đề tài mối quan hệ giữa fdi và vấn đề xuất nhập khẩu ở việt nam sau thời lỳ đổi mới

Đứng trên góc độ phân tích về mặt lí thuyết có thể thấy giữa ngoại thươngva đầu tư trực tiếp nước ngoài có mối quan hề tương hỗ lẫn nhau.Nếu như hoạt động xuất nhập khẩu của một đất nước

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG

Hà Nội,12/2013

MỤC LỤC

LỜI MỞ ĐẦU 3

CHƯƠNG I NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN CỦA ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI (FDI) 4 I FDI LÀ GÌ? 4

II ĐẶC ĐIỂM CỦA FDI 4

III PHÂN LOẠI FDI 5

CHƯƠNG II MỐI QUAN HỆ GIỮA FDI VÀ XUẤT - NHẬP KHẨU Ở VIỆT NAM 5

I ẢNH HƯỞNG CỦA XUẤT NHẬP KHẨU TỚI FDI Ở VIỆT NAM 6

1 Việc Việt Nam mở rộng phạm vi thương mại, kí kết các hiệp định thương mại với các quốc gia trên thế giới có tác động làm tăng FDI vào Việt Nam 6

2 Chính sách quản lí hoạt động xuất nhập khẩu của nhà nước ảnh hưởng đến FDI vào Việt Nam 7

II ẢNH HƯỞNG CỦA FDI TỚI XUẤT NHẬP KHẨU Ở VIỆT NAM 8

1 FDI THÚC ĐẨY NGOẠI THƯƠNG PHÁT TRIỂN – CẢI THIỆN CÁN CÂN THƯƠNG MẠI 8

2 FDI VÀ BÀI TOÁN NHẬP SIÊU 10

a Các doanh nghiệp FDI vẫn nhập nhiều hơn là xuất 11

b Do lạm phát tăng cao 11

c Doanh nghiệp FDI được quyền nhập khẩu hàng hóa 12

3 ẢNH HƯỞNG CỦA CƠ CẤU ĐẦU TƯ FDI TỚI XUẤT NHẬP KHẨU CỦA VIỆT NAM 15

a FDI bị thu hút mạnh vào công nghiệp 16

b Đầu tư FDI vào ngành dịch vụ tăng – một dấu hiệu đáng mừng 16

c FDI trong ngành nông nghiệp - còn nhiều điều bất cập 18

d FDI tập trung quá nhiều vào BĐS – có tốt cho ngoại thương? 19

e LỘ TRINH PHÁP LÝ 20

CHƯƠNG III GIẢI PHÁP 22

1 xuất khẩu và cán cân thương mại thông qua tác động đến FDI 22

2 Nhóm giải pháp tăng cường thu hút FDI và điều chỉnh cơ cấu FDI thông qua tác động lên hoạt động xuất nhập khẩu 23 KẾT LUẬN 24 TÀI LIỆU THAM KHẢO 25

LỜI MỞ ĐẦU

Cùng với việc Việt Nam trở thành thành viên thứ 150 của WTO (vào ngày 2006), Quốc hội Hoa kỳ thông qua Quy chế bình thường vĩnh viễn (PNTR ViệtNam việc tổ chức thành công các hoạt động trong khuôn khổ Hội nghị cấp caoAPEC tại Hà Nội( tháng 11-2006) Thì Việt Nam càng khẳng định hơn nữa vị thếcủa mình trong cộng đồng quốc tế, ngày càng hội nhập sâu hơn vào thị trườngkhu vực và thế giới Từ đó làm gia tăng sự đầu tư của các tập đoàn kinh tế, cácquốc gia lớn mạnh trên thế giới, làm gia tăng dòng vốn FDI vào Việt Nam Đã

7-11-có nhà đầu tư nói rằng: “Việt Nam đang nằm trong tầm ngắm của các nhà đầu tư

và giới quan sát nước ngoài Sự chú ý của cộng đồng quốc tế tới Việt Nam chưabao giờ cao hơn hiện nay”

Mà có một sự thật rằng bất kỳ một quốc nào, dù là nước phát triển hay đang pháttriển thì để phát triển đều cần có vốn để tiến hành các hoạt động đầu tư tạo ra tàisản mới cho nền kinh tế Nguồn vốn để phát triển kinh tế có thể được huy động

ở trong nước hoặc từ nước ngoài, tuy nhiên nguồn vốn trong nước thường cóhạn, nhất là đối với những nước đang phát triển như Việt Nam( có tỷ lệ tích luỹthấp, nhu cầu đầu tư cao nên cần có một số vốn lớn để phát triển kinh tế)

Vì vậy, nguồn vốn đầu tư nước ngoài ngày càng giữ vai trò quan trọng đối với

sự phát triển của mỗi quốc gia Trên giác độ vĩ mô, FDI tác động đến quá trìnhtăng trưởng kinh tế, chuyển dịch cơ cấu kinh tế và phúc lợi xã hội cho conngười, là 3 khía cạnh để đánh giá sự phát triển kinh tế của một quốc gia Trêngiác độ vi mô, FDI có tác động mạnh mẽ đến năng lực cạnh tranh của các doanhnghiệp trong nước, vấn đề lưu chuyển lao động giữa doanh nghiệp FDI và doanhnghiệp trong nước,… Đặc biệt, trong những năm gần đây FDI đã có những tácđộng sâu săc tới lĩnh vực xuất nhập khẩu của nước ta Nhận thức được tầm quantrọng của vấn đề này, em đã chọn đè tài tiểu luận của mình là “ Mối quan hệgiữa FDI và vấn đề xuất nhập khẩu ở Việt Nam sau thời lỳ đổi mới”

