Cơ sở lý luận và thực tiễn sử dụng HDI vào phân bổ ngân sách vì mục tiêu phát triển con người

Đề tài nghiên cứu nhằm góp phần khẳng định xu hướng chung của thời đại là hướng tới việc lượng hóa chất lượng cuộc sống và chất lượng phát triển xã hội và con người; Nghiên cứu những ưu tiên đầu tư sử dụng HDI vào phân bổ ngân sách vì mục tiêu phát triển con người đối với từng quốc gia, từng giai đoạn phát triển; Làm rõ những mối quan hệ trong phát triển liên quan tới phát triển con người và mối quan hệ giữa chính sách chi tiêu công cho xã hội và phát triển con người; Khẳng định sự đúng đắn của quan điểm lý luận về phát triển con người và những bước triển khai thực hiện mục tiêu phát triển con người của Đảng và Nhà nước ta; Đề xuất các khuyến nghị thiết thực về mặt phương pháp luận và thực tiễn cho vấn đề này

VI ỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

====o0o====

Đề tài cấp Bộ:

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN SỬ DỤNG HDI TRONG

CON NGƯỜI

Ch ủ nhiệm đề tài: TSKH Trịnh Thị Kim Ngọc

HÀ N ỘI – THÁNG 03/2008

1 Tinh cap thilt cua de'tai:

1) BOl cdnh chung the' gi6i:

Chu d~ con ngU<1iva h"mh phuc cua con nguai luon la moi quan Him lau dai cua

xa hQi loai nguai Nhfrng no ll!c de cUQcsong con nguai duqc ngay mQt tot d~p honluon Ia ml;lctieu phan dau cua mQi thai d(;li,mQi cQng dong dan tQc Vai ml;lctieu do, det(;lOra nhi~u cua dj v~t chat cho xa hQi, cho den dau nhfrng nam 60 (TK.XX), nhi~uquoc gia vAn coi tang truang kinh te la ml;lc tieu trQng yeu trong chien luqc phat trien.Nhfrng tien bQ cua KH -CN cua TK XX da dem l(;licho loai nguai nhi~u cua cai v~t chat

va mQt cUQcsong van minh hon, con nguai tra nen giau co han Tuy nhien, nhi~u quocgia ph<:ittrien da tnii nghi~m mQt thl!c te, ngay t(;licac nuac co n~n kinh te ph<:ittriendIng phai thua nh~n rang, thuc d~y tang truang kinh te vi ml;lcdfch ch(;lytheo lqi nhu~ntoi da da dAn den hang 10(;ltvan d~ v~ van hoa - xa hQi nan giai Sl! no du trQng mQt thegiai dang chuyen d6i den chong m~t nay luon luon ~n chua nhi~u van d~ xa hQi, do la:khoang cach bat binh ding gia tang, xung dQt chfnh tri va ton giao vAn con tiep dien,khong ft gia tri cUQcsong bi dao IQn,van hoa tinh than va tinh nguai co xu huang bi maimQt BUQccon nguai phai suy nghi nhi~u han den khfa c(;lnhnhan van cua ph<:ittrien.Thl!c tien cho thay rat nhi~u quan diem ph<:ittrien d~t ra, tuy nhien trong mQi thai d(;lithi

"m1!c tieu phat triln suy cho cung do fa phat triln con ngllO'i".De thl!C hi~n duqc ml;lc

tieu cao d~p do, moi the che, moi quoc gia d~u tim cho minh mQt cach di rieng giaiquyet hai hoa moi quan h~ gifra tang truang kinh te va cac van d~ cua cUQcsong connguai Day la van d~ ma nhi~u nha nuac, nhi~u mo hinh kinh te da tung d~t ra

The ky XIX, nguai ta dIng da tUng noi den mQt "xii hQi tuang lai" theo ly lu~n cua44Chunghia xa hQi khong tuang", a do khong co boc IQt, con nguai cling nhu tai nangcon nguai duqc coi trQng va Nha nuac se phan phoi cua di xa hQi thoa man nhu cau dnthiet cua nguai dan Nira sau cua TK XX, acac nuac mk Au (Thl;lyDien, Phan Lan,

Dan M(;lch), xuat hi~n mQt mo hinh Nha nuac, duqc gQi la Nha nunc phuc lqi vainhfrng quan diem ph<:ittrien gan vai· quan diem PTCN Nha nuac phuc lqi xa hQi cotrach nhi~m cham 10den cUQcsong cua moi gia dinh, khuyen khfch sl! sang t(;lodQc l~p,d~c bi~t Ia khuyen khfch marQng nhi~u cahQi vi~c lam, d~y m(;lnhan sinh xa hQi, nhamdem l(;linhfrng lqi fch tot nhat cho con nguai Tuy nhien, van d~ phan phoi phuc lqi vachi tieu cong cho xa hQi nhu the nao cho hi~u qua, thi truac th~p ky 90 chua co ly lu~nnao dua ra mQt each khoa hQCva sau sAc

Th~p ky 80 da danh dau m(>tsl! d6i mai trong nh~n thuc xa h(>iv6 y nghia quantr<;mgcua chat lUQ'ngcu(>csong va vai tra tham gia cua nguai dan, nham huang tai m(>tcu(>csong h(;lnhphuc va co y nghia Theo xu huang do, khai ni¢m phat tri~n cling daih6i phai dUQ'cxem xet m(>tcach t6ng th~ va khach quan han, trong do chat lUQ'ngph<ittri~n phai dUQ'cnhin nh~n m(>tcach khoa hQc va duQ'cdanh gia, so sanh gifra cac quocgia bang dinh luqng Khi nh~n thay nhfrng h(;lnche nhat dinh cua tieu chi t6ng san phftmquoc dan (GNP), tren ca sa do kh~ng dinh GNP khong phai Hi thuac do duy nhat d~danh gia nhfrng tien b(> xa h¢i, cac chinh phu, cac t6 chuc nghien coo & ph<it tri~n(NC&PT) quoc te da thao lu~n tren nhi6u dien dan toan cau nham d6 xuat vi¢c xay dl!ngcac chi so do d(;lcv6 chat lUQ'ngcu(>csong Nam 1984, duai sl! d6 xuat va chi d(;locuaLHQ, Vi¢n Nghien coo Kinh te phat tri~n The giai thu(>c D(;lihQc T6ng hQ'pLien hQ'pquoc (World Institute for Development Economics Research of the United NationsUniversity UNU-WIDER)! vai Trung tarn dau tien aHelsinky, Phan Lan duQ'ccong bo

di vao hO(;ltd(>ng.Ngay tu khi thanh l~p, Vi¢n da xay dl!ng m(>tm(;lngluai nghien coolien quoc gia, g6m gan 200 hQc gia thu(>cnhi6u t6 chuc NC&PT tren toan the giai d~thl!C hi¢n nhi¢m Vl;l d~t ra T(;liday da tri~n khai hang lO(;ltcac dl! an nghien coo nhfrngvan d6 ly lu~n va phuang phap lu~n d~ xac dinh H~ phuc hQ'P cua cac cl;J.is6 h~nhphuc con nguOi (Composite Indices of Human Well-Being - CIHWB) trong do co cacchi so ph<ittri~n con nguai (Human Development Indicators - HDI)

Quan di~m Phat tri~n con nguOi (Human Development - HD) cua UNDP ra dai,cung vai sl! cong bo cua Bao cao PTCN (HDR) dau tien vao dau th~p ky 90 (TK XX),

da danh dau m(>tSl! thay d6i ca ban v6 quan di~m phat tri~n the giai Theo quan di~mcua UNDP, con nguai duQ'cd~t vao vi tri trung tarn"vila fa mljc tieu vila fa dQng h!c cila pJuit triln; Can ngttO'i va Slf pJuit triln can ngttO'i dii trii thanh mljc tieu quan trqng nluft cila slf tiell bQ xii hQi". v6 khai ni¢m PTCN, Ian dau tien UNDP da xac dinh ro: "Phat triln can ngttO'i khong chila slf tang gidm cila thu nlujp quoe dan, ma con fa tgo ra mQt moi trtto'flg trong do mqi ngttO'ico thl phat triln mqi khd nang cila minh va lam chil mQt cUQc sOllg sang tgo, hfiu fch, phil h{Jp v6i lqi fch va nhu cau cila hq Do v~y, phat triln

co y nghla la mii rQng nhfing llfa chqn cila can ngttO'i dl htt6rzg t6i cUQCsong ma hq coi trqng"z.

I World Institute for Development Economics Research of the United Nations University (UNU- WIDER), thanh l~p nam 1985 Tung tam nghien cuu va dao t'.lo dau tien duqc trien khai hO'.ltd¢ng t'.li Helsinki, thi'Jdo Phan Lan Sau nay UNU- WIDER con mara nhi6u trung tam trl!c thu¢c t'.li nhieu qu6c gia tren the giai, nhu: My, Anh, Nh~t Blm,AnD¢, Vi~n ra dai nhftm thl!c hi~n su m~nh nghien cuu ung d\lng va phan tich chinh sach truac nhfrng thay d6i co anh huang den qua trinh phat trien trong nen kinh te chuyen d6i hi~n nay UNU- WIDER dii t~p hqp duqc m¢t m'.lng luai r¢ng Ian gom khoang 200 hQc gia tit nhi6u t6 chuc NC&PT tren toan the giai.

