a.ăCh mănóiăsoăv iătr ăcùngăđ ătu iă(khôngăc ăg ngăgiaoăti păb ngăcácăki uăNNăkhácă

nh ăđi uăb ,ănétăm t)

b.ăKhôngăbi tăkh iăx ng,ăduyătrìăh iătho i

c.ăS ăd ngăNNătrùngăl păho căr păkhuôn,ăho căNNăl păd

d.ăK ăn ngăch iăđaăd ng,ăgi ăv ăkémăho căkhôngăbi tăch iăb tăch cămangătínhăxƣă

h iăphùăh păv iătu i

c.ăCóănh ngăc ăch ,ăc ăđ ngămangătínhăl păl iăho căd păkhuônă(vê,ăxo năv nătayă

ho cănh ngăc ăđ ngăph căt păc aăc ăth )

d.ăB nătơmădaiăd ngăv iănh ngăchiăti tăc aăv t

B Ch m phát tri n ho c ho t đ ng ch c n ng b t th ng ít nh t m t trong các

l nh v c sau (sau 3 tu i)

1.ăQuanăh ăxƣăh i

2.ăS ăd ngăNNătrongăgiaoăti p

3.ăCh iăt ngătr ngăho căt ngăt ngă[13][38][41[42]

C.ăR iălo năkhôngăbaoăg măh iăch ngăRettăhayăr iălo n b tăhòaănh păth iă uăth ă nănay,ătiêuăchu năch năđoánăTTKătheoăDSMăậ Văđƣăđ căchínhăth căphátăhƠnhăvƠoăthángă5/2013ăv iăm tăs ăquanăđi măthayăđ iătrongăquanăđi măv ăTTKănh măđápă ngă

nhuăc uănghiênăc uăvƠăth căti n.ă i măn iăb tătrongăphiênăb nănƠyăg m:ă(1)ăThayătênăg iă

r iălo năphátătri nădi năr ngă(PDD)ăb ngătênăg iăr iălo năph ăt ăk ă(ASD);ă(2)ăTênăg iăASDăc ngăđ căs ăd ngăchungăchoăt tăc ăcácăr iălo nănh ătrongăphiênăb nătr c;ă(3)ăG pănhómăkhuy tăt tăv ăgiaoăti păvƠăt ngătácăxƣăh iălƠmăm t,ătheoăđóăs ăcóă2ănhómătiêuăchíă

ch năđoánăthayăb ngă3ănh ătrongăDSMăậ IV;ă(4)ăCácătiêuăchíăch năđoánăc ngăđ căcácănhƠăchuyênămônăđánhăgiáălƠăh păh năsoăv iăcácăphiênăb nătr căkia.ăTiêuăchíăch năđoánă

t ăk ătheoăDSMăậ V [55]ănh ăsau:

M tăcáănhơnăđ căch năđoánăr iălo năph ăt ăk ăkhiăđ ăcácătiêuăchíăA,ăB,ăCăvƠăD

A Khi mă khuy tă tr mă tr ngă v ă giaoă ti pă xƣă h iă vƠă t ngă tácă xƣă h iă trongă nhi uăhoƠnăc nh,ăkhôngăđ căgi iăthíchăb iăs ătrìăhoƣnăphátătri năthôngăth ng,ăvƠă ăc ă3 d uă

2 Khi măkhuy tăv ăhƠnhăviăgiaoăti păkhôngăl iăđ căs ăd ngătrongăt ngătácăxƣă

h i;ăranhăgi iăt ăs ăh năch ăv ăkh ăn ngăph iăh păgiaoăti păcóăl iăvƠăkhôngăl iădoăs ăkhácă

th ngătrongăt ngătácăm tăvƠăNNăc ăth ,ăho căthi uăh tătrongăvi căhi uăvƠăs ăd ngăgiaoă

ti păkhôngăl i,ăt iăs ăthi uăh tăv ăth ăhi nănétăm tăvƠăc ăch

3 Khi măkhuy tăv ăkh ăn ngăphátătri năvƠăduyătrìăquanăh ăphùăh păv iăm căđ ăphátătri nă(ngo iătr ăng iăch măsóc);ăranhăgi iăăt ăkhóăkh nătrongăđi uăch nhăhƠnhăviăđ ăđápăngăphùăh păv iăb iăc nhăxƣăh iădoăkhóăkh nătrongăthamăgiaăch iăgi ăv ăvƠătrongăvi căk tă

b năt iăth ăhi năs ăthi uăquanătơmăđ năs ăcóăm tăc aăng iăkhác

B S ăgi iăh n,ăr păkhuônăv ăHV,ăs ăthíchăvƠăho tăđ ng,ăth ăhi năt iăthi uă ă2ăbi uă

hi năsau:

1 R păkhuônăvƠăl păđiăl păl iăl iănói,ăc ăđ ngăho căho tăđ ngăv iăđ ăv tă(nh ăl păđiă

l păl iănh ngăc ăđ ngăđ năgi n,ănh i,ăl păđiăl păl iăhƠnhăđ ngăv iăđ ăv t,ăho căcáchăth ă

hi năđ cătr ng)

2 Duyătrìăthóiăquenăm tăcáchătháiăquá,ăhƠnhăviăcóăl iăvƠăkhôngăl iătheoăkhuônăm u

ho căch ngăl iăs ăthayăđ iă(nh ăc ăđ ngătheoăm tănghiăth căkhuônăm u,ăkh ngăkh ngăv iă

l ătrìnhăho căth că n,ăl păđiăl păl iăcơuăh iăho căc ngăth ngăd ăd iăkhiăcóăm tăthayăđ iă

nh )

3 Th ăhi năs ăquanătơmăm nhăm ăv iăm tăs ăth ăv iăc măxúcăvƠăs ăt pătrungăcao (nh ăg năbóăm tăcáchăm nhăm ăho căb nătơmădaiăd ngăb iănh ngăđ ăv tăkhácăth ng,ăs ăthíchăh năh păvƠăduyătrìăm tăcáchătháiăquá

4 Ph nă ngăc măgiácăđ uăvƠoătrênăho căd iăng ngăho căquanătơmăđ năm tăkíchăthíchăt ămôiătr ngă ăm căkhôngăbìnhăth ngă(nh ăth ă ăv iăc măgiácăđau/ănóng/ăl nh,ă

ph nă ngăng căl iăv iăơmăthanhăvƠăch tăli uăc ăth ,ănh yăc măquáăm căkhiăng iăho căs ăvƠoăđ ăv t,ămêăm năv iăánhăđènăho căv tăquayătròn)

C Nh ngăd uăhi uătrênăph iăđ căbi uăhi năt ăkhiăcònănh ă(nh ngăcóăth ăkhôngăth ă

hi năhoƠnătoƠnărõănétăchoăt iăkhiăv tăquáăgi iăh n)