Bài tiểu luận của em có 3 chương:

CHƯƠNG I: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN CỦA ĐẦU TƯ TRỰC TIẾPNƯỚC NGOÀI (FDI)

CHƯƠNG II: MỐI QUAN HỆ GIỮA FDI VÀ XUẤT - NHẬP KHẨU ỞVIỆT NAM

CHƯƠNG III: GIẢI PHÁP

Trong lần viết này bài tiểu luận của em chắc chắn còn nhiều khiếm khuyết Emkính mong nhận được nhiều ý kiến phê bình của các thầy cô giáo để em có thểhoàn thiện tốt hơn trong những lần viết sau Em cũng xin chân thành cảm ơn

CHƯƠNG I NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN CỦA ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI (FDI)

I FDI LÀ GÌ?

-Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) là hình thức đầu tư quốc tế trong đó chủ đầu tư nước ngoài đầu tư toàn bộ hoặc một phần vốn đủ lớn vào dự án đầu tư, cho phép họ dành quyền quản lý hoặc trực tiếp tham gia quản lý dự án đàu tư.Như vậy, quyền quản lý chính là tiêu chí cơ bản trong việc định nghĩa FDI và giúp phân biệt FDI với các hình thức đầu tư khác như đầu tư chứng khoán Quyền này bắt nguồn từ chính việc nhà đầu tư nắm “toàn bộ hoặc một phần vốn

đủ lớn” vào dự án đầu tư

Các khái niệm khác liên quan đến FDI:

- FDI có thể hiểu theo hai nghĩa FDI vào (inflow/inward- người nước ngoài nắmquyền kiểm soát các tài sản của một nước A) hoặc FDI ra ( outflow/outward- các nhà đầu tư nước A nắm quyền kiểm soát các tài sản nước ngoài) Đôi khi FDI ra được gọi là đầu tư trực tiếp ở nước ngoài (DIA – direct investment abroad)

- FDI có thể được tính như một dòng tiền (flow) nghĩa là số tiền đầu tư trong một năm hoặc dưới dạng luỹ kế (stock) nghĩa là tổng vốn đầu tư tích lũy tính đến thời điểm cuối năm

Nước mà ở đó chủ đầu tư định cư được gọi là nước chủ đầu tư, nước mà ở đó hoạt động đầu tư được tiến hành gọi là nước nhận đầu tư

II ĐẶC ĐIỂM CỦA FDI

-Chủ đầu tư giành quyền kiểm soát hoạt động của doanh nghiệp đầu tư Chủ đầu tư có quyền này bởi vì chủ đầu tư đã nắm giữ 100% vốn hoặc đóng góp một

tỷ lệ vốn tối thiểu trong vốn pháp định hoặc vốn điều lệ của dự án đầu tư Nó được căn cư theo quy định của luật pháp từng nước

- Quyên điều hành, quản lý doanh nghiệp phụ thực vào mức góp vốn của các bên trong tổng số vốn pháp định Vốn đóng góp càng cao , nhà đầu tư càng có quyền tham gia vào việc quản lý doanh nghiệp

- Lợi nhuận của nhà đầu tư nước ngoài phụ thuộc vào kết quả kinh doanh của doanh nghiệp Lợi nhuận và lỗ (hay rủi ro) xảy ra được phân chia theo tỷ lệ góp vốn của các bên trong vốn pháp định, sau khi đã nộp thuế và các chi phí khác cho nước chủ nhà

- FDI không chỉ đưa vốn vào nước nhận đầu tư, mà thường đi kèm theo với vốn là kỹ thuật, công nghệ, bí quyết kinh doanh, công nghệ quản lý v.v Do FDImang theo kỹ thuật, công nghệ nên nó thúc đẩy sự ra đời của các ngành nghề mới, đặc biệt là những ngành sử dụng công nghệ cao hay nhiều vốn Vì thế, nó

có tác dụng to lớn đối với quá trình CNH, HĐH, chuyển dịch cơ cấu kinh tế và tăng trưởng kinh tế ở nước nhận đầu tư Tuy vậy, cũng cần nhận thức rằng FDI chứa đựng khả năng các doanh nghiệp nước ngoài (100% vốn nước ngoài) có thể trở thành lực lượng “áp đảo” trong nền kinh tế nước nhận đầu tư Trường hợp này sẽ xảy ra khi mà sự quản lý và điều tiết của nước chủ nhà bị lơi lỏng hoặc kém hiệu lực Một vấn đề khác không kém phần quan trọng gây nên sự “dèdặt” của các nước đang phát triển tiếp nhận FDI, đó là: FDI chủ yếu là của các

công ty xuyên quốc gia (TNC) và cách thức đầu tư cả gói của nó để chiếm lĩnh thị trường và thu nhiều lợi nhuận Tuy nhiên, theo kinh nghiệm của một số nước lại cho rằng: FDI là nguồn động lực đóng vai trò rất quan trọng trong quá trình phát triển của họ Điều đó có ý nghĩa là hiệu quả sử dụng FDI phụ thuộc rất lớn vào cách thức huy động và quản lý sử dụng nó của nước nhận đầu tư, chứ khôngphải ý đồ của nhà đầu tư.