Bao cao phat trien con nguai nam 2001 UNDP, tr.13.

Trong so giln 20 chi so trong H¢ phU'c hQ'p cua cac chi s6 h:;tnh phuc connguai3, chi so Ph<ittrien con nguai (HDI) cua UNDP cong ba v~lOnam 1990 duqc giaihQc gia va cac nha hO<;J.chdinh chinh sach d~c bi~t quan tam va cho la chi so khoa hQcnhat Quan diem ph<ittrien con nguai ra dai vai sl! cong ba cua cac Bao cao PTCN dilutien da gqi y mN casa ly lu~n cling nhu da dua ra mQt h~ thong dfr li~u dinh luqng dangtin c~y, tren casa do cac chinh phu co the phan tich, danh gia nhfrngcahQi - thach thuc

va dua ra cac phuang thuc dieu phai ngu6n h!c xa hQi va phan b6 chi tieu mQt cach hi~uqua

Huang U'ngquan diem cap tien nay, trong vong han 15 nam qua (ke ttr 1990),duqc sl! quan tam cua cac chfnh phu ahan 140 quac gia, hang nam UNDP deu cong bacac bao cao PTCN cua minh Cho tai nay da co tai han 600 Bao cao atat ca cac cap:toan cilu, khu Vl!c, quac gia va cap dnh thanh Hang nam, tuy vai nhieu chu de khacnhau, cac bao cao PTCN da cho thay buc tranh ph<ittrien kha toan di~n cua giln 180quac gia tren the giai Bang mQt phuang phap lu~n do d<;J.cva Hnh toan kha cong phu va

co y nghia so sanh quac te, cac bao cao PTCN da dua ra mQt h~ thong cac chi so HDI,vai tu cach vtra la cong Cl;ldo d<;J.cva danh gia tiem nang phat trien cua mQt quac gia,vtra la sl! minh hQa mQt each khoa hQc ve chat luqng cUQcsong cua con nguai

Sau khi da phan tfch, nghien CUllnhfrng quan diem chu d<;J.od~m tfnh nhan van

va nhfrng bQ sali~u minh ho<;J.phong phu cua cac Bao cao PTCN, nhieu quac gia da W

danh gia duqc nhfrng the m<;J.nhva thach thuc, tl! xac dinh truac duqc nhfrng rui ro trongqua trlnh ph<ittrien, gi6'i hQc gia NC&PT deu da nh~n thay, vi¢c mil rQng cac C(f hQi IVa clu;m va nang cao niing Ivc IVa cht;m clIO con ngui!i - tu tuang do Mahbub ul Haq vaAmatya Sen4 khai xuang, co mai quan h~ lien quan ch~t che den vai tro nha nuac trongvi~c phan phai phuc lqi xa hQi noi chung va phan b6 tai chfnh cho con nguai noi rieng

Va cling ngay ttr dilu th~p ky 90, de lam r6 mai quan h~ gifra chfnh sach chi tieucong va ph<ittrien con nguai, giai hQc gia da trien khai nghien CUll- U'ngdl;lng quan

3 Trang vang gan 40 nam q~a (tuc trudc va dmg thO'i diem cong b6 HDI cua UNDP vao nam 1990), nham thl!c hi~nywOng xac dinh cMt lugng phat trien va chat lugng cu¢c s6ng m¢t cach khoa hQc, cac hQc gia NC&PT dii xac d!nh va dtta fa khoang 20 b¢ chi s6 khac cua h~ phuc hgp ve chi s6 h~nh phuc, so khai nhat la: Cac muc d¢ cua chi s6 cu¢c s6ng (Level of Life Index) do Drrewnovxki va Scott de xuat nam 1966; Chi so Phat trien Kinh te xii h¢i (Socio-economic Develoment Index) do Vi~n Nghien cuu phat tfien xii h¢i cua LHQ de xuat nam 1970; Chi

so chung ve phat trien (General Index of Development - GID) do Mrranahan de xuat nam 1972; Chi s6 chiu dl!ng cua con nguoi (Human Suffering Index - HSI) do Camp va Speidel de xuat nam 1987; Chi so cMt lugng cu¢c song ve m;:!tv;:!tchat (Phisical Quanlity of life Index - PQLI) do Morris de xuat nam 1979; Chi s6 tCinghgp chat lugng cu¢c song (Combined Quanlity of life Indices - CQLI) do Diener de xual 1995, Chi s6 II! do (Freedom Index), Chi s6 Xii h¢i dan sl! (Civil Social Index - CSI) va m¢1 s6 chi s6 khac Tuy nhien, Quan diem PTCN va HDI viin dugc coi la m¢1 cach tiep c~n nhan van va m¢t ngu6n s6 li~u dang tin c~y nhat.

GS D~i hQc

di~m nhan van nay vao thl!c ti~n phat tri~n cua 15 quO'cgia phat tri~n va dang phcit tri~ntren the giai Bang sO'li~u cua nhfrng nam dAu th~p ky 90, nghien CUudinh 1uqng cuacac h<;>cgia (Lekha S Chakraborty, Maria Luiza, Aguiar Marques va nhieu nguO'ikhac)thuOc Vi~n tai chinh va Chinh sach COng d6ng QuO'c gia New Delhi, An DO va Vi~nnghien cUu kinh te Ung dl)ng cua BO Ke Ho(;\chBrazil, ket hqp vai cac chuyen gia cuaUNU-WIDER dfi lam r6 mOt nh~n dinh rang, giua chinh sach chi tieu cong va phcit tri~ncon nguO'ico moi quan h~ ty 1~thu~n "luon duang" va "luon co y nghia" Nghien cUucon khclng dinh rang, dO'ivai mOt nen kinh te, tang truang cua GDP 1a quan tr<;>ng,tuynhien dO'ivai phat tri~n con nguO'ithl vi~c tang cuO'ngdAu tu tai chinh cho cac linh vl!cxfi hOi l(;\ico tac dOng m(;\nhme va hi~u qua han V~n dl)ng phuang phap lu~n PTCN vaduc ket thlJc ti~n phat tri~n, cac h<;>cgia dfi tlm ra nhfrng mo hlnh luqng hoa duqc hi~uqua cua vi~c dAu tu tai chinh cho cac linh vl!c xfi hOi nhu: y te va giao dl)c nham ml)ctieu PTCN NhO'sl! phan tich tuang quan chi tieu cong va PTCN, cae h<;>cgia the giai dfitlm thay nhieu thanh cong cling nhu that b(;\icua cac quO'cgia trong dAu tu cho PTCNvao th~p ky 90.

Khu vl!c giao dl)c thu hut nhieu ngu6n ll!c tai chinh cong han bat cu linh V1.Jcnaocua PTCN, d~c bi~tacac nuac dang phat tri~n Han quO'cva Singgapo dfi t~p trung dAu

tu kha ca ban vao giao dl)c, d~c bi~t a cac cap ti~u h<;>c,thl!c te h<;>dfi lam nen mOt sl!

"Than ky cua Chau A"; Brazil qua chu tr<;>ngdAu tu cho an sinh xfi hOi, mOt m~t dfi t(;\O

ra nhfrng ket qua kha quan trong vi~c giam ngheo va giam bat blnh dclng xfi hOi, tuynhien m~t khac, 2 linh vl!c giao dl)Cva y te cua h<;>l(;\ichiu nhung suc ep Ian ve m~t taichinh d~ma rOng phcit tri~n; Han nua aBrazil, nam 1985 chi phi cho mOt sinh vien d(;\ih<;>cgap 7,5 IAncho mOt h<;>csinh ti~u h<;>c.Neu giam chi phi dAutu cho 100 sinh vien a

truO'ngd(;\ih<;>c,thl co th~ tang ca hOi cho 750 h<;>csinh ti~u h<;>c.Va con nhieu quO'cgiakhac nhu: Pakistan, Nigeria, cling co hi~n tr(;\ngdAu tu cho giao dl)c theo mo hinh Kim tl! thap ltjn ngulfc nhu v~y Day la van de mai, d~t ra cho nhieu quO'cgia tren toancAUva nhfrng quO'cgia d~t ml)c tieu PTCN len tren het thl deu dang ra suc nghien cUu d~tlm ra nhung giai phap phcithuy hi~u qua cao nhat dAutu cho PTCN

Nhu v~y trong suO't15 nam nay, nhieu quO'cgia tren toan cAuvAndang tlm kiemmOt cach tiep c~m phil hqp nham hoan thi~n chinh sach tai chinh, cling nhu d6i mai

quy trlnh va phuang thuc phan b6 ngan sach MOt sO'quO'cgia thuOc nhom Cac t6 chuchqp tac va phat tri~n kinh te (Organisation for Economic Operation and development -