D Nh ngăd uăhi uăph iăcùngăh năch ăvƠălƠmăsuyăgi măch căn ngăhƠngăngƠy

1.2.2.2 Quy trình và công c ch n đoán tr t k

Trênăth căt ,ăquyătrìnhăch năđoánătr ăt ăk ăkháăph căt p.ăTheoătiêuăchu năc aăT

ch căyăt ăth ăgi iă(WHO),ăquáătrìnhăch năđoánăchoăcácăr iălo năphátătri năc năt iăn măchuyênăgia,ătheoătiêuăchu năc aăM ălƠăsáuăchuyênăgiaăcùngătheoădõiătr ătrongăt iăthi uăm tăthángă ăbaămôiătr ngăkhácănhauă(phòngăkhámăho cătrungătơm,ăgiaăđìnhăvƠăc ngăđ ng)

Vi căch năđoánăt ăk ălƠăcôngăvi căkhóăkh năvƠăd ăgơyănh măl năb iăm iăTTKăkhácănhauăl iăcóăbi uăhi năvƠănh ngătri uăch ngăhoƠnătoƠnăkhácănhau.ăVi cănh nădi nănh ngătri uăch ngăơmătínhă(nh ăthi uăđ nhăh ng,ăchúăỦ,ăthi uăchúăỦăđ ngăth i,ăthi uăt ngăquan quaăl i…)ăt ngăđ iăkhóăkh n.ăNgoƠiăraănhi uănh ngăbi uăhi năkhácănh ăt ngăđ ngăgi mă

t pătrung,ăr iălo năNN…ătrùngăl păv iăcácăr iălo năkhác.ăThêmăvƠoăđó,ăcácătiêuăchíăch năđoánăđánhăgiáăTTKăc ngăđƣăđ căthayăđ iătheoăth iăgianăvƠăkhácănhauătheoăh ăth ngăphơnă

lo i

V iănh ngăkhóăkh năvƠăph căt p,ăd ănh măl năc aăch năđoánăt ăk ,ăyêuăc uănh ngă

ng iălƠmăcôngătácăch năđoánăt ăk ăph iăcóănh ngăhi uăbi tăchínhăxácăv ăs ăphátătri nă

c aătr ăbìnhăth ng,ăđ căđƠoăt oătrongăcôngătácăch năđoánăt ăk ăvƠăhìnhăthƠnhănh ngăk ă

n ngăquanăsátăvƠăchu năđoánăchoăt tăc ănh ngăth ăkhácănhauăc aăph ăt ăk

Vi căch năđoánăt ăk ăth ngădi năraătheoăcácăb căsau:ă(1)ăMôăt ălỦădoăvƠăm căđíchă

ch năđoánă(2)ăPhơnătíchăti năs ăphátătri nă(3)ăNghiênăc uăch năđoánătơmălỦă(4)ăK tălu năvƠăđ aăraăl iăkhuyên

Hi nă nay,ă cóă kháă nhi uă côngă c ă ch nă đoánă TTKă nh :ă ADIă ậR (The Autism

Diagnostic Interview – Revised/ B ng ph ng v n ch n đoán t k )ăđ căphátătri năb iăcácă

tácăgi ăMichaelăRutterăvƠăc ngăs ,ăADOSă(The Autism Diagnostic Observation Schedule/,

đây đ c coi là tiêu chu n vàng đ quan sát đánh giá ch n đoán t k ), GARS (Gilliam Autism Rating Scale/ Thang đánh giá t k Gilliam)ăvƠăthangăCARSă(Childhood Autism Rating Scale/ Thang ch n đoán t k tu i u th ).ă ăVi tăNam,ătrongăs ăcácăthangăch nă

đoánăTTKăk ătrênăthìăthangăCARSăđ căs ăd ngăkháăph ăbi n.ă

CARSădoăGiáoăs ăSchoplerăE.ăvƠăc ngăs ănghiênăc uăvƠăcôngăb ăn mă1988.ăCARSă

đ căphátătri năd aătrênăph ngăphápăcanăthi păđi uătr ăgiáoăd căTTKăkhuy tăt tăgiaoăti pă

(Treatment education autistic children communication handicap TEACCH),ănghiênăc uătrênă1.500ăTTKăvƠăđ căápăd ngăchoătr ătrênăhaiătu i.ăNg iăki mătraăquanăsátătr ăvƠă

ph ngăv năthuăth păthôngătinăt ăchaăm ătr ăHVăc aătr ăđ căđánhăgiáăd aătrênănh ngăsaiă

l chăHVăđ cătr ngăv iătr ăcùngăđ ătu i.ăM căđíchăc aăthángăCARSăch năđoánăt ăk ăthôngăquaăquanăsátătr căti p.ă uăđi măc aăCARSălƠăng năg n,ăthu năti n,ăd ăchoăđi m.ăCARSăđangăđ căs ăd ngăt iăHoaăK ăvƠănhi uăn căkhác.ăT iăVi tăNamăm tăs ăb nhăvi năvƠătrungătơmăcanăthi păTTKăs ăd ngăthangănƠyăđánhăgiáăvƠănghiênăc uăTTKănh :ăB nhăvi năNhiăTrungă ng,ăPhòngăkhámăTuăNaăHƠăN i,ăB nhăvi nănhiăđ ngă2,ăTP.ăH ăChíăMinh… CARSălƠăthangăđoăcóăth ăxácăđ nhăphơnălo iăđ căm căđ ăt ăk :ănh ,ăn ngăđ năr tă

n ngăd aătrênă15ăm căđánhăgiáăv ăcácăl nhăv cănh :ăQuanăh ăxƣăh i;ăb tăch c;ăđápă ngătìnhăc m;ăcácăđ ngătácăc ăth ;ăs ăd ngăđ ăv t,ăthíchănghiăv iăs ăthayăđ i;ăph nă ngăth ăgiác;ăph nă ngăthínhăgiác;ăph nă ngăquaăv ăgiác,ăkh uăgiácăvƠăxúcăgiác;ăs ăhƣiăho căh iă

h p;ă giaoă ti pă b ngă l i;ă giaoă ti p khôngă l i;ă m că đ ă ho tă đ ng;ă đápă ngă tríă tu ă vƠă nă

t ngăchung.ăM iăm căcóă4ăm căđ ăNg iăđánhăgiáăquanăsátătr ,ăđánhăgiáăvƠăchoăđi măchoăcácăHVăt ngă ngăv iăm iăm căđ ăc aăm căđóă:ă

- i mă1ăchoătr ăcóăHVăbìnhăth ngăphùăh păv iăđ ătu i.ă

- i mă2ăchoătr ăcóăm căđ ăb tăbìnhăth ngănh

- i mă3ăchoătr ăcóăm căđ ăb tăbìnhăth ngătrungăbình

- i mă4ăchoătr ăcóăm căđ ăb tăbìnhăth ngăn ng

Cóăth ăch ăraătr ăv iătìnhătr ngăn măgi aăhaiăm căđ ăb ngăvi căchoăđi mă1,5;ă2,5ă

ho că3,5.ă

T iăVi tăNam,ăch aăcóăquyătrìnhăchu năđ ăđánhăgiáăt ăk ,ăch aăcóăs ăph iăh păgi aăcácăchuyênăgiaătrongăvi căl nhăv căch năđoánăTTK.ă ơyălƠăm tătrongănh ngăkhóăkh năvƠătháchăth c,ă nhăh ngăr tăl năt iăquáătrìnhăxácăđ nhăTTKă ăVi tăNam