III PHÂN LOẠI FDI

Đầu tư FDI tồn tại dưới nhiều hình thức, song những hình thức chủ yếu là hợp đồng hợp tác kinh doanh; doanh nghiệp liên doanh, doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài.Hợp đồng hợp tác kinh doanh:

 Hợp đồng hợp tác kinh doanh Hợp đồng hợp tác kinh doanh (Contractual-Business-Cooperation) là văn bản kýkết giữa hai hoặc nhiều bên (gọi là bên hợp doanh) quy định rõ trách nhiệm và phân chia kết quả kinh doanh cho mỗi bên để tiến hành đầu tư sản xuất kinh doanh ở nước tiếp nhận đầu tư mà không thành lập một pháp nhân Và ở Việt Nam, hình thức này chỉ chiếm trên 3% số dự án và khoảng 9% số vốn đầu tư (đến tháng 5 năm 2005 chỉ có 181 dự án có hiệu lực với 4,5 tỷ USD vốn đầu tư)

 Doanh nghiệp liên doanhDoanh nghiệp liên doanh ( Joint Venture interprise): là loại hình doanh nghiệp

do hai bên hoặc các bên nước ngoài hợp tác với các nước tiếp nhận đầu tư cùng góp vốn, cùng kinh doanh, cùng hưởng lợi nhuận và chia sẻ rủ ro theo tỷ lệ vốn góp Doanh nghiệp liên doanh được thành lập theo hình thức công ty trách nhiệm hữu hạn, có tư cách pháp nhân theo pháp luật của nước tiếp nhận đầu tư.Ở Việt Nam, hình thức này chỉ chiếm trên 23% số dự án và khoảng 44% số vốn đầu tư (đến tháng 5 năm 2005 có 1.269 dự án có hiệu lực với 19,7 tỷ USD vốn đầu tư)

 Doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài

Doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài (100% Foreign Cantrerisce) là doanh nghiệp thuộc sở hữu của nhà đầu tư nước ngoài( tổ chức hoặc cá nhân nước ngoài) do nhà đầu tư nước ngoài thành lập tại nước tiếp nhận đầu tư, tự quản lý

và tự chịu trách nhiệm về kết quả sản xuất, kinh doanh Ở Việt Nam, hình thức này có xu hướng gia tăng cả về số dự án và vốn đăng ký Hiện có trên 73% số

dự án và khoảng 47% số vốn đầu tư (đến tháng 5 năm 2005 có 3.956 dự án có hiệu lực với 22,8 tỷ USD vốn đầu tư) Hiện nay trong đó tổng dự án và tổng vốntrên thì nhà đầu tư đăng ký dưới hình thức 100% vốn nước ngoài chiếm 77,2%

về số dự án (60,7% về tổng vốn), đăng ký dưới hình thức liên doanh chiếm 19,5% về số dự án (31,2% về tổng vốn đăng ký) Số còn lại đăng ký thuộc lĩnh vực hợp doanh BOT công ty cổ phần và công ty quản lý vốn

CHƯƠNG II MỐI QUAN HỆ GIỮA FDI VÀ XUẤT - NHẬP KHẨU Ở VIỆT NAM.

I ẢNH HƯỞNG CỦA XUẤT NHẬP KHẨU TỚI FDI Ở VIỆT NAM.

Đứng trên góc độ phân tích về mặt lí thuyết có thể thấy giữa ngoại thương

va đầu tư trực tiếp nước ngoài có mối quan hề tương hỗ lẫn nhau.Nếu như hoạt động xuất nhập khẩu của một đất nước hoạt động tốt thì đây cũng là một chỉ tiêuquan trọng để các nhà đầu tư nước ngoài nền nhìn vào nền kinh tế đó, quyết địnhvốn đầu tư của mình Mặt khác khi hoạt động khi đầu tư trực tiếp nước ngoài được đẩy mạnh đặc biệt trong lĩnh vực trong lĩnh vực xuất nhập khẩu với thì năng lực sản xuất của nước sở tại tăng lên và hàng hoá ản xuất ra có chất lượng tốt hơn, giá thành rẻ hơn, do đó sẽ thúc đẩy hoạt động xuất nhập khẩu

Vậy mội quan hệ giữa ngoại thương và đầu tư trực tiếp nước ngoài được biểu hiện như thế nào?

Trước tiên, chúng ta cần tìm hiểu xem vì sao các hoạt động của các doanhnghiệp FDI trong thời gian vừa qua lại đầu tư vào lĩnh vực xuất nhập khẩu của Việt Nam nhanh và nhiều như vậy

1 Việc Việt Nam mở rộng phạm vi thương mại, kí kết các hiệp định thương mại với các quốc gia trên thế giới có tác động làm tăng FDI vào Việt Nam.

Trong cuộc hành trình 20 năm trở lại đây, Việt Nam đã có bước tiến nhảy vọt trong việc mở cửa giao lưu với các nền kinh tế nước bạn Sự ra đời của những chính sách thân thiện trong thương mại cũng như chính sách đầu tư trực tiếp từ nước ngoài chính là yếu tố quan trọng nhất đem lại thành công trong việc tạo lậpmôi trường cho các công ty FDI đầu tư vào ngành xuất nhập khẩu tai Việt nam Tổng xuất khẩu và nhập khẩu bằng 160% GDP đã biến nền kinh tế Việt Nam trởthành một trong những nền kinh tế có độ mở lớn nhất thế giới

Từ năm 1980 tới nay, bắt đầu với Nghị định 40- 7/2/1980 và tới nay là Nghị định 57CP- 31/7/1998, Nhà nước đã xoá bỏ hoàn toàn điều kiện , các doanh nghiệp có quyền tham gia các hoạt đông ngoại thương mà không cân cần cố điềukiện gì, chỉ cần có mã số thuế ở Cục Thuế

Ta có thể nhận thấy ró sự thay đổi về kim ngạch xuất nhập khẩu trong 10 năm gần đây là tù 1997 tới 2007:

Tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam tăng liên tục trong suốt thời gian 10 năm từ 1997 đến 2007 Sau thời kì khủng hoảng kinh tế 1997, cán cân thương mại có nhiều xáo trộn Năm 2001 là giới hạn của thời kì này Tất cả các chỉ số của năm này đều thay đổi rất ít so với năm 2000 Tiếp sau đó là một thời kì tăng trưởng khá năng động của xuất nhập khẩu với tỉ lê tăng trưởng trung bình lên đến hơn 20% Thâm hụt thương mại theo đó cũng tăng lên một cách đáng kể từ 1,2 tỷ năm 2001 lên tới 5,1 tỷ năm 2006 Điều này chứng tỏ rằng Việt Nam đanghội nhập ngày càng sâu vào nền kinh tế thế giới.