OECD)5 nhu Uc, Canada, Anh va m¢t so quoc gia chau Au kha.c dff thl!c hi~n phan

b6 va quan 19 ngan sach theo h~ thong cac chi tieu ket qud dilu ra Thl!C chat, day

chinh la cac chi bao, the hi~n cac ml;}ctieu pha.t trien KT-XH ma cac nha nuoc thucmgdua vao ke hO<;lchphcit trien cua tUng giai dO<;ln.Tuy nhien, van de d~t ra ach6 can xacdinh cac chi tieu dau ra nay theo tieu chi nao? Vdi nhung lqi the va Uti vi~t san co cuaHDI, cac nha hO<;lchdinh chinh sach tai chinh acac quoc gia nay cling dff nhln thay m¢t16i ra kha thi Nhu v~y, giua quan diem ve ITCN voi h~ cac chi so HDI cua gioi

NC&IT l<;lico diem g~p nhau voi h~ thong cac chi tieu ket qud dilu ra cua giOi nghien

CUu va hO<;lchdinh chinh sach tai chinh

2) Thl!c tien Vi~t Nam:

Vi~t Nam khong nam ngoai xu the tim toi va phcit trien cac quan diem chung

mang tinh toan du neu tren Va Vi~t Nam vira co ca sa khoa hQc, vira co nhu dlU capthiet de thl!c hi~n nhi~m Vl;l tren Th{( nhdt, voi lqi the la m¢t nuoc di sau, Vi~t Nam cothe v~n dl;}ngkinh nghi~m qu9 bau tir cac quoc gia di trudc vao thl!c ti~n phan b6 ngansach cho cac linh vl!c xff h¢i ml;}ctieu vi ITCN, nham nhanh chong dua nuoc ta vuqt

khoi nguang ngheo va tra thanh m¢t nuoc cong nghi~p vao nam 2020.

Th{( Iwi, ve nhung n6 ll!c trong nghien cUu ITCN La m¢t trong 178 quoc gia

tham gia bao cao ITCN, Vi~t Nam cling dff co m¢t ca sa du li~u h~ thong va dang tinc~y cua 18 nam qua Han nua, ke tir 2001, dudi sl! h6 trq cua UNDP, cac chuyen giaVi~t Nam dff xay dl!llg va cong bo HDR cua mlnh Bao cao ITCN 2001 voi chu de:

"Dbi mOi vi Sl! nghi¢p phat tritn con nguOi'. Voi thanh cong buoc dau do, nam 2002,HDR Vi~t Nam dff nh~n duqc giai thuang cua UNDP ve tac d¢ng cua no doi voi chinhsach Hi~n nay, cac chuyen gia khoa hQc cua Vi~n KHXH Vi~t Nam dang phoi hqp voi

m¢t so ca quan chuc nang nhu: T6ng Cl;}cthong ke, Vi~n QLKT TW thu¢c B¢ KH-DT,

B¢ LD-TB-XH dang tiep tl;}cnghien CUu, c~p nh~t thuang xuyen Bao cao ITCN Vi~tNam va phcit huy khong ngirng tac d¢ng cua no trong danh gia phcit trien cling nhu dexuat cac ml;}ctieu phan dau cho tirng giai dO<;ln.d cap dia phuang, dff co 57/64 tinhthanh trong ca nudc nhu: Ha N¢i, thanh pho Ho Chi Minh, Ha Nam, Ha Tay, ThanhHoa, Ha Tinh, Kien Giang, Vinh Long dff buoc dau tiep c~n vdi quan diem ITCN va

co toi gan 40 tinh thanh dff co the Wdo d<;lcchi so HDI cua minh Nhieu van de 19 lu~n

va thl!c ti~n ve ITCN va HDI dff duqc cac ca quan nghien CUu d~t ra xem xet, d~c bi~t

'\ OECD (Organisation for Economic Operation and development) Hl nhom t6 chuc hqp tac va phat tri~n kinh te, duqc thanh l~p vao nam 1960 Hi~n nay t6 chuc nay co tai 30 thanh vien tham gia (Uc, Ao, Bi, Canada, Dan m'.lch, Philn Lan ) cLIngchia se cam ket v6 chfnh phil dil.nchil va kinh te thj twang.

vi~c gan HDI voi phan b6 ngan sach cCingdang tra thanh m¢t trong nhUng chu d~ thu

hut sl.! quan tam cua ca gioi hQc thu~t va quan 19vi mo anuoc ta hi~n nay

Tizit ba, tIr cach tiep c~n tai chinh cong cho thay, m?c du Vi~t Nam dii tham giadanh gia quan 19 chi tieu cong tIr nam 1996 cho toi nay, song vi~c phan b6 va quan 19ngan sach a nuoc ta trong 20 nam qua vAn chua co duqc m¢t chien luqc t6ng the v~phan ph6i, sir dlJng ngan sach nha nuoc (NSNN) noi chung va ngan sach cho cac linhVJ.!cxii h¢i, noi rieng Vi~c phan b6 ngan sach cho y te va giao dlJCanuoc ta vAn connhi~u bat hqp 19, vAnco dang dap cua m¢t Kim tlf thap l~n ngulfc,khi Nha nuoc khongngIrng tang CUC1ngdau tu tai chinh cho ca sa hl;ltang cua truang hQc, b~nh vi~n; Uti tiendau tu cho cac ca sa y te, giao dlJCa cac trung tam kinh te-van hoa, cae khu VJ.!cdongdan, ma nhung d6i tuqng avung sau vung xa, nhUng d6i tuqng ngheo vAnit co di~u ki~n

tiep c~n Vi~c phan b6 NSNN vAnchi duqc xem xet trong khuon kh6 cac ke hOI;lChnganhl;ln,doi khi mang n?ng tinh d6i pho tinh the, do do hi~u qua chua cao, thieu tinh chud¢ng va b~n VUng,vai tro thuc dfty h¢i nh~p con hl;lnche, chua the r6 mlJc tieu Uti tiencho PTCN M?c du, v~ m?t thu b~c, Vi~t nam dang co nhung buoc nhay vQt trongPTCN, dii vUq1duqc 3 b~c de len vi tri 105/178 qu6c gia vao nam 2007 Tuy nhien, donhi~u 19 do trong do co nhung bat c~p trong dau tu tai chinh, chat luqng PTCN con chuathe hi~n duqc tinh b~n vung D6i voi nuoc ta, n6II.!C de giam ngheo va nang cao han nuachi s6 PTCN vAndang con Ia thach thuc aphia truoc

Tom Il;li,nhUng lu~n giai tren day cho thay r6, Vi~t Nam khong nam ngoai nhung

xu the chung toan cau trong vi~c xem xet va nang cao hi~u qua dau tu tai chinh cho cacvan d~ xii h¢i D6i voi n~n kinh te nuoc ta, vi~c giai quyet hai hoa giua tang truang kinh

te di doi voi cac van d~ xii h¢i dii the hien trong duang 16i cua Dang va ngay cang duqckh~ng dinh 9 nghia nhan van sau sac sau m6i ky dl;lih¢i Chu truang nay duqc ClJthehoa trong cac chinh sach cua Nha nuoc, thl.!c hi~n m¢t nguy~n vQng sau sac cua toanDang toan dan: Dan giau, nuO'c m(;mh, xcI lu)i cong being, dan chu, win minh. Han nua,voi nhUng lqi the cua nuoc di sau, cung voi nhung Uti vi~t cua HDI, Vi~t Nam co the v~ndlJng kinh nghi~m qu6c te de sir dlJng HDI vao thl.!chi~n m¢t mlJc tieu kep: d6i moi quytrinh phan b6 va sir dlJng ngan sach, d?c bi~t la ngan sach cho cac llnh vl.!cxii h¢i nhamkhong nglrng dfty ml;lnh phat trien con nguai Tuy v~y, de co sa sa 19 lu~n va phuangphap lu~n sir dlJng HDI vao phan b6 ngan sach thi vi~c tiep tlJc dfty ml;lnh nghien cUll,hQCt~p kinh nghi~m qu6c te trong llnh VJ.!cnay la nhi~m VlJtien quyet Do chinh la tinhcap thiet cua d~ tai d?t ra

2 M~e fieu va nhi¢m Vlf eua de' fai:

De tai xac dinh r5 co so If lu~n va thl!c ti~n cua vi¢c str dl}ng cac chi so HDItrong phan b6 ngan sach viml}c tieu phat tri~n con ngm1iamr6'cta trong nhfrng nam t6'ithong qua cac nhi¢m Vl}chu yeu sau day:

1) Phan tich cac tu ttrang chu d£!.ocua UNDP ve PTCN, lam r5 tuO'ng quan cuacac chi so thanh phan trong HDI, nhfrng the m£!.nhva h£!.nche cua chung trong vi¢c xacdinh chat luqng CU9Csong;

2) Lam r5 moi quan h¢ gifra chinh sach tai chinh cong cho cac l'inh vl!c xa h9i vaPTCN, nham dAy m£!.nhtang truang va khong ngtmg nang cao HDI; nhfrng thu~n lqi vakh6 khan khi str dl}ng HDI vao phan b6 ngu6n IlJc n6i chung va NSNN, n6i rieng

3) Duc ket nhfrng bai hQc tu kinh nghi¢m thanh cong va chua thanh cong cuam9t so quoc gia trong vi¢c str dl}ng HDI d~ danh gia chat luqng phat tri~n n6i chung, vaphan b6 ngan sach cho phat tri~n con nguoi, n6i rieng

4) De xuat ve m~t phuO'ngphap lu~n str dl}ng HDI trop.g phan b6 ngan sach chocac linh vlJc xa h9i anu6'c ta trong nhfrng nam t6'i;