1.2.2.3 Phân lo i tr t k

Phân lo i theo th i đi m: có hai lo i

- T k tr ng h p hay t k b m sinh:ăCácătri uăch ngăc aăh iăch ngăt ăk ăxu tă

hi năd năd năt ălúcătr ăđ căsinhăraăchoăđ nălúcă3ătu i

- T k không tr ng h p hay t k m c ph i:ăTr ăv năphátătri năbìnhăth ngăchoăt iă

12 ậ 30ăthángătu i, sauăđóăng ngăphátătri năđ tăng tăho căphátătri năthoáiălui,ăđ ngăth iăcácătri uăch ngăkhácăc aăh iăch ngăt ăk ăc ngăngƠyăđ căb căl ărõăr tă[51].ă

Phơnălo iătheoăm căđ :ăth ngăcóăbaăm căđ ă(theoăcáchăphơnăchiaăc aănhƠătơmăth nă

h căOleăIvarăLovaas,ăng iăNa Uy):

- T k m c đ nh : Tr ăcóăkh ăn ngăgiaoăti păkháăt t.ăTr ăhi uăNNănh ngăg păkhóă

kh năkhiădi năđ t,ăkh iăđ uăvƠăduyătrìăh iătho i.ăGiaoăti păkhôngăl i,ăgiaoăti păm tănh ngăkhôngăth ngăxuyên.ăQuanăh ăxƣăh iăt tănh ngăch ăkhiăc n,ăkhiăđ căyêuăc uăho cănh că

nh ăTr ăbi tăch iăv iăb n,ăchiaăs ătìnhăc m,ăm iăquanătơmănh ngăcóăxuăh ngăthíchăch iă

m tămình.ăTr ăcóăkhóăkh năkhiăh căcácăk ăn ngăcáănhơnăxƣăh iănh ngăkhiăh căđ căthìă

th căhi năm tăcáchăd păkhuôn,ăc ngănh că[51]

- T k m c đ trung bình: Kh ăn ngăgiaoăti păc aătr ăr tăh năch ăTr ăch ăbi tăm tă

s ăt ăliênăquanătr căti păđ nătr ,ăch ănóiăđ căcơuăt ăbaăđ năb năt ,ăkhôngăth ăth căhi nă

h iătho i,ăr tăítăgiaoăti păb ngăm t.ăGiaoăti păkhôngăl iăc ngăh năch ,ăd ngăl iă ăm căbi tă

g tă- l căđ u,ăch ătay.ăTìnhăc măv iăng iăthơnăkháăt t.ăKhiăch iăv iăb nătr ăth ngăch ă

chúăỦăđ năđ ăch i.ăTr ăch ăb tăch căvƠălƠmătheoănh ngăyêuăc uăkhiăthích,ăđ ăt pătrungăr tă

ng n.ăTr ăch ălƠmăđ căcácăk ăn ngăxƣăh iăđ năgi nănh ăt ă n,ăm căáoă[51]

T k m c đ n ng: Kh ăn ngăgiaoăti păc aătr ăr tăkém.ăTr ăch ănóiăvƠiăt ,ăth ngă

nóiă linhă tinh,ă khôngă giaoă ti pă m t.ă Giaoă ti pă khôngă l iă r tă kém,ă th ngă kéoă tayă ng iăkhác.ăTr ăth ngăch iăm tămình,ăítăho căkhôngăquanătơmăđ năxungăquanh,ătìnhăc măr tă

h nă ch ă Tr ă r tă t ngă đ ng,ă kh ă n ngă t pă trungă vƠă b tă ch că r tăkém.ă Tr ă b ă cu nă hútă

m nhăm ăvƠoănh ngăv tăho căho tăđ ngăđ căbi t,ăb tăth ng.ăTr ăkhôngălƠmăđ căcácăk ă

n ngăcáănhơnăậ xƣăh iă[51]

Phân lo i theo ch s thông minh IQ,ăcóă4ălo i

- TTKăcóăIQăcaoăvƠănóiăđ c

- TTK cóăIQăcaoănh ngăkhôngănóiăđ c

- TTKăcóăIQăth păvƠănóiăđ c

- TTKăcóăIQăth păvƠăkhôngănóiăđ că[51]

Phân lo i theo thang đánh giá m c đ t k tr em (CARS)

Thangă đánhă giáă m că đ ă t ă k ă g mă cóă 15ă l nhă v c:ă Quană h ă v iă m iă ng i,ă b tă

ch c,ăđápă ngătìnhăc m,ăđ ngătácăc ăth ,ăs ăd ngăđ ăv t,ăthíchănghiăv iăs ăthayăđ i,ăph năngăth ăgiác,ăph nă ngăthínhăgiác,ăph nă ngăquaăv ăgiácăvƠăkh uăgiác,ăs ăs ăhƣiăho căh iă

h p,ăgiaoăti păb ngăl i,ăgiaoăti păkhôngăl i,ăm căđ ăho tăđ ng,ăch căn ngătríătu ,ă năt ngă

chung c aăng iăđánhăgiá.ăM iăl nhăv căchoăt ă1ăđ nă4ăđi m.ăM căđ ăt ăk ăđ cătínhătheoăt ngăs ăđi măc aăcácăl nhăv c.ăM căđ ăt ăk ănh ăsau:

- T ă15ăđ nă30ăđi m:ăKhôngăt ăk

- T ă31ăđ nă36ăđi m:ăT ăk ănh ăvƠătrungăbình

- T ă37ăđ nă60ăđi m:ăT ăk ăn ngă[51]

Trong đi u ki n hi n nay Vi t Nam, chúng tôi s d ng CARS đ đánh giá m c đ

c a các đ i t ng nghiên c u và 3 đ i t ng nghiên c u tr ng h p Xác đ nh m c đ t

k c a nhóm tr nghiên c u đ c k t lu n b i các bác s c a B nh vi n Nhi Trung ng

C n c trên k t qu đánh giá, chúng tôi l a ch n nhóm TTK m c đ nh và trung bình

đ th nghi m quy trình đi u ch nh HVNN đã đ xu t

1.3.ăHÀNHăVIăNGỌNăNG ăVÀă Că I MăHÀNHăVIăNGỌNăNG ăC AăTR ă

T ăK ă3ăậ 6ăTU I

1.3.1.ăKháiăni măhƠnhăviăngônăng

1.3.1.1 Khái ni m hành vi

Thu tăng ă"Behaviorism"ă(Thuy tăHV)ăxu tăphátăt ădanhăt ă"Behavior"ăcóăngh aălƠă

s ă ngăx ,ăc ăx ăc aăm tăcáănhơnă(hƠnhăvi).ăLúcăđ u,ă"hƠnhăvi"ăcònămangăn ngătínhăsinhălỦăh c,ăsauănƠyăHVă- "Behavior"ăđ căphátătri năt iăthuy tăHV-"Behaviorism"ăg năli n

v iă tênă tu iă c aă cácă nhƠă bácă h că nh John Watson (1878-1958), Clark L Hull

(1884-1953), Eduard C Tolman (1886-1959), Brerhus F Skinner (1904), Robert Gragne

(1985)…[15]