Trong vòng 9 năm nhập khẩu tăng lên khoảng 3,8 lần Trong khi đó nhập khẩu tăng 4,3 lần Đó là một xu thế tốt và có thể nói là thành công bước đầu của Việt Nam trong quá trình hội nhập nói chung và thể hiện một môi trường tốt cho các doanh nghiệp FDI đầu tư vào Việt Nam, góp phần tăng tỉ trọng xuất nhập khẩu nói riêng

2 Chính sách quản lí hoạt động xuất nhập khẩu của nhà nước ảnh hưởng đến FDI vào Việt Nam.

Thêm nữa, đó là do chính sách của nhà nước ta đối với các doanh nghiệp FDI

về vấn đề XNK ngày càng được nới rộng.Chúng ta có thể nhìn thấy rõ điều đó Nhằm khuyến khích, tạo môi trường thuận lợi cho việc thu hút vốn đầu tư trực tiếp của nước ngoài, nâng cao hiệu quả hoạt động đầu tư nước ngoài, năm 1998, Chính phủ đưa ra Nghị định số 10/1998/NĐ-CP về một số biện pháp khuyến khích và bảo đảm hoạt động đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam trong đó điểm khác biệt rõ nét Điểm dễ nhận thấy là nhà nước khuyển khích đầu tư bằng cách điều chỉnh thuế suất thuế lợi tức ưu đãi và thời hạn miễn, giảm thuế lợi tức theo các tiêu chuẩn khuyến khích đầu tư ( Điều 8, 9 10, 11/ chương III) Nếu trước đây các doanh nghiệp FDI phải uỷ thác vốn cho công ty Việt Nam thi theoNghị định 10, các doanh nghiệp FDI được quyền thu mua sản phẩm Nhưng hạn chế của Nghị định là chỉ được nhập khẩu các yểu tố đầu vào cho sản xuất, khôngđược kinh doanh xuất nhập khẩu

Đến năm 2001, theo Nghị định 44 ban hành 2/8/2001, thương nhân theo quy định của pháp luật được quyền xuất khẩu tất cả các loại hàng hóa, không phụ thuộc ngành nghề, ngành hàng ghi trong Giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh, trừ hàng hoá thuộc Danh mục hàng hoá cấm xuất khẩu; được nhập khẩu hàng hóa theo ngành nghề, ngành hàng ghi trong Giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh(điều 8)

Tới năm 2006, nhà nước ta thực hiện cam kết khi gia nhập WTO trong đó cho phép các doanh nghiệp thuộc mọi thành phần ngành nghề được xuất nhập

khẩu.các doanh nghiệp FDI “ được quyền tạm nhập hàng hóa mà thương nhân

đã xuất khẩu để tái chế, bảo hành theo yêu cầu của thương nhân nước ngoài và tái xuất khẩu trả lại thương nhân nước ngoài Thủ tục tạm nhập tái xuất giải quyết tại Hải quan cửa khẩu”(điều 13) Đồng thời cho các doanh nghiệp FDI đứng tên mở tờ khai thuế nhập khẩu và đóng thuế

Tới năm 2007, theo Nghi định 23 NĐ-CP, các doanh nghiệp FDI được quyền xuất nhập khẩu trực tiếp mọi hàng hoá ; được quyền phân phối các hoạt động bán buôn, bán lẻ, đại lý mua bán hàng hoá và nhượng quyền thương mại theo quy định của pháp luật Việt Nam.(điều 3

Vào ngày 1/1/2008, theo Nghị quyết số 19/2008/NQ-QH12, nhà nước cho phép các liên doanh nước ngoài góp vốn không hạn chế trong lĩnh vực hoạt động phân phối

Phải nói rằng sau khoảng 10 năm mở rộng, nhưng sự thay đổi chính sách kịp thời của Nhà nước ta đã có những hiệu quả to lớn Có thể nhận thấy chính sách của nhà nước ta càng ngày càng thông thoáng hơn đối với các doanh nghiệp FDI Nói cách khác, những thay đổi trong chính sách thương mại của Việt Nam trong những năm qua đã góp phần tăng khả năng thu hút FDI của Việt Nam Minh chứng cho nhận định này là sự cải thiện liện tục vị trí của Việt Nam trong xếp hạng, đánh giá của các tổ chức uy tín về mức độ hấp dẫn đầu tư nước ngoài Năm 2005, Việt Nam đứng thứ 50 trong bảng xếp hạng thế giới về chí số thu hútFDI, tăng 4 bậc so với vị trí 54/60 của giai đoạn 2000-2004

Năm 2008, theo xếp hạng của Tổ chức Phát triển và Thương mại Liên Hiệp Quốc, Việt Nam nằm trong top 10 nước được các công ty đa quốc gia vào đầu tưgiai đoạn 2007 – 2009