3 PhlJ,m vi va giOi hlJ,nde' fai:

Nghien Cll'uphuO'ng phap lu~n str dl}ng HDI trong phan b6 ngan sach la m9t van

de 16'n,d~t ra cho nhieu quoc gia tren the gi6'i vaaVi¢t Nam Trong khuon kh6 cua m9t

de tai cap b9, chung toi gi6'i h£!.nml}c tieu lam r5 m9t so cO'sa ly lu~n va thlJCtien strdl}ng HDI vao phan b6 ngan sach thiet thlJc doi v6'i thlJc tien Vi¢t Nam Tren cq sa d6

de xuat cach v~n dl}ng mang tinh dinh hu6'ng ve str dl}ng HDI vao phan b6 ngan sach.MQi slJ tinh toan dinh luqng deu se danh cho nhfrng bu6'c nghien Cll'utri~n khai tieptheo

4 Phuung phap nghien enu eua de' fai

4.1: each tiep c~n chu d~o:

- De tai da trien khai theo cach tiep c~n h~ thong, Ijch sir-logic cua van de d~tra: Tu nhfrng van de t6ng th~ (van de toan du) den nhfrng van de d~c thti (van de cuaVi¢t Nam), vidl}: vi¢c giai quyet van de duqc xem xet tu tiep c~n lich str den nhfrng van

de duO'ngd£!.i;di tu nhfrng quan di~m cO'ban cua UNDP ve PTCN, den slJ hi~n thlJc hoastr dl}ng HDI trong ho£!.chdinh chinh sach cua cac quoc gia va cua Vi~t Nam; xem xet tu

van de ly lu~n chi tieu c6ng va PTCN a cac qu6c gia, den Slrdl;lng chi sO'HDI cho vi~c

phan b6 NSNN aVi~t Nam;

4.2 Cac phuong phap nghien cuu chi! yeu:

- De tai da dung phuang phap phan tfch so sanh, tren ca sa t6ng hqp khai quatcac van de ly lu~n cua the giai va Vi~t Nam, t6ng hqp va phan tfch cac dii' li~u HDI san

co, t6ng hqp cac ml;lc tieu Thien nien ky, Cac chi sO'xa h(>iv.v xay dl!ng thanh mNngan hang dii'li~u ve cac chi bao ve chat tluqng cu(>cs6ng va PTCN;

- De tai sir dl;lng phuang phap t6ng thu~t, dich thu~t cac tai li~u nuac ngoai khit6ng ket cac kinh nghi~m qu6c te Slrdl;lng HDI trong thl!c tien phan b6 ngan sach choPTCN

- La de tai phuang phap lu~n, nen chung t6i da sir dl;lngphuang phap h(>ithao vathao lu~n nhom chuyen gia, vai sl! tham gia dong gap y kien cua dC;lidi~n nhieu b(>nganh, cua nhieu caquan khoa hQc va tir cac dia phuang ve vi~c sir dl;lng HDI vao danhgia chat luqng cu(>c song va trren ca sa do xay dl!fig tieu chf phan b6 ngan sachchoPTCN

5 Cau true va m)i dung nghien eftu ehinh eua de'tai nhu sau:

Pha'n mu da'u: chi f6 tfnh cap thiet, ml;lc tieu, nhi~m vl;l, phC;lmvi va giai h,.l.ll,phuang phap nghien crru va n(>idung cau truc cua de tai

Philn m)i dung ehinh: g6m 3 chuang vai nhii'ng n(>idung chfnh duai day:

Chuong I Casa If Im;tn chung ve vi~c sii:d1;IngHDI vao phan b6ngan sach vi m1;Ictieu phat tri~n con ngum

I Quan di~m ve tang truang va phan ph6i thu nh~p dam bao c6ng bang xa hQihuang tai phat tri~n con nguai

II Quan di~m PTCN va bao cao PTCN - Casa ly lu~n va ngu6n dii' li~u dang tinc~y cho vi~c danh gia chat luqng cu(>cs6ng;

IiI M6i quan h~ giii'a dau tu tai chfnh cho cac llnh Vl!cxa h(>iva PTCN;

Chuang II Casa thl;fCtien the gi6i va Vi~t Nam ve vi~c sii:d1;IngHDI vao phan b6

ngan sach VI m1;Ictieu phat tri~n con ngum

I Kinh nghi~m Slrdl;lng HDI vao phan b6 ngan sach vi ml;lc tieu PTCN cua m(>tsO'qu6c gia tren the giai;

II Thl!c tn.mg phan b6 ngan sach cho PTCN a Vi¢t Nam trong 10 nam tra l~iday;

Chuang III De xmlt phuO'Dg phap lu~n sir dl;lng HDI vito phao bi> ngan sach VI

ml;lc tieu phat tri~n con ngum & Vi~t Nam

I Nhthlg nh~n dinh chu d~o co y nghia ve m~t phuong phap lu~n sir dVng HDItrong phan b6 ngan sach cho PTCN;

II De xuat ve quy trlnh va cach thuc trien khai dua HDI vao phan b6 ngan sachchoPTCN;

Pha'n ke't lu~n: Nhthlg ket lu~n rut ra sau nghien CUll.

Pha'n tai li¢u tham khao: g6m tu li¢u tham khao bang tieng Vi¢t va tieng Anh

dii duqc sir dVng trong de tai

Pha'n phI!- ll!-C:g6m: MQt so khai ni¢m ca ban d~t ra trong de tai; mQt so cong

thuc do d~c HDI va bieu bang minh ho~

6 Ke't qua nghien citu va san phdm cua de'tai:

1) 01 Bao cao t6ng quan ve nQi dung de tai g6m 150 trang;

2) 01 Bao cao tom tilt nQi dung g6m 30 trang;

3) 12 chuyen de trung gian theo cac nQi dung dii neu trong de cuong cua de tai;4) Tuyen t~p tai li¢u dich thu~t Anh-Vi¢t (g6m 260 trang) ve nhthlg khai ni¢m ca

ban va kinh nghi¢m the gi6'i trong nghien CUllva khai thac cac the m~nh cuaHDI vao danh gia chat luqng cUQcsong;

5) 01 Ky yeu H(>ithao ve " Casa phuong phap lu~n sir dVng HDI trong phan b6ngan sach VI mvc tieu PTCN" g6m 28 bai tham lu~n ve nQi dung cua de tai;6) 1 bai bao khoa hQc dang tren t~p chi Thong tin KHXH Vi¢t Nam va t~p chiNghien cuu Con nguai;

V6'i van de d~t ra, de tai dii nh~n duqc sl! quan tam va tham gia dong gap y kiencua gan 30 nha khoa hQCva nhieu chuyen gia ho~ch dinh chinh sach tu cac ca quannghien cUll, mQt so b(>,nganh: B(>Kre ho~ch - Dau tu va Vi¢n quan ly Kinh te TW, B(>Van hoa - Du lich - The thao; BQTai chinh, BQLao dQng - Thuang binh - Xii h(>i,BQYte va m(>tso dia phuang De tai thl!Chi¢n v6'i sl! tham gia cua dong dao can b(>nghiencuu cua Vi¢n Nghien CUllCon nguai, Vi¢n Khoa hQc xii h(>iVi¢t Nam

PHAN NOI DUNG CHINH

Chuang I

NHUNG VAN DE LY LU~N CHUNG VE VI~C sirDl}NG HDI

VAo PH AN BONGAN sAcH VI Ml}C TIEU PH AT TRIEN CON NGUOI

I N<)idung thu nhat neu r5: Vai tro cua nha nuoc trong philn phoi phuc lqi xiihQi rnQt trong nhiillg yeu to quan tr<.mgthuc dfiy phat tri~n con nguOi.trong m<)tso

mo hinh kinh te truy~n thong N<)idung nay th~ hi¢n la m<)tsl! khai quat v~ vai tro nhamrac trong vi¢c gia quyet van d~ tang trwongr va cung cau t~i nhii'ng ly thuyet xuat hi¢ntruac nhCi'ngnam 90 cua TK XX, khi xuat hi¢n quan diem PTCN Thl!c ti~n phat tri~ncho thay, trong cac mo hinh phat trien co nha nuac, thi vai tro cua nha nuac dong vai trodi;ic bi¢t quan tn;mg trong vi¢c xay dl!llg nhCi'ngchfnh sach cho con nguai, trong dochfnh sach phan phoi l~i thu nh~p, dam bao cong bang xii h<)i,duqc coi Ia m<)ttrongnhCi'ngchfnh sach quan trQng nhat, huang tai mt;tc tieu phat trien con nguai M\lc tieucao dyp nay gan lion vai trach nhi¢m cua cac the che nha nuac, nhac tai trach nhi¢m cua

hQ truac hang lo~t van d~ cua phat tri~n luon di;itra: tang truong kinh te hay phat tri~nxii h<)i?giai quyet vi¢c phan phoi thu nh~p nhu the nao cho dam bao cong bang, huang

tm so dong nguai lao d<)ng

Lich Slr cac hQc thuyet va cac mo hinh phat tri~n trong vai the ky qua Ia lich Slrcua tien b<)xii h<)i,la sl! v~n d<)ngtu cac hinh thai KT-XH tu thap tai cao, tit dan gianden hoan thi¢n, di doi vai do Ia no ll!c wan tai m<)tsl! phan phoi cong bang Ngay cakhi khai ni¢m phat tri~n con nguOi.chua titng duqc nhac den, thi vai tro cua nha nuacvan luon duqc di;itra K~tit nhCi'nghQc thuyet kinh te theo quan diem truy~n thong cua