TơmălỦăh căhƠnhăviăcoiăHVănh ălƠăt ăh păcácăph nă ngăc aăc ăth ătr căcácăkíchăthíchăc aămôiătr ngăbênăngoƠi.ăTrongătơmălỦăh căHVăc ăđi n,ătiêuăbi uălƠăJohnăWatson,ăHVăc aăđ ngăv tăvƠăng iăb ăgi năđ năhóaăthƠnhănh ngăc ăđ ngăc ăth ăNh ănh ngăc ă

đ ngăđóăv iătínhăcáchălƠăắm t c quan bi t ph n ng”ăhayăắm t h th ng v t lý”ăthíchă

nghiăv iămôiătr ngăđ ăđ măb oăs ăs ngăcòn.ăQuanăsátăc ngănh ăgi ngăgi iăHVăđ uăph iătuơnătheoăcôngăth căSăậ R.ăTrongăđóăSălƠăkíchăthích,ăRălƠăph nă ng.ăKíchăthíchăcóăth ălƠă

m tătìnhăhu ngăt ngăquátăc aămôiătr ngăhayăm tăđi uăki năbênătrongănƠoăđóăc aăsinhă

v t,ăph nă ngălƠăb tăc ăcáiăgìămƠăsinhăv tălƠmăvƠănóăbaoăg măr tănhi uăth ăV iăcôngăth că

S - R,ăWatsonăđƣăđ tăchoăthuy tăHVăm căđíchăcaoăc ălƠăđi uăkhi năHVăđ ngăv tăvƠăconă

ng i.ăL yănguyênăt că"th - sai"ălƠmănguyênăt căkh iăth yăđi uăkhi năHV.ăHVăch ălƠă

m iăliênăh ătr căti păắc ăth ă- môiătr ng”;ătheoăđó,ătơmălỦ,ăỦăth căch ngăquaăch ălƠănh ngă

hi năt ngăth a.ăTơmălỦăh căv iăt ăcáchălƠăkhoaăh căv ăkhoaăh căv ăHVăcóătráchănhi mă

v tăb ătoƠnăb ăcácăthu tăng ăc aătơmălỦăh căc uătrúcăvƠătơmălỦăh căch căn ngănh ăỦăth c,ă

tr ngătháiăvƠăquáătrìnhăỦăth c,ălỦătríăvƠăhìnhă nh…ă

năth iăk ăB.F.ăSkinneră(1904-1990),ăthuy tăHVăđ căđ nhăhìnhărõănétăh n.ăTrênă

c ăs ăth aănh nănh ngăthƠnhăt uăc aăthuy tăHVăcùngăv iăk tăqu ăth cănghi măc aămình,ăôngăchiaăHVăng iăthƠnhăbaăd ng:ăHVăkhôngăđi uăki n,ăHVăcóăđi uăki năvƠăHVăt ăthaoă

tácă(Operant),ăt ngă ngăv iăbaăth iăk :ăDescartes-Pavlov&Skinner (1) HV không đi u

ki n (2) HV có đi u ki n (3) HV t o tác [24]

SauăB.F.ăSkinnerălƠăl pătr ngăc aăRobertăv ăThuy tăHVăm iăg năg iăv i.ăM iăquanătơmăc ăb năc aăôngălƠăđápă ngămangătínhăHVăc aăng iăh cătheoăm tăki uă

iăconăng-h căt pănƠoăđóăđ ătr ăl iăcơuăiăconăng-h iă"Ta mu n ciăconăng-ho ng i iăconăng-h c có kiăconăng-h n ng gì?" i uănƠyăđòiă

h iăph iăcóăs ăphơnătích,ăhi uăn iădungăcácănhi măv ,ăti năhƠnhăth căhi năt ngăb cănh ă

đ ăđ tăđ năk tăqu ămongăđ iăcu iăcùng

i v i TTK, lý thuy t HV có m t ý ngh a to l n và còn nguyên giá tr th c ti n cho công tác giáo d c và d y h c hi n nay Ý ngh a đó đ c th hi n trên các ph ng di n sau: HV đ c t o l p t môi tr ng bên ngoài, t c là có nguyên nhân t bên ngoài đ a

tr , không xu t phát t ngu n g c bên trong, không ph i t "cái tôi" mà ra HV b t đ u

xu t hi n là t kích thích c a môi tr ng bên ngoài làm n y sinh các nhu c u c a cá nhân, n y sinh tính tích c c c a ch th (đ a tr ) và k t thúc b ng các ph n ng c a đ a

tr trong vi c th hi n nhu c u cá nhân Do đó, HV hoàn toàn có th đ c hình thành và

ki m soát đ c HV b ng các tác đ ng c a môi tr ng theo m c đích giáo d c

1.3.1.2 Khái ni m hành vi ngôn ng

Trongăgiaoăti p,ăconăng iăth căhi năr tănhi uăcácăho tăđ ngăkhácănhauăb ngăcáchă

s ăd ngăNN.ăCácăhƠnhăđ ngănƠyătuyăđ căth ăhi năh tăs căđaăd ngănh ngăđ uăđ căg iă

chung lƠăcácăHVNN

N mă1957ăSkinnerăđƣăxu tăb năcu năsáchăắVerbal behavior”,ăcu năsáchăđƣămiêuăt ăchiăti tăch căn ngăc aăvi căphơnătíchăHVNNă[110].ăK ăt ăkhiăxu tăb năcu năsáchăHVNNă

c aăSkinnerăraăđ i,ăcácătácăgi ăBabara M.L & Rasmussen T [63][64], Boe R & Winokur

[66], Jack Michael [96], Mark SundbergăvƠăcácăcôngăs ăđƣăti năhƠnhăxu tăb năcácăcôngătrìnhănghiênăc uăv ăHVNNăvƠăphơnătíchă ngăd ngăHVNNă[116][119][120][121][124] TheoăB.ăF.ăSkinneră(1957),ăNNăđ căcoiănh ălƠăm tăHVămƠăcóăth ăđ căđ nhăhìnhăvƠăc ngăc ăỌngăcoiăr ngăHVNNă(víăd ănói)ălƠăm tăHVăh căđ căvƠăđ căki măsoátăb iăcácăbi nămôiătr ngănh ăđ ngăc ,ăc ngăc ăvƠăcácăkíchăthíchăti năđ ăSkinnerăđƣăgi iăthíchă

r ngăNNăcóăth ăđ căphơnătíchăthƠnhăt ngăph năch căn ng,ăm iălo iăthaoătácăph căv ăchoă

m tălo iăch căn ngăkhácănhau.ăD iăgócănhìnăc aăHV,ăHVNNăbaoăg m:ăphơn bi tăcácăkíchăthích,ăthi tăl păhƠnhăđ ng,ăs ăph nă ngă(t ngătác).ăỌngăt pătrungănghiênăc uăHVNNă

c aăconăng iăvƠăcoiăHVNNănh ălƠăs ăth căthiăNNă[108].ăB.ăF.ăSkinnerăc ngăphơnăbi tă

gi aănhi uălo iăth căthiăNNăb ngăcácăch căn ngăvƠăđ nhăngh aăchúngăd iăd ngăHVănh :ă

HV yêu c u b ng NN, HV b t ch c NN, HV ghi nh hình nh NN, HV th c hi n các yêu

c u b ng th giác, HV hi u NN, HV nói n i ti p l i nói và HV di n đ t NN

[108][109][110]