Ba năm sau khi gia nhập WTO và nghiêm chỉnh thực hiện các cam kết gia nhập,sức hấp dẫn của Việt Nam đối với đầu tư nước ngoài càng được cải thiện rõ nét Năm 2010, tổ chức Tư vấn và Kiểm toán thế giới Price Water House Coopers xếp Việt Nam đứng đầu trong số 20 nền kinh tế đang lên, và có sức hấp dẫn cao với các nhà đầu tư, nhất là với các ngành sản xuất, đầu tư công nghiệp phụ trợ Việt Nam xếp thứ 12 trong xếp hạng chung Chỉ số niềm tin FDI Trong số các nước Đông Nam Á lọt vào Top 25 của xếp hạng Chỉ số niềm tin FDI 2010, Việt Nam đã vượt lên đứng trên Indonesia (21), Malaysia (20), và Singapore (24)

Cơ quan Thương mại và đầu tư của Anh dựa trên khảo sát hơn 500 lãnh đạo cấp cao của các công ty từ gần 20 ngành kinh doanh khác nhau, cũng khẳng định, nếu không tính tới nhóm BRIC (Brazil, Nga, Ấn Độ, Trung Quốc), thì Việt Namhấp dẫn nhất trong hai năm liên tục 2009-2010 so với số 15 nước mới nổi, được xếp theo thứ tự gồm có Việt Nam, Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Mexico,Nam Phi, Malaysia, Indonesia, Singapore, Thổ Nhĩ Kỳ, Philippines, Saudi Arabia, Ukraine và Ba Lan

II ẢNH HƯỞNG CỦA FDI TỚI XUẤT NHẬP KHẨU Ở VIỆT NAM 1.1 FDI tác động đến kim ngạch xuất nhập khẩu và cán cân xuất nhập khẩu

 FDI tác động đến kim ngạch xuất khẩu

 FDI giúp tăng vốn đầu tư cho hoạt động sản xuất xuất khẩu

Kể từ khi mở cửa nền kinh tế kinh tế, phát triển quan hệ buôn bán và tiếp nhận đầu tư nước ngoài, mặc dù Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể về phát triển kinh tế, song vẫn là một nước nghèo, đang phát triển Chúng ta có nguồn lao động rẻ dồi dào là lợi thế nhưng luôn ở trong trạng thái thiếu vốn Kể

từ 1988 đến nay, dòng FDI đã trở thành một nguồn bổ sung vốn thiết yếu cho nền kinh tế Việt Nam nói chung và các ngành sản xuất xuất khẩu nói riêng Nếu không có FDI, tổng nguồn vốn huy động được trong nước, ngoài việc đầu tư phần lớn để cải tạo hệ thống cơ sở hạ tầng và đầu tư cho khu vực sản xuất khu vực trong nước, thì việc dành ra một lượng vốn đáng kể để đầu tư cho sản xuất xuất khẩu ngay từ những năm đầu sau đổi mới là việc cực kì khó khăn, chưa kể đến những hậu quả nặng nề của thời kì suy thoái kinh tế kéo dài từ cuối thập niên 70 đến cuối thập niên 80 FDI chính là một liều thuốc kích thích sản xuất cho nền kinh tế Việt Nam sau khủng hoảng và từng bước tạo điều kiện cho hoạt động sản xuất xuất khẩu phát triển thuận lợi Kim ngạch xuất khẩu của nước ta

từ 1988 đến 1990 đã tăng gấp 3 lần, đạt 2,4 tỉ USD, năm 1995 lên tới 8,9 tỉ USD

Nhìn vào biểu đồ sau có thể thấy, vai trò của FDI trong việc bổ sung vốn cho nền kinh tế nói chung ngày một lớn hơn Tính đến năm 2008, FDI đã chiếm tới 20% tổng lượng vốn đầu tư cho toàn bộ nền kinh tế

Biểu đồ 5: Vốn đầu tư theo thành phần kinh tế giai đoạn 2000-2008

Đơn vị: Tỉ đồng

Nguồn: Tổng hợp từ số liệu của Bộ Kế hoạch và Đầu tư

Xét riêng hoạt động sản xuất xuất khẩu của Việt Nam, FDI cũng có vai trò lớn trong việc bổ sung nguồn vốn Nghiên cứu của Nguyễn Thanh Xuân thuộc bộ Công Thương và Yuqing Xing thuộc đại học Quốc gia Nhật Bản về FDI và hoạt động xuất khẩu ở Việt Nam năm 2006, sử dụng mô hình Lực hấp dẫn, kết hợp với số liệu về hoạt động xuất khẩu của Việt Nam sang 23 nước chủ đầu tư FDI giai đoạn 1990-2004 thuộc 5919 dự án đã được cấp phép tính từ 1988 Kết quả nghiên cứu cho thấy sự tăng trưởng xuất khẩu của Việt Nam có đóng góp đáng kể của dòng vốn FDI Cứ 1% tăng trưởng của FDI sẽ tạo ra 0,25% tăng trưởng về giá trị xuất khẩu, hay cứ 2,5 USD vốn FDI sẽ tạo ra 1 USD doanh thu từ xuất khẩu.