TK XVII nhu HflC thuyet ve' gia trt lao dong, cho den HQc thuyet Mac- Lenin Nhungnguai d<;l.idi~n cho tu tucmg nay dii d~ cao nhu cfru cua con nguai khi th\lc hi~n vai trolao d<)ngva cac nhi~m V\l chinh tri khac: "Con nguai truo'c hit can phed an, ubng, ava mijc da, r6i mai co thi lam chinh trt, khoa h9C, ngh~ thuqt, ton giCIO " Ngay khi d6

C Mac dii nhin thfry r6 S\l binh d~ng va cong b&ng xii h<)ichi du<)'cthi~t l~p khi khongcon tu hfru, khi xoa b6 du<)'cS\l d6i l~p giua nong thon va thanh thi "Xoa b6 sI! dOl l(ip giiia thanh thi va nong thon la mqt trong nhiing die'u ki¢n ddu tien cua diJi sOllg cqng dong, va die'u hi¢n d'y, dell IU(j1no, 19i phlf thuqc vao mqt S()' hin tie'n de' wjt cluft ma chi

co y chi khong tJuJi thi khong thl thZ!c hi¢n dlf(fC"6. Nhung tu tuang neu tren cua Mac

tnli qua th\fc ti~n dfi tra thanh mQt trong nhung tiSn dS ly lu~n cho nhung quan di~m

phat toan di~n hcm sau nay, trong d6 c6 quan di~m phat tri~n con nguoi

Ol1nv6i quan di~m PTCN, la ly lu~n vS mo hlnh "n~n kinh te'thi truc1ngxfi hQi"(KTIT xa hQi) cua mQt so quoc gia phat trien Tay Au va Bac My Co the noi day Hiketqua cua sl.}'dau tranh giUa cac khuynh huang phat trien va duc ket sang t~o cac 19lu~n

truac do Cac quoc gia theo mo hlnh ne'n kinh te'thi trlfong tz! do kilu cu (cua nhfrngnam 50-60) tho~t dau chi d~ cao cac nhan to kinh te', ky thu~t ma khong quan tam dencac nhan to xa hQi, d~c bi¢t Ia nhan to con ngwJi HQ cho ding, neu d~t tang trubng kinh

te cao, ducmg nhien se t~o ti~n d~ giai quyet cac van d~ xa hQi, nhat la van d~ trQ'cap xahQi thong qua cac chfnh sach dau tu ttr ngan sach Th~m chf, mQt so quoc gia tu ban concho rtmg, tang trubng kinh te va cong bang xa hQi Ia hai ml;lctieu khong the dung hoanhau Neu muon tang trubng kinh te nhanh, bUQcphai hy sinh sl.}'cong bang xa hQi.NguQ'c I~i, neu d~ cao cong bang xa hQi thl se khong the dau tu cho tang trubng nhumong muon Xet v~ thl.}'Cchat, nh~n thuc tren da lu~n chUng cho mQt lo~i mo hlnh phattrien kinh te, chu yeu dem l~i IQ'ifch cho giai cap tu ban, ma khong tfnh den IQ'ifch cuanguai lao dQng

NguQ'c I~i vai 9 kien tren, cac nha tu tubng cua ne'n kinh te'thi trlfOng tz! do hi¢n dqJ cho rang, trong giai do~n dau cua qua trlnh tang trubng, bat cong xa h('>ico the tanglen, tuy nhien, khi n~n kinh te d~t den muc phat trien cao, thl ban than no se co tac d('>ngtfch cl.}'ckhac phl;lcnhfrng bat cong xa hQi Tu tubng chu d~o cua cac nuac nay van la t~ptrung cho tang trubng, song tang truimg kinh te phai di trmJc, cong bang xa hc)i setheo san Thl.}'cte da chUng minh, cae nuac theo mo hinh kinh te'thi trlfO'ng tz! do kilu m6i nhlf vgy, da sam g~p phai nhfrng mau thuan va van d~ xa h('>inan giai, nhat la sl.}'batcong xa hQi, phan cl.}'cgiau ngheo, that nghi¢p, t('>iph~m va t¢ n~n xa hQi, tlnh tr~ngxuong cap v~ van hoa - xa h('>ida dan den ap Il.}'cdau tranh cua nguai lao d('>ngngaycang gay gat, doi cai thi¢n dai song, thl.}'chi¢n cong bang xa hQi

De giai quyet mau thuan nay, nhi~u nuac tu ban phat trien Bac Au va Bac My dathl.}'chi¢n di~u chinh chien luQ'cphat trien, chuyen ttr n~n kinh te thi truang tl.}'do kieumai sang nbz kinlz te'thi trlfO'ng xii Ju)i.Mo hlnh nay v~ cO ban van dl.}'atren kinh te thitruang tl.}'do kieu mai, nhung co sl.}'ket hqp hai hoa trong Slr dl;lngco che thi truang vaivi¢c dcly m~nh cac chfnh sach phan phoi phuc IQ'i,dam bao sl.}'d6ng thu~n xa h('>icao.Vao th~p ky 70 - 80, ngwJi ta thuang nhac de'n mQt mo hlnh "Nha nuac phuc IQ'i"hay

"mo hinh kinh te Thuy dien" duqc thlJc bien tren ca sa nhii'ng nguyen uk ca ban cua ne'n KITT xii hi)i la: k~t hgp ch~t che nguyen t~c tlJ do va cong b&ngxii hQi d~ d~t m\lc

tieu: M(jt mi;it,khuy~n khich va dQng vien nhii'ng dQng 19c t~o ra sang ki~n ca nhanph\lc V\l 19i ich n~n kinh t~; M~t khac, lo~i tru Sl,lngheo kh6 cua mQt s5 t§.ng lap nhandan lao dQng, I~m phcit, th~t nghi~p Trong hai m~t d6, vi~c bilOdam quy~n tl,l chu cuanguai tieu dung va cong dan phai chi~m dia vi th5ng trio mQi ho~t dQng chinh tri, kinht~ phai dugc ho~ch dinh tren cO'So'chu y d~n nhu c§.u va nguy~n vQng ca nhan Trongn~n KTTT xii hQi vai tro cua nha nuac Iuon dugc d~ cao va quan tri~t dam bao cac yeuc§.usau day: 1) Bugc xay dgng tren cO'So'sang ki~n ca nhan va c~nh tranh hi~u qua; 2)Chi can thi~p khi cc1nthi~t (nO'ikhong c6 c~nh tranh hi~u qua va nO'ibao v~ c~nh tranhd~ d~y m~nh cac nguyen t~c cO'ban cua KTTT xii hQi); 3) T~o ra Sl,lhai hoa giii'a cac

chuc n{mg cua nha nuac tuO'nghgp vai yeu c§.ucua thi truang.

NJn KTTT xii h(ji Iuon coi trQng cac y~u t5 xii hQi trong nSn kinh t~, bai nSn

kinh t~ thi truang thuc1ntuy, cac y~u t5 thi truang c6 xu huang mang I~i k~t qua t5i uu

cho cac ho~t dQng kinh t~ chu khong tl,l mang I~i k~t qua t5i uu cho toan xii hQi Dov~y, phai xay d\fllg cac y~u t5 xii hQi cho thi truang nh&m: 1) Nfmg cao muc s5ng cua

cac nh6m dan cu c6 muc thu nh~p th~p nh~t; 2) Bao v~ cac nh6m xii hQi truac nhfrng

kh6 khan vS kinh t~ va y~m th~ v~ m~t xii hQi do nhii'ng rlii ro cua cUQc s5ng gay

~ 7

nen

Khai quat tren day cho thay, amQi the che va mo hinh kinh te truac nhii'ng nam

90, m~c du khai ni~m "phat trien con ngwJi" chua mQt Hin duqc nh~c tai, song vai trD

nha nuac luon duqc coi la nhan to quan trQng trong vi~c phan phoi l~i thu nh~p tren ca

sa cong bang, cho du slJ cong bang truac day chi thuan tuy duqc hjeu nhu mQt SlJ

"ngang bang ve thu nh~p" SlJ phcit trien cua cac ly thuyet phat trien the giai the hi~n romQt xu huang ngay mQt quan tam sau sAc han tai chat luqng cUQcsong cua con nguai

va vai trD cua nha nuac ngay mQt duqc kh~ng dinh d~m net han, khi do nhii'ng kha nang

tiep c~n cong bang cua mQi nguai, cua nhii'ng nhom nguai khac nhau khong giong nhau,

thi chi co nha nuac mai t(;loca hQi giup con nguai yuan tai mQt SlJ"cong bang xii hQi"

thlJc slJ tren mQi phuang di~n cua cUQcsong: chfnh tri, kinh te, phap ly, van hoa, xiihQi Nh~n dinh tren ngay cang kh~ng dinh tfnh khoa hQc, dung d~n cua minh trongquan diem PTCN anhii'ng th~p ky tiep theo