Skinnerăs ăd ngăthu tăng ăắHành vi ngôn ng ”ăđ ăphơnăbi tăgi aăcáchăti păc nătheoă

ch căn ngăc aăNNăvƠăcáchăti păc nătheoăc uătrúcă(baoăg măơmăv ,ăhìnhăv ,ăt ăvƠăcơu)ăc aăNN.ăTrongăkhiătìmăki măm tătênăg iăchoănh ngăphơnătíchăc aămìnhăv ăNN,ăSkinnerăđƣă

ch n thu tăng ăắHành vi ngôn ng ”,ăôngăphátăhi năthu tăng ăắâm ng ”ă(speech)ăquáăgi iă

h nă (b i vì c ch đi u b c ng là ph ng ti n giao ti p),ă vƠă thu tă ng ă ắngôn ng ”ă (language)ăthìăquáăchungăchung.ăVìăth ăôngăch năắHành vi ngôn ng ”ăvƠăvi căs ăd ngă

thu tăng ănƠyăc aăôngăbaoăg măt tăc ăcácăNNăd uăhi u,ăhìnhă nh,ăNNăvi t,ăc ăch ăho căcácăd ngăkhácămƠăđápă ngăl iănóiăcóăth ăcó.ă

Trên c s các nghiên c u v HVNN, chúng tôi ti p c n theo quan đi m c a Skinner nghiên c u v HVNN và s d ng khái ni m HVNN là nh ng ph n ng b ng NN

l i nói ho c NN không dùng l i th hi n ra bên ngoài và có th quan sát đ c

M tăs ăđ căđi măhƠnhăviăNN

HVNNăđ căc uăthƠnhăb iăcácăHV:ăyêuăc uăb ngăNN,ăb tăch căNN,ăghiănh ăhìnhănhăNN,ăHVăbi uăhi năthôngăquaăth ăgiác,ăhi uăNN,ănóiăn iăti păl iănóiăvƠădi năđ tăNN

(1) HV yêu c u b ng NN: HVăyêuăc uăb ngăNNălƠăm tătrongănh ngăHVăth ăhi nă

quanătr ngănh t.ăHVăyêuăc uăb ngăNNăđ căhìnhăthƠnhăkháăs m,ătr ăm iăsinhăraăđƣăcóă

nh ngăHVăyêuăc uăb ngăNNăth ăhi nă ăm căđ ăđ năgi năthôngăquaăcáchăbi uăhi năđ nă

gi n.ăVíăd ănh ătr ăđói,ăkhátă=>ătr ăs ăkhócăđ ăđ tăđ cămongămu năđ căbú,ătr ătèăd mă

b ă tă=>ătr ăs ăkhócăđ ăđ căng iăl năthayătƣăb m…ăKho ngă9ăậ 10ăthángătr ăb tăđ uăcóă

nh ngăyêuăc uăv ăđ ăv tănh ătr ăđòiăđ ă nănh ăbimbim,ăđ ăch iătr ăthích.ăHVăyêuăc uă

b ngăNNăgiúpătr ăthúcăđ yătr ăb căl ănh ngăyêuăc uămìnhămongămu n.ăHVăyêuăc uăb ngăNNălƠăm tălo iăhìnhăNNăđ căđáo,ăcóăl iătr căti păchoătr ăvìănóăgiúpăchoănh ngăng iăxungăquanhăcóăth ăbi tăchínhăxácănh ngăđi uămƠătr ăc nătrongăm tătìnhăhu ngăc ăth ănƠoăđó.ăVíă

d ,ătr ămu năcóăm tăchi căbánhăquyă=>ătr ăđòiăhayăxin,ătr ăthíchă năbimbim,ătr ăxinăsauăđóă

tr ăcóăđ că=>ătr ă n.ăCóăhaiălo iăyêuăc uăc ăb năsauăđơyăă(1)ăYêuăc uăđ căđi uăkhi nă

b iăcácăho tăđ ngăkhôngăđi uăki nă(2)ăyêuăc uăđi uăkhi n b iăcácăho tăđ ngăcóăđi uăki n

- Yêuăc uăđ căđi uăkhi năb iăcácăho tăđ ngăkhôngăđi uăki nălƠăxácăđ nhănh ngăyêuă

c uă ăm căđ ăth p,ănh ngăyêuăc uăđ ăt năt iăb ngănh ngăph nă ngăkhácănhau.ăVíăd ,ăkhiă

tr ăđói,ătr ăđòiă n;ătr ăl nhăđòiăm căáoă m,ătr ăkhátăđòiăcóăn cău ng ăTùyătheoănh ngăyêuăc uăkhácănhauătr ăcóănh ngăph nă ngăkhácănhau:ăVíăd ,ătr ăđóiăph nă ngăc aătr ăcóă

th ăqu yăkhóc,ăch ătayăvƠoăb ngăho căcóăth ănóiă"m măm m",ă" n" ăNh ăs ăb căl ăcácăyêuăc uăb ngăcácăph nă ngăc aătr ăs ăgiúpăchaăm ăvƠ nh ngăng iăxungăquanhăhi uăđ că

nh ngănhuăc uămongămu n

- Yêuăc uăđ căđi uăkhi năb iăcácăho tăđ ngăcóăđi uăki nălƠăcácăyêuăc uăxu tăphátă

t ănh ngămongămu n,ăs ăthíchăc aătr ăVíăd ătr ăthíchăôătô,ăthíchăđ ăch i,ăthíchăômă p ă

(2) HV b t ch c NN:ă B t ch că hayă saoă chépă l iă r tă c nă thi tă đ iă v iă vi că h că

HVNN.ăB tăch călƠăn năt ngăđ ăhìnhăthƠnhăHVNN.ăThôngăquaăHVăb tăch căNNăgiúpă

tr ăhìnhăthƠnhăcáchăt oăơmăthanhămƠăchúngătaăs ăd ngătrongăl iănóiăvƠăsauănƠyălƠăcáchăt oăcácăt ,ăc măt ăvƠăcơu.ă

M căđích lơuădƠiălƠăb tăch căơmăthanhănh ngăđ ăb tăch căđ căơmăthanhăthìăvi că

th căhi năđ căcácăHVăb tăch cănétăm tăho căcácăc ăđ ngăc ăth ătr ăs ăđ tăđ căd ădƠngă

h n.ăHƠnhăviăb tăch călƠăb căđ uătiênăc aăl năl tăgi aăhaiăhayănhi uăng iăthamăgiaă

th ăhi n hƠnhăđ ngăho căl iănói.ăB tăch căNNălƠăkh ăn ngăsaoăchépăl iăắt ”ăho căắhƠnhă

đ ng”ăc aăng iăkhác,ălƠăđi uăc năthi tăđ ăhìnhăthƠnhăHVNN.ă iăv iătr ăm mănonăHVă

b tăch căNNăđ căhìnhăthƠnhăkháăs m.ăKho ngă5ăthángătu iătr ăđƣăbi tăb tăch cănh ngăhƠnhăviăNNănh ăn măxòeătay,ăkho ngă7ăthángătr ăbi tăb tăch căb păb pămôi…ăN uătr ăcóăHVăb tăch căNNăt tătr ăcƠngănhanhăh căđ căcácăm căđ ăph căt păh năc aăHVNN.ăN uă

h năch ăHVăb tăch căNN,ătr ăs ăg păr tănhi uăkhóăkh nătrongăvi căh căNNănóiăvƠănh ngăHVăkhácăc năthi tăchoăcu căs ngăc aătr ă