Đến nay, hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam đã có sự chuyển dịch tương đối

về cơ cấu Nếu ở giai đoạn 10 năm đầu sau đổi mới, hàng hóa xuất khẩu chủ yếu là nông sản và các mặt hàng có hàm lượng lao động cao, thì trong khoảng hơn 10 năm gần đây, cơ cấu hàng xuất khẩu của Việt Nam có sự chuyển dịch sang các mặt hàng có hàm lượng vốn cao hơn Trong tương lai, xu hướng này sẽ còn tiếp diễn và ngành sản xuất hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam sẽ còn cần nhiều vốn hơn nữa Đặc biệt trong giai đoạn hiện nay, với mục tiêu đạt tốc độ tăng trưởng nhanh nhờ xuất khẩu mà nhà nước đã đặt ra, nguồn vốn FDI càng nắm giữ một vai trò quan trọng hơn nữa trong việc bổ sung nguồn vốn cho sản xuất xuất khẩu.

 FDI làm tăng kim ngạch xuất khẩu do doanh nghiệp FDI thực hiện khâu sản xuất hoặc gia công hàng hóa tại Việt Nam nhằm mục đích xuất khẩu

Khi nói đến sự gia tăng nhanh chóng tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam trong những năm qua, đóng góp của các doanh nghiệp FDI là không thể phủ nhận Điều này được minh chứng bằng tỉ trọng ngày càng gia tăng của khu vực FDI trong tổng giá trị xuất khẩu của cả nước Trên thế giới nói chung và ở Việt Nam nói riêng, FDI hiện nay có xu hướng hướng về xuất khẩu hơn là nhằm vượt qua hàng rào bảo hộ

và hàng rào thuế quan của các nước nhập khẩu hàng hóa Đồng thời với xu hướng đó

là sự phát triển ngày càng mạnh của các tập đoàn xuyên quốc gia (TNC) Các TNC này thường được hình thành ở các nước phát triển, với phạm vi tiêu thụ hàng hóa rộng lớn khắp toàn cầu Các TNC này có xu hướng hình thành các chi nhánh ở nhiều quốc gia, tiến hành hoạt động sản xuất, gia công hàng hóa ở các nước có điều kiện đầu tư thuận lợi, nhất là những nước đang phát triển nhiều tài nguyên, nhân công rẻ và mặt

bằng sản xuất lớn, rồi xuất khẩu sang thị trường khác Với những tiêu chí lựa chọn địa điểm đầu tư như trên, Việt Nam được coi là một điểm đầu tư hấp dẫn, đặc biệt là từ sau khi gia nhập WTO, phạm vi thương mại được mở rộng, năm 2009, Việt Nam xếp thứ 12 trong danh sách 25 nền kinh tế có sức hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI)

lớn nhất thế giới do Bloomberg bình chọn, Việt Nam tiếp tục chứng tỏ là địa chỉ hấp

dẫn đối với các nhà đầu tư toàn cầu.

Bảng 5: Số liệu về hoạt động xuất khẩu của khu vực FDI tại Việt Nam (có bao gồm dầu thô)

(triệu USD)

Mức tăng giá trị(%)

Tỉ trọng KV FDI trên tổng KNXK (%)

Mức tăng tổng KNXK cả nước (%)

Nguồn: Tính toán theo số liệu thống kê của Bộ Công Thương

Năm 1991, kim ngạch xuất khẩu của các doanh nghiệp FDI tại Việt nam chỉ đạt 52 triệu USD, đóng góp 2,5% tổng kim ngạch xuất khẩu của cả nước, đến năm 2009, sau gần 20 năm mở cửa và hội nhập, khu vực này thực sự đã có sự tăng trưởng ấn tượng,

kim ngạch xuất khẩu đạt tới 29,9 tỉ USD, tương đương 52,7% tổng kim ngạch xuất khẩu cả nước, tăng tới gần 600 lần về giá trị và tăng tới 21 lần về tỉ trọng Tuy vậy, hoạt động sản xuất xuất khẩu của các doanh nghiệp FDI năm 2009 do chịu ảnh hưởng của khủng hoảng kinh tế toàn cầu, tỉ trọng đóng góp của khu vực FDI vào kim ngạch xuất khẩu cả nước có giảm so với năm 2008 về tỉ trọng và giá trị Ngoại trừ năm 1998

và 2001, giá trị xuất khẩu của khu vực này gần như không tăng, tất cả các năm còn lại, đều có tốc độ tăng trưởng trên 20%, tỉ trọng đóng góp vào tổng kim ngạch xuất khẩu cũng không ngừng tăng lên Giai đoạn 2005-2008 là giai đoạn hoạt động hiệu quả nhất của khu vực FDI hướng vào xuất khẩu Tỉ trọng đóng góp vào tổng kim ngạch xuất khẩu hàng năm của cả nước luôn đạt trên 57%, năm 2008 là giai đoạn cao điểm, giá trị xuất khẩu của khu vực này lên tớ 34,52 tỉ USD Theo báo cáo của Vụ Xuất nhập khẩu, Bộ Công thương, xuất khẩu 10 mặt hàng chủ lực của doanh nghiệp FDI chiếm 27,5% tổng kim ngạch xuất khẩu năm 2008 và 24,9% năm 2009

Xuất khẩu cả nước trong năm 2013 tăng mạnh bất chấp khủng hoảng kinh tế thế

giới chưa phục hồi và sản xuất trong nước vẫn gặp nhiều khó khăn Tính chung

cả năm 2013, kim ngạch hàng hóa xuất khẩu đạt 132,2 tỷ USD, tăng 15,4% so với năm 2012

Trong đó, khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (gồm cả dầu thô) đạt 88,4 tỷ USD, tăng 22,4% Nếu không kể dầu thô thì kim ngạch hàng hoá xuất khẩu của khu vực có vốn đầu tư nước ngoài năm nay đạt 81,2 tỷ USD, tăng 26,8% so với năm trước