7 Ljeh sir tu tuong cae if; thuyit kinh ti Bili Thj Xuyin fJr;lihQe SP TP HeM

II. N 9i dung chu dqo tIll! hai cua chu(Jf1g1, duqc coi la co so ly lu~n co ban cua vi~c Slr dl;lng HDI vao phan b6 ngan sach cho PTCN T~i day nhfrng quan diem co ban

ve PTCN va nhfrng yeu to tac dQng too ml;lc tieu PTCN duqc phan tich va xem xet, tren co so phan tich cach tiep c~n chu d~o cua ly thuyet phat tritin the giai Co thti khai quat nhung lu~n ditim co ban v~ PTCN, ml;lc tieu va y ngh'ia cua quan ditim PTCN nhu sau:

1) Phat tritin can nguai la m¢t quan ditim phat tritin nhan van sau sac - la s'!phat trien

cua con nguai, do con nguro va vicon nguro;

2) Phat tritin can nguai la sl! baa quat vita nling cao niing l,!c l,!a chfJn cua can nguai vita murijng Clf hiji l,!a chfJncua can nguai;

3) Phat tritin can nguai nham vao sl! dap ltng khong ngitng cac nhu cli'u Clf ban cua con ngltOi,nhu: an, m~c, a nhu cAu duqc giao lUll, tiep c~n thong tin, duqc khing dinh, duqc thang tien va sang t~o;

4) Phat tritin can nguai gan lien vOi qua trinh dlin chu hoa xii hiji, s'! phat triin ben vftng cua cijng dong, t6 chuc cho mQi cong dan tich cl!c tham gia vao cac ho~t d¢ng gia tang von xa h¢i, von t6 chuc ma can nguai la thanh vien;

5) Phat tritin can nguai co thti llttfng hoa (do dfJ-c)dlttfc thong qua cac chi so, tit cac chi so co ban v~ thu nh~p, v~ giao dl;lC, v~ tu6i thQ den cac chi so khac baa quat nhi~u Iinh Vl!c khac cua cu¢c song: van hoa, phap lu~t, an ninh moi truang

Quan ditim PTCN duqc coi la sl! duc ket, ke thiTa co sang t~o tinh hoa tu Wong cua cac thai d~i truac do Tu tuong nay truac day da duqc nhi~u nha nuac khing dinh ngay trong hien phap cua mlnh nhu nhfi'ng ml;lc tieu cao ca ma mQi xa h¢i d~u huang tai, khong kti do Ia mo hlnh xa h¢i nao Ml,lc tieu cua " Phat tri~n can nguai" (UNDP) chu trQng to'i cach ti~p c~n to'i nhung nhu c~u cO' ban cua can nguai, d~t can nguai va h~nh phuc cua hQ la ml,lc tieu cu6i cling hO'n la chi chu trQng to'i ph<it tri~n kinh t~ Di~u nay co th~ duQ'c chUng minh qua chi s6 ph<it tri~n can nguai (HDI) coi trQng ca cac chi s6 v~ suc kh6e va giao dl,lc cling nhu thu nh~p Va nhu v~y cach ti~p c~n nay co th~ duQ'c ap dl,lng cho b~t ky qu6c gia nao dli giau m~nh hay ngheo doi, xung dQt hay 6n dinh, hoa binh hay co chi~n tranh Tuy nhien, cach ti~p c~n ph<it tri~n can nguai khong chi xem xet to'i nhung thanh t6 cO' ban tren ma con chu trQng to'i sv tv do cling nhu cO' hQi Iva chQn, d~t duQ'c thong qua vi~c ph<it tri~n nang Ivc cua can nguai".

Phat huy nhfi'ng tinh hoa tu Wong cua thai d~i, quan ditim phat tritin cua UNDP huang tai so dong cua xa h¢i: do Ia mQi nguai, mQi thanh vien xa h¢i khong phan bi~t

giai, nghe nghi¢p hay vi the ma hQ dang co, cling khong phlJ thu¢c vao the che, dan t¢chay m¢t bien giai Hinh th6 nao Quan diem nay the hi¢n m¢t cach nhat quan trong cacBao cao PTCN cua minh vai cac thu~t ngfrtuang d6ng "con nguai", "moi nguai dan",

"mQi nguai dan" Tu tubng cot 16i cua quan diem nay duqc loai nguai tien b¢ ghinh~n la tu tubng nhan van nhat con duqc the hi¢n b cho danh Uti tien nhieu han ve ca

h¢i ll}'achQn cho nhfrng doi tuqng Ia cac quoc gia, cac c¢ng d6ng va nhom xii h¢i ft cotiem nang phat trien han, do la: cac quoc gia dang phat trien, cac khu vl}'cluon chiunhfrng rui ro do thien tai, chien tranh, b nhfrng nai con phai chiu nhieu bat cong do batbinh ding xii h¢i gay nen, nhfrng nguai ngheo kh6, nhfrng nhom dan cu de bi t6nthuang de xoa b6 ngheo nan, l~c h~u, bat binh ding, phan bi¢t s~c t¢c ton giao, tientai m¢t xii h¢i am no, hoa binh va than thi¢n Vai m¢t 9 nghia nhan van nhu v~y, quandiem PTCN cua UNDP dii duqc c¢ng d6ng quoc te nhi¢t thanh huang Ung va cam ketthl}'chi¢n trong nhieu dien dan ban ve phat trien the giai

Ve vai tro tac dong chinh sach cua HDRs:

Thong qua vi¢c do d~c, tfnh toan t6ng hqp so li¢u va so sanh quoc te, cac Baocao PTCN nay dii dua ra phan tfch hang lo~t van de phat trien, ma ra nhfrng cu¢c thaolu~n r¢ng kh~p ve chfnh sach cling nhu nhfrng chuang trinh hanh d¢ng cho m¢t mo hinhphat trien ben vfrng b ca cap quoc gia, khu Vl}'Cva toan diu Qua nhfrng phan tfch, sosanh nhfrng ca h¢i va thach thuc cua PTCN, cac HDRs dii co nhfrng dong gap to Iantrong vi¢c xay dl}'ng,hoan thi¢n va dieu chinh cac chfnh sach phat trien cho quoc gia,d6ng thai nang cao nang ll}'ctl}'danh gia cua tung chu the xii h¢i: nha nuac, giai ho~chdinh chfnh sach, cac t6 chuc chfnh tri xii h¢i va nguai dan

Vi' chisoHDI:

Thanh cong Ian nhat cua UNDP Ia dua ra duqc m¢t b¢ cong clJ do dC;\cPTCN, nocho phep do d~c chat l;uqn cu¢c song m¢t cach khoa hQCva trong lqi the so sanh acaccap d¢ khac nhau Di;ictrung cua HDI la cach tiep Cl;2nttfng thi, toan di¢n, quan tam dln s6dong trong c¢ng d6ng, lay hC;\tnhan Ia phat trien suc nguai, phat trien mN ca caudan so, cacau lao d¢ng hqp 19 va tiep do Ia phat trien van con nguai, van t6 chuc, vanxii h¢i , nhfrng van de phat trien lien quan den con nguai Day Ia thuac do g~n lienvai slJ phat trien cua c¢ng d6ng, cua quoc gia Khi xay dlJllg cac chi so nay, Mahbuh ubHaq hy vQng HDI Ia m¢t thuac do b6 sung cho GDP giup cho cac nha quan 19, ho~chdinh chfnh sach chu trQng tai nhfrng gia tri tinh than va v~t chat ca ban, thiet thlJc trongcu¢c song con nguai, nham mb r¢ng cah¢i IlJa chQn cho con nguai

1) Suc khoe la yeu to chfnh trong tiem nang con ngub'i, gom 3 hQ'pphan: thechat, tinh than va xa h¢i, dUQ'ccan bang vai moi trub'ng va xa h¢i xung quanh Suc khoe

con duQ'ccoi m¢t yeu to ca ban the hi¢n chat luqng dan so cua m¢t quoc gia, yeu to tien

quyet trong PTCN Chi so tu6i thQ trong HDI phan anh m¢t cu¢c song lau dai va khoem(;1.nh,dUQ'ctfnh bang tu6i thQ trung binh tfnh tllhIe sinh, vai tu cach la thanh tlJUwangdoi ve tu6i thQ trung binh trong dan so cua m¢t quoc gia

Chi sotu6i thQ bao quat duQ'chau het tat ca cac binh di¢n cua vi¢c cham soc suc

khoe cho ngub'i dan No duQ'ctfnh tren ca sO thu th~p cac dii'li¢u va tfnh toan: tu6i thQ

binh quan trong dan so, ty l¢ tre em tir vong sa sinh, ty l¢ tre em tir vong duai 1 tu6i,tu6i thQ toi thieu va tu6i thQ toi da Tac d¢ng den suc khoe cua con ngub'i con co cacyeu to nhu dinh duong, dich b¢nh xa h¢i, nhii'ng van de ve an ninh thl!c pham, chatlUQ'ngcac dich Yl;l y te va cham soc suc khoe v.v Thong qua cac dich Yl;l cham soc suc

khoe ta co the thay r5 han, quyen ding nhu ca h¢i tiep c~n cac dich Vl;ly te cua ngub'i

dan thu¢c cac c¢ng dong khac nhau, dong thb'i cling co the danh gia chat IUQ'ngcua cacdich Vl;ly te, danh gia duQ'cthl!c tr(;1.ngchi tieu cho linh Vl!cnay