(3) HV ghi nh hình nh NN:ăHVăghiănh ăhìnhă nhăNNălƠăHVăthôngăquaăvi cătriă

giácăNNătr ăs ăghiănh ăcácăhìnhă nhămƠătr ăđ cănhìn,ănghe,ăng i,ăs ,ăn m….ăGhiănh ăhìnhă nhăNNăbi uăhi năb ngăcáchătr ănóiăho căch ăvƠoăhìnhă nhăkhiăđ căyêuăc u,ăvíăd ă

đ aăchoătr ăắqu ăbóng”ăvƠăh iăắ ơyălƠăcáiăgì?”ăậ Tr ănói:ăắBóng”ăho cătrongătr ngăh pă

tr ăch aănóiăđ căthìătr ăcóăth ăbi tăl aăch năhìnhă nhăqu ăbóng.ăHƠnhăviăghiănh ăhìnhă nhăNNăchínhălƠăhƠnhăviămƠăquaăđóătr ăs ăh căđ căv năt ăN uătr ăghiănh ăcƠngănhi uăhìnhănhăthìăv năt ăcƠngăm ăr ng.ăV năt ăchínhălƠăph ngăti năđ ătr ăcóăth ăngheăhi uăvƠăth că

hi năt tăcácăyêuăc uăho căbƠyăt ănhuăc uămongămu n.ă

(4) HV bi u hi n thông qua th giác:ă R tă nhi uă TTKă h că theoă ph ngă phápă tr că

quan, cóăngh aălƠăTTKăh căcácăHVăthôngăquaăs ăquanăsát,ătriăgiácăk tăh păv iăvi căhi uăngônăng ăđ ăgi iăquy tăv năđ ă ôiăkhiăcóănh ngăTTKăkhôngăs ăd ngăHVădi năđ tăNNăđ ă

b căl ăs ăhi uăbi tăc aămìnhănh ngătr ăl iăcóăth ăthaoătácăđ ăth căhi năcácăyêuăc uăb ngăngônăng ănói,ăvíăd :ăkhiăđ căyêuăc uăch năđ ăv tăgi ngănhau,ăx păhình,ăl păghép,ăc tădán…ătr ăthaoătácătrênăđ ăv tăđ ăth căhi năcácăyêuăc uăđóăthôngăquaăvi căquanăsát

(5) HV hi u NN:ăHVăhi uăNNăhayăcònăg iălƠăHVNNăti pănh n,ăHVăhi uăNNălƠăquáă

trìnhăngheăvƠăthôngăhi uăNN.ă ăth iăk ăhìnhăthƠnhăNN,ămu nănóiăđ cătr căh tăc năph iăngheăđ c.ăKhiăđƣăhi uăNN,ătr ăs ăth căhi năhƠnhăđ ngăNNăđúngăvƠăchínhăxácătheoăm nhă

l nhăho căyêuăc uăc aăng iăkhác.ăHVăhi uăNNăcóăvaiătròăh tăs căquanătr ngătrongăs ăhìnhăthƠnhăHVNNădi năđ t.ă

(6) HV n i ti p l i nói:ălƠăHVătr ănóiătheoăho cănóiăn iăti păắt ” c aăm tăcơuăđo nă

th ,ăbƠiăhát…ăTrongăm tăcơuănói,ăm tăbƠiăhát,ăcóăth ătr ăch aăth ănóiăđ ăc ăcơuănh ngătr ăcóăth ănóiăm tăvƠiăt ătrongăcơuăđóăho cătrongăm tăs ăbƠiăhátăquenăthu c.ăHVăn iăti păl iănóiăr tăquanătr ngăđ ă phátătri năcácăh iătho iăc aătr ăVi căn iăti păl iănóiăgiúpătr ăcóă

nh ngăph nă ngănhanhănh yătrongăvi căh căHVNN.ăăN iăti păl iănóiăcóănh ngăm căđ ăkhácănhau.ăM căđ ă1:ăm căđ ăđ năgi nănh tălƠătr ăcóăth ăhátăđ căn iăti păđ cănh ngăt ,ă

ho căm tăđo năbƠiăhátăquenăthu c.ăM căđ ă2:ătr ănóiăđ cănh ngăc măt ăcóăỦăngh aătrongă

cu căs ngăh ngăngƠy,ăvíăd :ăăắ năb ng ”ăhayăắcon u ng b ng …”,ătr ăc năph iănóiăt ă

ắthìa”ăvƠăắc c”.ăM căđ ă3:ăTr ăc nătr ăl iăđ cănh ngăcơuăh iăph căt păh nănh ăắconăgìăă

bayătrênăb uătr i”,ăắk tên 3 màu s c”,ăhayăắqu gì màu vàng”.ă iăv iătr ăbìnhăth ngă

kho ngăh năm tătu i,ăkhiăb tăđ uăh cănóiătr ăđƣăcóăHVăn iăti păl iănóiătrongăm tăt ăc aăcơuăhátăho căđ căth ,ăhátăn iăti p.ă

(7) HV di n đ t NN:ăLƠăquáătrìnhătruy năt iăỦăngh ăraăNNăthƠnhăl iănóiăho căNNăc ă

ch ăđi uăb ăQuáătrìnhănƠyăđ căth căhi nătheoătrìnhăt :ăXu tăhi năđ ngăc ăthƠnhăỦ,ăch nă

t ăho căhƠnhăđ ngăc năthi tăchoăvi cădi năđ tăỦ,ăliênăk tăcácăt ,ăcácăhƠnhăđ ngăsaoăchoăphùăh păv i ng ăc nh.ăHVădi năđ tăNNăph ăthu căvƠoăquáătrìnhăhìnhăthƠnhăHVăhi uăNN.ăHVNNădi năđ tăt tălƠăđi uăki năthu năl iăchoătr ăthíchănghiăv iămôiătr ngăs ngăvƠăhòaă

nh păc ngăđ ng

M iăthƠnhăph năc aăHVNNăr tăc năthi tăđ ăhìnhăthƠnhăHVNNăchoăTTK.ăCácăthƠnhă

ph n c aăHVNNăcóăm iăquanăh ăph ăthu căv iănhau.ăS ăti năb ăc aătiêuăchíănƠyăcóă nhă

h ngăđ năcácătiêuăchíăkhác.ă i uănƠyăth ăhi n,ănh ngătr ăcóăHVăyêuăc uăb ngăNN,ăb tă

ch căNNăvƠăHVăbi uăhi năthôngăquaăth ăgiácăt tăthìătr ăs ăd ădƠngăh căđ căcácăHVNNăkhác.ăTr ăcóăHVăghiănh ăhìnhă nhăNNăt tăs ăgiúpăt ngăc ngăv năt ăvƠătr ăcóăth ăh căcáchăhi uădi năđ tăNNănhanh.ăNg căl i,ănh ngătr ăHVăyêuăc uăb ngăNN,ăb tăch căNN,ăHVăbi uăhi năthôngăquaăth ăgiácăh năch ăs ă nhăh ngăt iăvi căh căHVNN.ăTr ăcóăHVăghiă