Kim ngạch hàng hóa xuất khẩu năm nay tăng cao chủ yếu ở khu vực có vốn đầu

tư nước ngoài với các mặt hàng như: Điện tử, máy tính và linh kiện; điện thoại các loại và linh kiện, hàng dệt may, giày dép Xuất khẩu của khu vực này trongnhững năm gần đây có xu hướng tăng mạnh và chiếm tỷ trọng cao trong tổng kim ngạch xuất khẩu

Xét về tốc độ tăng trưởng, so với mức tăng trưởng xuất khẩu cả nước, tăng trưởng xuất khẩu của khu vực FDI ở hầu hết các năm đều đạt tốc độ cao hơn Năm

1997, tăng trưởng xuất khẩu của khu vực FDI đạt 49% trong khi tăng trưởng xuất khẩu cả nước chỉ trên 26% Hay trong hai năm 1999-2000, tốc độ tăng trưởng xuất khẩu của khu vực FDI là trên 45% trong khi kim ngạch xuất khẩu cả nước chỉ tăng 23- 25% Khu vực FDI duy trì đà tăng trưởng xuất khẩu nhanh hơn so với cả nước cho đến năm 2006 Từ 2006 đến nay, tăng trưởng xuất khẩu của khu vực này xuống thấp hơn

so với mức tăng trưởng của cả nước Năm 2009, xuất khẩu cả nước tăng trưởng âm 9,8% trong khi xuất khẩu của khu vực FDI tăng trưởng âm tới 13% Nguyên nhân chính là do trong thời kì suy thoái kinh tế, cầu đối với hàng hóa xuất khẩu của khu vực FDI giảm mạnh hơn so với cầu hàng xuất khẩu của khu vực trong nước, do khu vực FDI chủ yếu xuất khẩu các sản phẩm công nghệ cao trong khi mặt hàng xuất khẩu chủ lực của khu vực trong nước là các mặt hàng thiết yếu cơ bản nên cầu ít co giãn hơn.

Một nguyên nhân cũng rất quan trọng là do nhiều chủ đầu tư muốn tránh rủi ro từ khủng hoảng kinh tế đã giảm quy mô đầu tư.

 FDI giúp nâng cao chất lượng và sức cạnh tranh của hàng Việt Nam xuất khẩu nhờ tác động lan tỏa về công nghệ

Khả năng cạnh tranh của sản phẩm có ý nghĩa rất quan trọng đối với doanh nghiệp nói riêng và với cả nền kinh tế nói chung Làm tăng tính cạnh tranh của sản phẩm có nghĩa là làm tăng khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp và nền kinh tế Khả năng cạnh tranh của sản phẩm phụ thuộc vào chất lượng, chủng loại, mẫu mã, giá cả,

số lượng… được quyết định bởi các yếu tố như vốn, công nghệ, lao động… So với các doanh nghiệp trong nước, đây là một là một ưu thế rõ rệt của các doanh nghiệp FDI.

Vì thế các doanh nghiệp FDI sản xuất để xuất khẩu có khả năng cạnh tranh cao hơn so với các doanh nghiệp trong nước Tuy vậy, sự có mặt của khu vực FDI lại có tác động tích cực đến hoạt động sản xuất xuất khẩu của các doanh nghiệp Việt Nam

Bảng : Đánh giá về sức ép cạnh tranh của các loại hình doanh nghiệp ở Việt Nam

(sức ép cạnh tranh cao nhất = 10; thấp nhất = 1)

Trước hết, sự có mặt của các doanh nghiệp FDI, nhất là các doanh nghiệp 100% vốn đầu tư nước ngoài ở Việt Nam đã kéo theo sự xuất hiện của các công nghệ mới, hầu hết các công nghệ này đều ở mức độ tiên tiến hơn so với trình độ công nghệ của nước ta Các doanh nghiệp FDI vì thế cũng đòi hỏi nguồn lao động có trình độ cao hơn Ở Việt Nam, số lao động có trình độ cao, đáp ứng được yêu cầu của các doanh nghiệp FDI không nhiều, đa số nguồn lao động hoạt động trong khu vực FDI phải qua đào tạo trực tiếp của nhà tuyển dụng Những người này được học về quản lý doanh

nghiệp, đào tạo nhân sự, các nghiệp vụ ngoại thương, vận hành thiết bị công nghệ cao, hay tham gia nghiên cứu chế tạo sản phẩm mới… Sự di chuyển nguồn lao động giữa khu vực kinh tế trong nước và khu vực FDI tạo nên một hiệu ứng lan tỏa Nói cách khác, các doanh nghiệp FDI đã gián tiếp giúp Việt Nam đào tạo một phần lực lượng lao động với trình độ cao hơn, hiểu biết về công nghệ, hiểu biết về quản trị kinh doanh, khả năng nghiên cứu sản phẩm mới, am hiểu thị trường quốc tế, đặc biệt

là lối tư duy và tác phong làm việc chuyên nghiệp Sự hội tụ những yếu tố trên trong lực lượng lao động mới có vai trò quyết định đến chất lượng cũng như khả năng cạnh tranh của sản phẩm mà mỗi doanh nghiệp sản xuất ra.