2) HQc van Ia dieu ki¢n then chot, la "h¢ chieu" hay chia khoa cho phat trien, laban chat dfch thl!c cua PTCN; hQc van la nhan tocaban t(;1.onen von con ngub'i - yeu tosong con cua m¢t quoc gia Ve m~t xa h¢i, hQc van dong vai tro quan trQng trong vi¢cthl!c hi¢n dan chu hoa va cong bang xa h¢i, t(;1.odieu ki¢n cho vi¢c trao quyen ch ngub'idan va c¢ng dong HQc van d~c bi¢t co y nghia trong nen kinh te tri thuc, no mang ynghia quyet dinh trong vi¢c t(;1.odl!ng nhii'ng kha nang tiem tang cua con ngub'i va mo ra

nhii'ng ca h¢i phat trien maio

Chi so hQc van co lien quan den hang lo~t cac van de cua linh vl!C giao dl;lC:

quyen va nang ll!Ctiep c~n cac dich Vl;lgiao dl;lCca ban cua ngub'i dan, chat luqng giao dl;lC,chi tieu cong cho giao dl;lC,binh ding hay bat binh ding trong ca h¢i trong giao

dl;lC Cung vai do la hang 10(;1.tca sO dii' li¢u can duQ'clam r5: ty l¢ ngub'i Ian biet chii',

ty l¢ nh~p hQc t6ng hQ'pva ty l¢ theo giai, ty l¢ da khiic phl;lCxoa mu, so nam hQc binhquan trong dan so Vi¢c chi tieu cho giao dl;lCcon bao quat duQ'c m¢t so thl!c tr(;1.ngsau: ty l¢ giao vien, sach giao khoa tren dau hQc sinh, hay ty l¢ hQc sinh duQ'chQc t~p

trong nhii'ng trub'ng lap kien co, ca h¢i tiep c~n cua hQc sinh tm nhii'ng nguon tai trQ'

Nhu v~y, ban than hQc van cling co moi quan h¢ n¢i t(;1.itrong PTCN: hQc van thongthub'ng mang l(;1.ica h¢i m¢t cu¢c song co chat IUQ'ngva Sl!tham gia tot han trong cac

hO(;1.td¢ng c¢ng dong; khiic phl;lCbat binh ding va ngheo doi m¢t cach hi¢u qua han

3) Thu nh*p khong chi Ia m¢t chieu c<;tnhquan trQng cua cu¢c song, thu nh~p

cao can duqc coi la m¢t trang nhfrng ml;}ctieu cua cu¢c song M~c du trang xa h¢i hi¢nd<;ti,thu nh~p cao khong phai la ml;}ctieu tien quyet va duy nhilt, song khong th~ phunh~n n6 vai tu cach la tien de v~t chilt d~ con ngU<1iyuan tai duqc m¢t cu¢c song cochilt luqng Day la m¢t trang ba chi bao quan trQng trang thanh to HDI, n6 c6 anhhuang tfl!Ctiep den PTCN Ngheo ve thu nh~p se h<;tnche kha nang tieu dung va tiep c~nnhfrng dich Vl;lca ban cua cu¢c song: cham s6c suc khoe, dich Vl;lgiao dl;}cchil"tluqngcao, nhfrng gia tri van hoa v~t chilt va tinh than cua xa h¢i Khi muon mUll cau m¢tcu¢c song day du, h<;tnhphuc tmac het can phai c6 nhfrng dieu ki¢n v~t chilt nhilt dinh.Cung c6 th~ dieu ki¢n v~t chilt d6 khong ngang nhau gifra cac c¢ng dong va cac nh6mdan cu, co nghia la cah¢i ll!a chQn cua hQ khong ngang nhau thi nha nuac vai nhfrngchfnh sach cong bang xa h¢i l<;tila yeu to quan trQng khong th~ thieu duqc d~ dua nhfrngnh6m dan cu thi¢t thai den vai nhfrngcah¢i ll!a chQn d~ hQ c6 th~ phat tri~n tot

Chi so thu nh*p duqc do bang chi so thu nh~p (GDP) thl!c te dau nguoi theo sUc

mua tuang duang tfnh bang do la My (PPP USD) Quan di~m cua nhfrng nguoi khaixuang ra phuang phap lu~n tfnh HDI thong qua GDP thl!c te binh quan cho thily, khimuc song (thu nh~p) tang phan anh PTCN se tang len theo ty l¢ thu~n Tuy nhien, thl!c

te cho thily khi GDP binh quan dau nguoi tang den m¢t muc d¢ nhilt dinh la se thoa manduqc nhu cau caban cua con nguoi Luc d6 tac dl;}ngcua yeu to thu nh~p se h<;tnche dankhi thu nh~p binh quan vuqt tren giai h<;tn

4) Ngoai ra 3 chi so ca ban neu tren, trang HDI m¢t so chi so b6 sung sau daycan duqc de xuilt d~ danh gia chilt luqng phM tri~n:

* Chi so ngheo t6ng hQ'p (HPI) - La thU<1Cdo phan anh sl! ngheo kh6 t6ng hqpcua con nguoi vai nhieu chieu c<;tnhkhac nhau: thu nh~p, nhu cau ca ban va kha nangphat tri~n Chi so nay dung d~ do luong sl! thieu thon, ban han da duqc chu<inhoa tfnh

tu 0 - 100, duqc si'r dl;}ngrilt hi¢u qua doi vai cac quoc gia dang phat tri~n HPI duqctfnh bang 1/3 cua trung blnh c¢ng gifra cac ty l¢ nguoi khong co ky vQng song den 40tu6i; ty l¢ nguoi 16"nmu chfr; trung binh c¢ng cua ty l¢ nguoi dan khong duqc tiep c~n

nuac s<;tchva ty l¢ tre em suy dinh duang; Chfnh vi v~y, n6 duqc ap dl;}ngnhu m¢t congCl;}do luong, danh gia dnh tr<;tngngheo d6i va xac dinh Hnh tr<;tnggia tang ve khoangcach ngheo d6i, cung nhu nhfrng rui ra ma nguoi dan phai ganh chiu Tren ca sa docac chfnh phu xem xet va xay dl!ng cac giai phap, chfnh sach khiic phl;}c,nham khongngung nang cao chi so PTCN Ngoai ra, HPI can Ia cong Cl;}do luong hfru hi¢u trangnghien cUu ve tiem nang phat tri~n, c6 th~ b6 sung nhfrng yeu to mai khi xuilt hi¢n trenthl!c tien (nhu tinh tr<;tngthilt nghi¢p, dich b¢nh )

* Chi so phat tri~n giai (GDI) duqc coi la thuoc do phan anh SlJbat blnh ding giffanam va nff tren ca sa danh gia SlJphat tri~n chung cua con nguai theo cac yeu to thunh~p, tri thuc va tu6i th<.>.Phat tri~n con nguai va quyen con nguai deu co m¢t d~c di~mchung la: bao dam tlJ do h.;mhphuc va phtlm gia con nguai de d~t duqc dieu nay thl m<.>islJ phan bi¢t doi xii vlly do gioi tfnh, mau da deu phai duqc xoa boo SlJbat blnh ding

ve gioi tfnh dii h~n che PTCN D~c bi¢t, trong tuang quan gioi hi¢n nay, nff gioi chiem50,8% dan so the giOi.d nhieu quoc gia tren the gioi hi¢n nay, phl;lnff vAnla doi tuqngchiu nhieu bat blnh ding ve ca h¢i nhat Nhffng hi¢n tuqng thi¢t thoi, ngheo cling ClJCnhat, t6n thuang va dau kh6 nhat vAn wi vao so ph~n nhfrng nguai phl;l nff Cac nuocB~c Au, Thuy Di~n va Na Uy dUng dAu bang xep lo~i GDI Trong khi do, GDI cuaGambia, Mozambique, Pakistan, Bangladesh trong th~p ky 90 con rat thap toi duoi 0.5chi ra ding phl;lnff phai chiu SlJngheo kh6 gap doi ve m<.>im~t trong PTCN

*Thuoc do quyen mlng ve gim (GEM) - Ia thuoc do phan anh SlJbat blnh diinggiffa nam va nff trong vi¢c th~ hi¢n quyen cua mlnh trong cac ho~t d¢ng tham chfnh,quan ly ky thu~t cao, tieng noi cua chuyen gia khoa h<.>c