nh ăhình nhăNNăkémăs ălƠmăh năch ăv năt ăvƠăhi uăbi tăth ăgi iăxungăquanh

1.3.2.ă căđi măhƠnhăviăngônăng ăc aătr ăt ăk ă3ăậ 6ătu i

1.3.2.1 c đi m hành vi ngôn ng c a tr m u giáo 3 – 6 tu i

iăv iătr ăm uăgiáo,ăkho ngăbaătu iăđaăs ătr ăs ăt oăraănh ngăc m t ăđ ăch ăvƠăv ă

ng ăSauăgiaiăđo nănƠyătr ăr tănhanhăt oăđ căcơuădƠiăvƠăhoƠnăch nh,ăvƠătr ăti păt căh că

nh ngă m uăcơuăph căt păkhiăđ nă tr ng.ăBênăc nhăđóătr ăc ngăh căcáchăth ăhi năNNătrongăcácăng ăc nhăxƣăh iăkhácănhauăvƠăm iătr ăth ăhi năcáchăti păc n HVNNăkhácănhauă

[32]

Tr ă3ăậ 6ătu iăđƣăđ tăđ căHVNNănh ăsau:ă

- HVăyêuăc uăb ngăNNătr ăđƣăbi tăb căl ăvƠăch ăđ ngăyêuăc uăkhiăc năthi tătrongăcácătìnhăhu ngăsinhăho tăhƠngăngƠyănh ăđiăv ăsinh,ă n,ău ng,ănhuăc uăvuiăch iăgi iătrí.ă

- iăv iăHVăb tăch căNNătr ăđƣăthƠnhăth căb tăch căđ căơmăthanh,ăhƠnhăđ ng,ă

ho tăđ ngăsinhăho tăc aăconăng i;ăb tăch cătiêngăkêu,ăhƠnhăđ ngăc aăcácăconăv t…ă

-V ăHVăghiănh ăhìnhă nhăNN:ăTr ăđƣănh năbi tăvƠăg iătênăđ căcácăb ăph năc ăth ,ă

đ ăv t,ăs ăv tăhi năt ngăxƣăh i,ăt ănhiênă ăxungăquanh;ă

- Nh năbi tăđ căto/ănh ,ădƠi/ăng n,ăcao/ăth p/ăb ngănhau,ătrên/ăd i,ătr c/ăsau,ă

ph i/ătrái,ă t/ăkhô,ăcácămƠuăs c,ăhìnhăd ng…;ă

- Nh năbi tăs ,ăs ăl ngăđ ăv t.ăV ăHVăbi uăhi năthôngăquaăth ăgiác,ătr ăđƣăbi tăquanăsátămôăt ăchi ti tătranh,ăbi tănh năxétătranh,ăx păhìnhăt ă5ăậ 15ăm nh,ăbi tăl aăch năđ ăv tă

gi ngănhau,ăđ ăv tăt ngă ng…ăHVăhi uăNN,ătr ăhi uătácăd ngăc aăđ ăv t;ă

- Hi uăđ căm iăquanăh ăđ năgi năc aăcácăs ăv t,ăhi năt ngăquenăthu că(cơyăc iă

c năn c,ăkhôngăkhí,ăc uăt oăc aăcácăconăv tăthíchă ngăv iăv năđ ngăvƠămôiătr ngăs ngă

c aăgiaăđình;ă

- Bi tăth ăhi năc măxúcăquaăvi căhát,ăđ căth ,ăk ăchuy năb ngănétăn tăm t,ăc ăch ,ă

v năđ ngăminhăh a;ă

- Di năđ tăđ căcơuăcóăđ yăđ ăc uătrúcăng ăpháp;ă

- S ăd ngăcácăkháiăni măv ăth iăgianănh :ăhômăqua,ăhômănay,ăngƠyămai,ăsáng,ătr a,ăchi u,ăt i…;ăă

- Bi tăk ăchuy nătheoătranh,ăk ăl iăchuy năx yăraăv iăb năthơnăvƠăxungăquanhăm tăcáchărõărƠng,ăm chăl c;ă

- B tăđ uănêuăđ căkháiăni măc aăm tăs ăt ăđ năgi nă[31][32] [35][37][38][39]

1.3.2.2 c đi m hành vi ngôn ng c a tr t k

V iăTTK,ăHVNNăđ căth ăhi nănh ăsau:

HV yêu c u b ng NN: HVăyêuăc uăb ngăNNăc aăTTKăcóănhi uăh năch ,ă2ăậ 3ătu iă

nhi uătr ăm iăb tăđ uăcóănh ngăHVăyêuăc uăb ngăNNăkhiăyêuăc uăđ ăv t,ăcóănh ngătr ă

h nă3ătu iănh ng ch aăcóănh ngăHVăyêuăc uăb ngăNNăv ăhƠnhăđ ng,ătr ăkhôngăcóănh ngăyêuăc uăk ăc ănhuăc uăch iăv iăng iăkhác.ăCáchăth ăhi năyêuăc uăc aătr ăc ngănghèoănƠn,ăn uăcóănh ngăyêuăc uătr ăb căl ăb ngăcáchăth căkéoătayăho căkhóc,ă năv …ă

Nguyênănhơnăc aăvi căth ăhi năHVăyêuăc uăb ngăNNănghèoănƠnăb iăv năt ăít.ăTr ă

ch aăbi tăcáchăb căl ănh ngănhuăc uăc aămình.ăYêuăc uăc aătr ăcònămangătínhăb căphát,ăthi uăs ăch ăđ ng,ăkhiătr ăđóiăcóăth ăđòiă năb ngăcáchă năv ,ăkhiătr ămu nău ngăn că

th ngăgƠoăthétăho că kéoătay ănh ngă yêuăc uăc aătr ăth ngăđ căbi uăhi năch ă y uă

b ngăc ăch ăđi uăb ăTr ăch aăbi tăs ăd ngăNNănóiăđ ăb căl ănh ngăyêuăc uăc aămình.ă

Nh ngăyêuăc uăc aătr ăth ngălƠănh ngăyêuăc uăv ăđ ăv tăcònănh ngăyêuăc uăv ăhƠnhă

đ ngăítăđ căb căl ă[96]

HV b t ch c NN: TTKăch ăb tăch cătrongătìnhăhu ngăđ căxácăđ nh.ăTTKăth ngă

ítăb tăch căng iăkhác.ăHVăb tăch căNNăc aăTTKămangătínhămáyămóc,ăd păkhuôn,ăthi uătínhăch ăđ ng.ăR tănhi uăTTKăkhôngăbi tănóiăvƠăkhôngăbi tăb t ch cănh ngăHVă