Điều tra do Viện Nghiên cứu nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương thực hiện cuối năm 2004 tiến hành đối với doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước thuộc

ba nhóm ngành chế biến thực phẩm, dệt may-da giày, cơ khí - điện tử tại hai địa phương là TP.Hồ Chí Minh, Hà nội và một số tỉnh, thành phố xung quanh hai trung tâm kinh tế lớn này Đây là nơi các hoạt động kinh tế diễn ra sôi động và tác động tràn của doanh nghiệp FDI tới doanh nghiệp trong nước được cho rằng sẽ thể hiện rõ nhất do khoảng cách về không gian giữa các doanh nghiệp đã được hạn chế Phân tích kết quả từ hai góc độ: (1) lao động chuyển đi khỏi doanh nghiệp FDI và (2) nguồn gốc lao động mới tuyển dụng của doanh nghiệp trong nước- đều cho thấy có hiện tượng di chuyển lao động giữa doanh nghiệp FDI và trong nước, nhưng ở mức thấp Tất nhiên vào thời điểm đó, các doanh nghiệp 100% vốn trong nước ít có khả năng thu hút lao động từ khu vực FDI do mức lương chi trả còn hạn chế Tuy nhiên đến nay, ngày càng có nhiều doanh nghiệp đủ mạnh có thể thu hút nhân tài từ các công ty

đa quốc gia Công ty Bitis, Kinh Đô, tập đoàn Masan, công ty Liên Bảo, công ty Việt Văn, công ty Mai Thanh, công ty Masso, Big Solutions, SME, Golden Land hiện là những nơi đầu quân mới của các nhà quản lý giỏi trước đây từng làm việc cho các công ty nước ngoài Chủ tịch tập đoàn và giám đốc của những công ty này trước đây đều là những người đã từng làm việc cho các tập đoàn nước ngoài hoặc các công ty liên doanh lớn, sau một thời gian làm họ tự tách ra mở công ty riêng để kinh doanh

và quản lý dựa trên những kinh nghiệm đã được đào tạo và tích lũy khi còn ở các doanh nghiệp FDI Giám đốc phát triển thương mại Công ty Goodland ông Trần Anh Tuấn từng là chuyên gia xúc tiến thương mại đầu vào cho các doanh nghiệp Australia tại Thương vụ Australia ở TP HCM; ông Vũ Quốc Tuấn, Giám đốc Công ty Việt Văn từng làm việc cho tập đoàn Keppel Land của Singapore; Giám đốc Công ty SME từng

là luật sư tư vấn cho Công ty Akzo Nobel; bà Trần Thị Thanh Mai trước khi lập công ty quảng cáo Mai Thanh từng là Phó Tổng Giám đốc Công ty liên doanh Castrol, tập đoàn Philip Morric, và công ty J.W Thomson; bà Nguyễn Công Ái Huyên từng phụ trách quản trị nhãn hiệu cho hãng Shell Việt nam hiện là giám đốc công ty Masso, một công ty chuyên cung cấp các giải pháp tiếp thị cho các doanh nghiệp Ông Hạ Ngọc Linh, Giám đốc Công ty Big Solutions, nguyên là thủ khoa ngành quản trị kinh doanh của Viện Công nghệ châu Á (AIT) cũng đã từng giữ cương vị Giám đốc điều hành cho Motorola Vietnam trong 5 năm.

Thứ hai, đối với FDI dưới các hình thức liên doanh liên kết, các doanh nghiệp Việt Nam sau khi thực hiện việc liên doanh với các nhà đầu tư nước ngoài, ngoài đầu

tư về vốn, doanh nghiệp Việt Nam còn được nhà đầu tư góp vốn bằng dây chuyền sản xuất hiện đại, công nghệ cao, đặc biệt là các bí quyết công nghệ của họ Việc tiếp nhận FDI dưới hình thức này cho phép các doanh nghiệp Việt Nam được tiếp thu một cách trực tiếp công nghệ tiên tiến của nước chủ đầu tư và quá trình cải thiện chất lượng sản phẩm cũng diễn ra nhanh hơn và đúng hướng hơn Một ví dụ điển hình về doanh nghiệp liên doanh thành công của Việt Nam hiện nay có thể kể đến Công ty Cổ phần Cáp điện LS-Vina là công ty liên doanh với tập đoàn LS-Cable Hàn Quốc, thành lập năm 1996, nhanh chóng trở thành công ty con lớn nhất của công ty cáp điện LSCABLE Hàn Quốc và đứng đầu ngành sản xuất cáp điện tại Việt Nam Năm 2000, LS- Vina Cable đã đạt Chứng chỉ chất lượng tiêu chuẩn Hàn Quốc LS-Vina Cable đạt được Chứng chỉ ISO 9001 vào năm 2000, và đây là nơi phát hành ra nhóm tiêu chuẩn toàn cầu và được đăng ký bởi UKAS Hiện nay LS-Vina Cable đang đứng vị trí số một trong những nhà máy sản xuất cáp điện hàng đầu ở Đông Nam Á Tất cả các loại cáp điện được thiết kế, sản xuất đều phù hợp với nhu cầu từ tiêu chuẩn quốc tế như IEC, IEEA, AEIC, KS, AS/NZS, BS, IS, JIS và TCVN,… Công ty đã cung cấp sản phẩm cho nhiều công trình trọng điểm quốc gia & ngành điện, đặc biệt là công ty đã xuất khẩu sản phẩm sang nhiều thị trường như Úc, Newzealand, Hàn Quốc, Singapore, Thổ Nhĩ Kỳ, Phần Lan, Ấn Độ…và được khách hàng đánh giá cao Gần 15 năm hoạt động của doanh nghiệp đã thực sự khẳng định chất lượng và sức cạnh tranh của mặt hàng cáp điện sản xuất tại Việt Nam, đưa mặt hàng cáp điện vào danh mục các mặt hàng có kim ngạch xuất khẩu đạt trên 1 tỉ USD của Việt Nam từ năm 2007.

Một nghiên cứu khác của Viện nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương thực hiện trên qui mô mẫu gồm 56 nghìn doanh nghiệp thuộc mọi thành phần các ngành