M¢t trong nhfrng di~m nhan mang y nghIa nhan van cao ca cua quan di~m PTCN

la de cao quyen con nguai, coi quyen con nguai la m¢t b¢ ph~n ca ban cua ph<ittri~n.d6ng thai quan di~m nay cling chi ra cach thuc con ngum co th~ t~o l~p cho mlnh nhffngquyen ca ban mang tfnh trach nhi¢m va cong bang xii h¢i, ma tr<.>ngtam la cac quyengiao dl;lC,quyen duqc cham soc sUc khoe, quyen kinh te, van hoa, xii h¢i v.v Day Ianhfrng quyen ca ban, cho phep con nguai wan toi nhfrng IlJa ch<.>nr¢ng Ian truoc cu¢c

song cua mlnh Quan di~m nay nhan m~nh, mqi ngu01 phai duqc tif do thifc hi¢n nhilng

lifa chqn va tham gia vao qua trinh ra nhilng quyet dinh co anh hUOngden cuqc song

plzuc lqi va pluim gia con ngu01, xay df!11glong tif ton ca nhan va sif ton tr9t1g dOl vOi ngu01 klzac 8. Nhu v~y, vuan toi m¢t SlJ tlJ do thlJc slJ cua con nguai la ml;lc dfch cuaquyen con nguai va d6ng thai cling la ml;lcdfch cua PTCN

Sau khi lam r6 nhfrng d~c trung quan tr<.>ngcua HDI, de tai dii neu b~t duqc nhfrngueu vi¢t va h~n che cua h¢ thong do d~c nay Sii dl;lng HDI de danh gia ph<ittrien d~cbi¢t co hi¢u qua doi voi nhffng quoc gia dang ph<ittri~n Vi¢c do d~c va tfnh toan cac chi

so tren trong dan cu cho phep chi r6 nhffngUti tien cho phat tri~n, trong do co phat tri~nkinh te, cling nhu co th~ thay r6 nhffng tiem nang quoc gia cAn duqc ph<ithuy; ngoai ra,

do luqng hoa duqc chat luqng phat tri~n, HDI con chi r6 nhffng bat blnh ding giffa cac

nhom xa h¢i, cung cap thong tin cho phep dl! bao sam cac xu the bien d¢ng - thu~n lQ'i

cling nhu khong mong muon doi vai PTCN trong m¢t quoc gia va trong tuemg quanchung gifra cac quoc gia tren toan cau

Vai cac so li~u duQ'cdo d~c, tinh toan va so sanh m¢t cach kha h~ thong trongsuot 15 nam qua 13. ca sa dfr li~u dang tin c~y cho cac quoc gia sir d"mg trong vi~c xaydvng nhfrng dinh huang va chinh sach phat trien, phil hqp vai boi canh toan cau, dongthai chu trQng duQ'Cnhfrng van de cap thiet d~c thil ma moi quoc gia dang phai uu tien.Day chinh 13. m¢t ca sa quan trQng de cac quoc gia, trong do co Vi~t Nam, co the sird"mg quan diem PTCN va cac bao cao cua UNDP trong ho~ch dinh chinh sach, trong do

co chinh sach dau tu ngan sach cho PTCN

Trong sir d"mg HDI cling can luu y rang: do 1/3 chi so trong HDI la GDP blnhquan dau nguai, day la chi so d¢ng nen vi~c xac dinh HDI theo vilng, mien trong ph~m

vi quoc gia van con dang la van de kha phuc t~p H~n che thl!c te nfra can tinh den la

HDI van chua bao quat het m¢t so linh vl!c xa h¢i ca ban ma ngay ban than n¢i dung

PTCN cling da de c~p tai, nhu: muc d¢ lanh m~nh xa h¢i, dai song van hoa, ho~t d¢ngngh~ thu~t, du lich - the thao v.v day la nhfrng yeu to anh huang m~nh me tai PTCN.Sl! quan tam den linh vl!c nay nham xay dvng b6 sung nhfrng chi bao, cho phep danh giachat luqng phat trien m¢t cach toan di~n han De khAc ph1;lch~n che nay, LHQ clingnhu m¢t so t6 chuc quoc te co uy tin da de xuang sir d1;lngthem m¢t so thuac do khacminh ho~ r6 net hem cho nhfrng thanh tl! cua blnh di~n xa h¢i: 74 Chi so xa h¢i dan sl!(do t6 chuc Lien minh the giai VI Sl!tham gia cua cong dan - CIVICUS de xuang nam1997) ho~c 150 chi tieu xa h¢i (do C1;lCThong ke LHQ cong b6 tir nhieu nam nay) delUQ'nghoa va so sanh ve m~t xa h¢i cua gan 200 quoc gia tren toan cau

Tom l~i, m~c dil chua phai la m¢t chi so hoan thi~n song nhfrng uu diem cuaHDI khi phan anh quan diem ph<ittrien con nguai da duQ'ckiem nghi~m va khing dinhtrong gan 20 nam qua Co the khing dinh fling cho tai nay van chua co m¢t chi so t6nghqp nao de danh gia chat lUQ'ngphat trien m¢t cach hi~u qua han HDI Chinh VI v~y,hi~n nay duai sl! dieu hanh cua UNDP, HDR da dUQ'c178 quoc gia tren the giai huanglIng va cong bo HDR hang nam nhu m¢t chi bao ve thl!c tr~ng va tiem nang phat trien.Vai nhfrng uu vi~t nhu da neu tren, nhieu quoc gia da v~n d1;lngHDI de nghien cuu vahuang tai m¢t sl! phat trien toan di¢n, hai hoa (Trung Quoc, Singapore ); ho~c de xaydl!ng chinh sach thu ht;p khoang cach chenh l~ch, bat blnh ding gifra cac giai tang xah¢i (Brazil, Han Quoc ) Vi~t Nam khong nam ngoai xu the chung do, nen lam r6

nhfrng ca sa ly lu:}nva phuang phap lu~n de trien khai hi¢u qua phuang phap HDI trongthl!c ti~n phan b6 ngan sach Nhfrng lu~n giai cua chung toi trong cong trlnh nay se

khing dinh casaly lu~n de cho rang co the dua HDI vao h~ thong tieu chf phan b6 ngan sach Ia kha thi va phu hqp vai dieu ki~n ph<it trien kinh te xii hqi cua nuac ta hi~n nay.

III Nqidung chu dgo th{( ba cua chuang 1 xem xet moi quan h~ gifra dau tu tai chinh cho chi tieu cong va PTCN M~c dii van de dau tu tai chfnh cho phat trien khong phai la van de mai, nhung vi~c dau tu tai chfnh cho cac linh vl!c xii hqi nham ml;]c tieu PfCN hic nao cung la van de can xem xet Khi xem xet moi quan h~ gifra chi tieu cong

va PfCN cho thay, mqt m~t, chfnh sach dau tu cho chi tieu cong co tac dqng quan trQng den PfCN, no dinh huang cho vi~c dieu hanh ngan sach cua chfnh phu Cac soli~u ve HDI do d~c duqc se la nhfrng ca sa dfr li~u de cac nha ho~ch dinh chfnh sach can nhAc, xem xet, nham xay dl!ng, hoan thi~n toan h~ thong chfnh sach, cung nhu thl!c thi nhfrng chuang trinh hanh dqng vi ml;lc tieu phat tri~n con nguai M~t khac, trong moi quan h~ nay, khong th~ khong xem xet tac dqng trb l~i cua vi~c phan b6 ngan sach chi tieu cong

vi Thl!c te phat trien a nhieu nuac cho thay, quan diem PfCN doi cach thuc chi tieu cua nha nuac phai thay d6i tri~t de ve phuang thuc phan b6 va nqi dung chi tieu.

Moi quan h~ nay duqc lam ro va chung minh bang nhfrng con so dinh luqng thong qua vi~c nghien cUu thl!c nghi~m t~i 15 quoc gia phat tri~n trong suot th~p ky 90 cua nhom chuyen gia NC-Pf thuqc Vi~n Nghien cUu phat trien the giai cua LHQ (WIDER) Tfnh toan theo mo hinh hi~u qua co dinh theo phuang phap binh phuang nhb nhat co tfnh tai hi~n tuqng phuang sai thay d6i (white heteroskedasticity) gifra HDI va chi tieu dau nguai cho giao dl;]c va y te cho thay mqt moi quan h~ luon ty l~ thu~n (luon duang) va luon co y nghia gifra hai bien do Han nfra, cac ket qua cho thay khi tang 1.000 USD chi tieu cong cho giao dl;]Cva y te d~ phat tri~n nguon nhan ll!c thi co the nang HDI tang len 0,5 diem % H~ so thu nh~p dau nguai Ia 0,019; Dieu nay co the giai nghia nhu sau sl! gia tiing 1.000 USD cua thu nh~p tfnh theo dau nguai co the dAn den muc tang len 0,019 diem phan tram trong HDI Nhu v~y ket qua cho thay chi tieu xii hqi co anh huang den PTCN m~nh me han so vai tac dqng cua tang truang kinh te.

Theo nhfrng lu~n giai tren, phan b6 ngan sach chi tieu cho xii hqi va ph<it trien con nguai co moi quan h~ ty l~ thu~n, chi phoi va phl;] thuqc Hin nhau Quan diem PfCN, mqt m~t, vila dinh huang cho vi~c phan b6 ngan sach, nhung m~t khac, hi~u qua cua cong cuqc PfCN l~i phl;l thuqc vao nqi dung, quy mo dau tu ngan sach cho cac linh Vl!c xii hqi de ph<it trien con nguai Day la hai m~t cua mqt van de can phai xem xet trong vi~c xac dinh Uti tien cho dau tu phat trien, trong dieu ki~n co nhfrng giai h~n nhat dinh cua NSNN noi rieng va nen kinh te noi chung.