đ năgi n.ăHVăb tăch căNNăc aăTTKăcònănhi uăh năch ăTh nhătho ngăTTKăcóăb tăch căHVăc aăng iăkhác,ănh ngăcácăHVămƠăTTKăb tăch căl iăthi uăch ăđ ngăvƠăkhôngăphùă

h păv iăng ăc nh.ăM tăs ăTTKăc ngăcóăkh ăn ngăb tăch căhƠnhăđ ngăc aăng iăkhác.ăTuyănhiên,ăvi căb tăch căơmăthanhăNNăc aăTTKăl iăg pănhi uăkhóăkh n.ăM tăs ăTTTăkhôngăb tăch căđ căngayănh ngăhƠnhăđ ngăhayăơmăthanhămƠătr ăđƣăngheăho cănhìnă

th yătr căđó,ămƠăph iăm tăth iăgianăsauătr ăcóăHVăl păl iănh ngăHVăb tăch căđóăth ngă

x yăraăkhôngăđúngăng ăc nhă[96]

HV ghi nh hình nh NN:ăHVăghiănh ăhìnhă nhălƠăm tătrongănh ngăđi măm nhăc aă

TTK.ăTTKăcóăkh ăn ngăđ căhìnhă nhăkháăt t,ătr ăcóăth ăghiănh ăđ cănhi uăhìnhă nh.ăTuyăNNănóiăc aăTTK cóănhi uăh năch ănh ngătr ăcóăth ăhi uăđ căth ăgi iăxungăquanhăthôngăquaăhìnhă nh.ăTTKăcóăth ăphơnăbi tăđ căcácăđ ăv t,ăcácăs ăv tăhi năt ngăb ngăhìnhă nh.ă

Vi căphátătri nănh năth căc aăTTKăthôngăquaăvi cătriăgiácăb ngăhìnhă nhăt tăh năkh ăn ngă

nghe hi u.ăTTKăthíchăh căquaăhìnhă nh,ădoăv yăvi căcungăc păv năt ăchoăTTKăb ngăhìnhănhăr tăquanătr ngăgiúpăth ăt ngăc ngăkh ăn ngăhi uăNNăvƠăth căhi năHVNN.ăNgoƠiă

vi căh ngăd năTTKăghiănh ăhìnhă nhăNNălƠăcácăđ ăv t,ăhi năt ngătrongăth ăgi iăxungă

quanh, TTK cònă cóăh căđ căcácăđ căđi m,ătínhăch t,ăch căn ngăc aăđ ăv t,ăcácă ho tă

đ ngăvƠăhƠnhăđ ngăquenăthu căthôngăquaăvi cătriăgiácănh ngăhìnhă nhăđóă[96]

HV bi u hi n thông qua th giác: Ph năl năTTKăh cătheoăcáchăth căquanăsátăcácăs ă

v t,ăhi năt ngătrongăth ăgi iăxungăquanh.ă ơyălƠăHVăr tăc năthi tăđ ăTTKăth ăhi năcácă

yêuăc uăphùăh păng ăc nh.ăTTKăcóăkh ăn ngăch iătròăắghépăhình”ăt tăvƠăt ăraăcóăh ngăthúăkhiăch i.ăTròăch iăghépăhìnhăluônăđòiăh iătr ăph iăcóăHVăquanăsát,ăphơnătíchăcácăhìnhă nhă

đ ăt ngăh păcácăhìnhă nhăthƠnhăb cătranhăhoƠnăch nh.ăTrênăth căt ,ăTTKăcóăHVăgiaoăti pă

b ngăm tăr tăkém,ătr ăkhôngăthíchănhìnăvƠoăm tăng iăkhácămƠăch ănhìnăl tăquaăr iăquayăđiăngayănh ngăTTKăl iăt ăraăkháănhanhătrongăvi căquan sátăcácăthaoătácăch iănh :ăch năhìnhăgi ng,ăx păhình,ăch iăviătính…ăDoăv y,ăphátătri năHVăbi uăhi năthôngăquaăth ăgiácăs ăgiúpăTTKăcóăph năx ăt tălƠăm tătrongănh ngăHVăquanătr ngăđ ăhìnhăthƠnhăHVNNă[96]

HV hi u NN: Nhi uăchaăm ăTTKăcóănh ngăk ăv ngăr tăl năvƠoăs ăphátătri năc aă

TTK.ăTrongăcu căs ngăhƠngăngƠy,ăHVăhi uăNNăc aăTTKăđ căb căl ăkháăt t.ăăTuyănhiên,ăHVNNăc aăTTKăcóănh ngăđ căđi măriêng.ăTTKăcóăth ăhi uăđ căNNănóiăt tăh năh năsoă

v iăHVădi năđ tăNN.ăCóănh ngăTTKăkhôngăbi tăs ăd ngăNNănóiănh ngătr ăcóăkh ăn ngă

ph nă ngăl iăngayăv iăyêuăc uăắmangăchoăm ăqu ăbóng”ăhayăắđiăl yăchoăm ăchi căáo”.ăTTKăđôiăkhiăc ngăcóănh ngăd uăhi uăgi ăđi cănênătr ăkhôngăph nă ngăl iăcácăyêuăc uă

[96]

HVNN n i ti p l i nói: iăv iăTTK,ăNNăl iănóiăh năch ,ăs ăd ngăNNăl iănóiăthi uă

ch ăđ ng.ăDoăv y,ăHVNNăn iăti păl iănóiăc aăTTKăg pănhi uăkhóăkh n.ăDoă nhăh ngă

c aăv năt ăít,ăph nă ngăch măch pănênăkh ăn ngăth căhi năHVNNăn iăti păl iănóiăc aăTTKă kém.ă V iă tr ă bìnhă th ng,ă kho ngă 1ă tu iă r iă đ nă 2ă tu iă tr ă đƣă bi tă th ă hi nă t tăHVNNăn iăti păl iănói,ăvíăd ăm ănóiă"Conăyêu "ătr ăcóăth ănóiăti pă"yêuăm "ăho că"yêuăbƠ",ăhayăkhiăd yătr ăhátăng iăl năth ngăhayăhátăm tăcơuăvƠăb ăt ăcu i, tr ăs ăcóăHVNNă

n iăti păl iăcơuăhátăđóăngay.ăHVNNăn iăti păl iănóiălƠăti năđ ăgiúpăTTKăcóăth ăh căđ căNNăl iănói.ăVi căh năch ăHVNNăn iăti păl iănóiăd năt iănh ngăkhóăkh nătrongăvi căh căNNăl iănóiăc aăTTK

HV di n đ t NN: Doăs ăthi uăh tăv ăquanăh ăxƣăh iăd năđ năgiaoăti pătr ăthƠnhăv nă

đ ăv iăTTK.ăS ăthi uăh tănƠyăc ngăkhi năTTKăg păkhóăkh nătrongăvi căphátătri năv năt ,ă

s ăd ngăc uătrúcăcơuăvƠăápăd ngănh ngăm uăcơuăđƣăh căvƠoăcácăng ăc nhăkhácănhau.ăNhi uătr ăs ăd ngăNNădi năđ tăkháăđ căbi t:ăm tăs ătr ăkhôngănóiăđ cănh ngăcóăth ăt oăraănhi uăơmă ti tăkhácă nhau,ăr tătrôiăch yăvƠă cóăng ăđi uănh ngă th căraănh ngăơmănƠyăkhôngăcóăngh aă [96].ă Ph năl năTTKăkhôngă cóăHVădi nă đ tăNNăchoăđ năkhiă đ căcană